3 מג !118 1984מתמ1צ 1 8,/ 1611 6מעמ2ע21ע9פ אעצ3צתע1פ
4 יג/ ועםפ מ8פ1ע1צ ט1 מפאם 121
1 אטא תעע4א860
2
א ונאת) 8608 מפופסנצ,41,א41160א
2111 51 / ,1,55,4611092
אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע
60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413
)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ
עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ
;צם פעפונצסעע ,לע
4 1 01960ט) .ם 1006 1
1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161
1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101
{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8
1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן
די ערשטע
יידישע שפּראַך:קאָנפערענץ
יע
יל
יט '7טדיאעם.
{י;
.21
1
בּ ייב ליאָט עק פון ייוואָ
יידישער וויסנשאַפטלעכער אינסטיטוט
פ י ל אָרל אָ ג י ש עס ע ק צ ירע
די ערשטע יידישע
שפּראַך:קאָנפערענץ
בּאַריכטן, דאָקומענטן און אָפּקלאַנגען
פון דער טשערנאָװויצער קאָנפערענץ
1 5 0 8
ווילגע / 1931
6 /00701:011'וקא 126156 61816 122 .2:100 וו" 23104201606
-142080 1040ץ1081 246006981600 13101104682,
-10016 24601/942 2161524 :"600עו
42 10234064 68018}
106)4ע/226) יו
8 .ז אצ
"105111016 5601601016 11661508 186 01 צזגזסג} 186,
6 1068 סת} מס 001606066:) 171181 1146
8 ,112אי0ץ226)
מם א 2 } 0 2 * } םמ 2 } א }{ הא 2
געזעצט אין דרוקעריי בּ. ציאָנטאָן און קאָמפּ, װילנע, טראָקער גאָס 13
| געדרוקט אין דרוקעריי י. נאָטעס און ס. שווייליך, ווילנע, ווילנער גאַס 18
4 װײַנרײַך--אַרײַנפיר 5 : פּ 5 : 9 9 9 : : 9 9 6 8
א י נ ה אל ט
די צוגרייטונגען צו דער קאָנפערענץ
1 2
פאָרגעשיכטצ . . . . : י + א . 6 6
די ערשטע טריס + . . . א א א . ...40
די פאַרבּעטונג " " יי א א יי
ל. פּרצעס בּאַצלוּנג צום אױפרוף ...6 2 .
דער ערשטער אָפּרוף אין דער פּרעסצ . . . . . ,
טעכנישע הכנות , . + ,א א . .א א .0
די פּרעסע צו דער עפענונג . . . . ...ר
באַריכט פון דע" קאָנפערענץ + * . . .
רשימה פון די אָנטײלנעמער . . . . . . .
תּחילתדיקער אַרבּעטפּלאַן + + א א א 6 6 =
פּעָּרקאָנפערענץ . . . . . . .
ערשטע זיצונג . . . ,
אמַנדהיק . . . . ...רג .0 0,
ד'ר ג, בּירנגױמס עפענונגירעדע + + 6 26 א ,
פּרצעס צפענונגירעדע = " י יי יי א יי יי
די פאָלקס:פאַרזאַמלונג . . . . . . ...1
דער ליטעראַרישער אָװנט . . . . . .א ...2.0
צוייטֶַע זיצונג ... . . ...יש
שלום אַשס רעפּעראַט װעגן איבּערטראָגן די יידישע קולטור,
גיטער אין דער ײדישער שפּראַך + . . .
דעבּאַטן װעגן אַשס רעפעראַט . .+ . . .6 .2
דייטע זצונג ...ייג . . , ,
פּרצעס רעפצראַט װעגן דער אָרגאַנזיריפראַגצ . . .
דעבּאַטן װעגן דער אָרגאַניזיר.פראָגע .+ . . 6 . .
יאקַנדרוקן .* + + . ג א א . . א .א .40
אסתּרס אַרגומענטן . . . . . . א ...40
די טעאַטער:פאָרשטעלונג . . . . . . ...0 .
:פערטע זיצונג . . . . . אי ...0 .0
דעבּאַטן װעגן מאַניפעסט . . . . . . . .0 , .
ד"ר ג. סאָטעקס רעפעראַט . . . . . . ,2
ש. אײַזענשטאַטס רעפעראַט . . . . . ...2
)1(
78 .
ױצ אינהאַלט
מ. מיזעסצס רעפעראַט 4 6 2 6 8 .8 8 020,020 5494
אלַנדרוקן . . .+ .6 . 6 6 6 6 6 ...0.0 96
פינפטע זיצונג . . . . . . 6 .6 ...2 .0 97
דעבּאַטן װעגן דער אָ-גאַניזיר-פרגע 4 . .2 ג 0 498
אײַנדרוקן 4 2 2 6 6 6 6 6 6 8.0 8 2020 00 400
דער בּאַנקעט . . . + * + + 6 6 .8 6 .6 2 2 .4090
זעקסטע זיצונג . . . . 4 . 4 6 2 2 2 2 2 4022
דעבּאַטן װעגן דער אָרגאַניזיריפ:אַגע און װעגן נאַציאָנאַל.
שפּראך . . + + 6 6 6 6 6 6 .2 2 102
זיבּעטע זיצוגגג . . . . . 6 6 . . . . . 0.2 .105
דעצּאַטן װעגן נאַציאָנאַל-שט-אך . . . . .2 2 2 .405
פּרצעס קיץ . + + 6 6 6 6 6 6 6 8 2 2 20 408
אַכטע זיצונג . . . + . . 4 .6 = . .6 . . 0.2 ,3108
דעבּאַטן װעגן דער נאַציאָנאַל.שפּראַך און װעגן דער צװי.
טער לאַנפערענץ 4 .+ .46 6 2 2 2 2 0 408
נײַנטע זיצוגב . . . . . 6 . 6 6 . 6 .2 .4142
דעבּאַטן און אָפּשטימונג װעגן דער אָרגאַניזיריפּראַגע . . 4114
אמנדרולן . . . . . . א 4 א 6 6 .8 .2.0 .0 417
צענטעץ זיצונג . . . . . 6 . 6 0. .8 8 8 .0 417
אָפּשטימונג וועגן דער אָרגאַניזיריפראַגצ . . . . . . 117
װאָלן און שליסונג פון דער קאָנפערענץ . . . . . .121
פונעם בּיוראָ פון דער קאָנפערענץ פֿאַר דער ײידישער
שפּראך . . + + + + + 6 6 2 2 2 2 2 3232
די דיכטער-טוונע לטובת דעם בּיורט . . . . . .25
צוגאָבּן צום קאָנפערענץ:בּאַריכט . . . . . . . .129
מִתִּיתֵיהו מיזעסצס בּאַריכטיקונג . . . 4 .2 .2 . .129
אסתרס דערקלערונגען . . . . 4 2 2 2 2 2 2212
ל; כאַזאַנאָװיטשעס הנחשה . + + + 4 6 6 2 2 0 3133
ל,/ל, פרצעס דעקלאַראַציצ + + + 6 6 2 2 2 0 133
נ פּרילוצקיס ניט-געלײענטער רעפּעראָט . . 2 2 1352
װו. מתּיתיהו מיזעסעס רעפּעראַט + = . . . . . -14
צו. פּרעסעישטימען װעקן ! דער קאָנפערענץ
סעפּטעמבּער 1908 . 4 2 2 . 8 8 8 .8 .0 0 197
אָקטאָבּער 8 . . . . . . ...2 2 .0 241
נאָװעמבער 1908 . . + . .6 4 6 6 2 6 0 0 214
דעצעמצער 1908 . . . 4 2 4 8 2 4 2 2 2 0 275
69 . . . . . . . 6 4 6 6 8 8 00 40 4 2288
2
4
9
אַ ר י י 3 פ יי ר
די טשערנאָװיצער קאַנפערענץ איז אַ װויכטיקער מאָמענט אין דער יידישער
קולטוראַנטװיקלונג: צום ערשטן מאָל איז דאָרטן אויף אַן אינטערפּאַרטײישער
טריבּונע אַװעקגעשטעלט געװאָרן די פראַגע יװעגן אָנערקענען די ידישע
שפּראַך און וועגן איר ראָלע אין יידישן לעבּן. מענטשן מיט אַ פאַרשײדענעם
קוק אויף די ידישע קולטור:פּראָבּלעמען זענען דאָרט אַרױסנעטראָטן און
האָבּן געהאַט אַ מעגלעכקייט צו זאָגן זייער מיינונג. אַפילו געגנער פון דער
יידישער שפּראַך זענען געקומען צום װאָרט. די פּרעסע האָט אין משך פון
חדשים ניט אויפגעהערט װעגן דער קאָנפערענץ צו רעדן, און נאָך בִּיו הײג:
טיקן טאָג איז ,טשערנאָװיץ" געבּליבּן אַ שם:דבר אינעם לשון פון דער ידי
שער געזעלשאַפּטלעכקײט,
די קאַנפערענץ האָט אָבּער קיין מזל ניט געהאַט. אַלץ װאָס מען רעדט
וועגן איר הײַנט איזן גענומען פון זכרון -- דאָס רוב אַפילו פון יע נעמס
זכרון -- אַזױ אַז דאָס װאָס מען שמועסט װעגן טשערנאָװיץ רוקט זיך אִפּ
אַלץ װײַטער פון דער װירקלעכקייט. שולדיק דערין זענען די איניציאַטאָרן
פון דער קאָנפערענץ גופא, אױבּ עס איז ניטאָ קײן תּרופה צו בּייזװיליקע
ניט=פאַרגינער, קען מען אָבּער אַלעמאָל דורך איבּערגעבּן די פאַקטן אַפּעלירן
צו אַן אָבּיעקטיוון עולם, װאָס וויל װיסן דעם אמת. עס איז פאַרשטײט
זיך ניט געווען קיין שום מיגלעכקײיט װי עס איז צו קאָריגירן אָדער אײַנ.
צוהאַלטן דעם שטראָם סתּירותדיקע קאָמענטאַרן, װאָס האָט זיך אַ גאָס געטאָן
אין דער יידישער פרעסע אין אײראָפּע און מעבר:לים נאָך דער קאַנפערענץ.
אָבּער עס האָט געדאַרפט זײַן די ערשטע אױפגאַבּע פון די דירעקטע אָנפירעה
אַרױסצוגעבּן די פּראָטאָקאָלן פון דער קאָנפּערענץ, צי כאָטש אַן אויטענטישן
בּאַריכט, לזכּרון, דאָס איז ניט געטאָן געװאָרן, און ממילא מוז יעדער איינער,
װאָס װיל װיסן װעגן דער קאַנפערענץ, אָנקומען צו דער פרעסע פון 1908,
כּידוע גיט אָבּער ניט אַ צײַטונג קיין פולע אָפּשפּיגלונג פון די פאַקטן--דעם
אמת קען מען אַרױסבּאַקימען סײַדן נאָר פון קאָנפראַנטירן אַ סך פּרעסע:אָרגאַ:
נען פון דער צײַט, ממילא קומט אויס, אַז יעדער אײנער, װאָס װיל װיסן
דעם אמת וועגן און דעם בּאַטײַט פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, איו
אויסגעשטעלט אויפן צװאַנג צו זוכן אין צענדלינגער אַלטע יאָרגענג פון ציַס
טונגען און זשורנאַלן, פּראַקטיש מיינט דאָס, אַז דער װעג איז פאַרשפּאַרטן
4נצ אריינפיר
װאָרים װוּ געפינט מען זיי, און װער האָט עס צײַט און געדולד צו נעמען
אויף זיך אַזאַ האָרעװאַניע?
אין פלוג איז אַ חידוש, פאַרװאָס עס איז קיין בּאַריכט פון טשערנאָװויץ
ניט געדרוקט געװאָרן, אָבּער ער עס איז יאָ בּאַקאַנט מיטן פאַרלױף פון דער
טשערנאָװויצער קאָנפערענץ און מיט דער נאָכשפּיל נאָך איר, פאַר דעם אי
די רעטעניש קיין רעטעניש ניט, װאָס עס זאָלן ניט זײַן די סיבּות -- װעגן
דעם דאַרף מען רעדן גאַנץ בּאַזונדער -- אָבּער אַפילו די מענטשן װאָס זעגען
זיך צונויפגעקומען אין טשערנאָװיץ מיט די בּעסטע כּװנות זענען געװען
אָרגאַניזאַציאָנעל אינגאַנצן אומבּאַהאָלפן. די הכנות צו דער קאָנפּערענץ זענען
געווען שװאַכע. די קאָנפערענץ גופא האָבּן די אָנטײלנעמער אױך ניט גע:
לאָזט פירן אין אַרדענונג; אויפן טאָג:סדר זענען אַרױף פּראַגעס, װאָס מ'האָט
געהאַט בּאַשלאָסן ניט צו בּאַהאַנדלען, און צו עטלעכע מאָל האָט מען זיך
אומגעקערט צו ענינים װאָס זענען שוין געווען אָפּגעשטימט. געענדיקט האָט
מען די קאָנפערענץ מיט שאַפן אַן אָרגאַניזאַציע, אָבּער קיינער האָט קענטיק
ניט געפילט פאַר איר קיין אַחריות, האָט מען מער פון איר ניט געהערט.
צום 20יאָריקן יובל פון טשערנאָװיץ איז אין יידישן װיסנשאַפטלעכן
אינסטיטוט געבּוירן געװאָרן דער געדאַנק וועגן צוריק אויפשטעלן דעם גאַנג
פון דער דאָזיקער קאָנפערענץי. תּחילת האָבּן מיר נאָך געהאָפט צו געפינען
די אָריגיגעלע פּראָטאָקאָלן און מיר האָבּן זײ גענומען זוכן. וען דאָס האָט
זיך אַרױסגעװיון פאַר אומזיסט, האָט געמיזט געפונען װערן אַן אַנדער װעג
צו רעקאָנסטרויָרן דאָס בילד. דעם פּלאַן פון דער אַרבּעט האָבּן אױסגעאַרבּעט
ז. רייזען און דער שרײַבּער פון די דאָזיקע שורותן די טעכנישע דורכ:
פירונג איז איבּערגעגעבן געװאָרן פ' חיים בּרוידע, װעלכער האָט זיך
אָנהײבּ זומער 1928 גענומען צו דער אַרבּעט, /
*
לכתּחילה איז דער פּלאַן פונעם בּוך געװען בּרײיטער, ס'האָבּן געזאָלט
אַהער אַרײַנגײן ניט בּלױז שטימען פון דער צײַט, נאָר אויך ערשט:געשריבּענע
זכרונות פון די אָנטײלנעמער און אֲפּילו אָפּשאַצונגען. פון דעם צװייטן גע
דאַנק האָבּן מיר זיך בּאַלד אָפּגעזאָגט;: פּובּליציסטיק לאָזט דער ייװאָ איבּער
פאר אַנדערע. אָבּער אויך די אָפּטײלונג זכרונות אין ניט צושטאַנדגעקומען,
װײַל בּאַלד די ערשטע אָנפרעגן אונדזערע האָבּן בּאַװין, אַז ס'זענען פאַראַן
1 קורץ פאַר דעם יבל, פרילינג 1928, האָט אַברֹהֶם רײזען געדרוקט אין דער ניו"
יאָרקער , פרייהייט" (מערץ 8, מערץ 15, מערץ 16) די קאַפּיטלען פון ,עפּיזאָדן פון מין לעבן?,
װאָס בּאַהאַנדלען די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, עס איז אַ גענױער א מאַטעריאַלן-רײכער בֹּאַ-
ריכט, -- װי ספאַרשטײט יך לױטן עצם כאַראַקטער פון די ,עפּיזאָדן'/, מיט אַ שטאַרקאַױ
אינדיווידועלער בּאַפאַרבונג,
אַרײנפיף א}
זייער װײניק בּעלנים צו שרײַבּן זכרונות װעגן יענער צײַט. פּאָזיטיו, און
טאַקע בּפועל:ממש מיט אַ מאַנוסקריפּט, האָט געענטפערט בּלויז ד"ר נתן בּירג5
בּוים. פון דעם אַרטיקעלע אַליין האָבּן מיר קיין אָפּטײלונג זכרונות ניט גע=
קעגט און ניט געװאָלט מאַכן, מיר האָבּן אָבּער צוגעזאָגט ד"ר בּירנבּוימען,
אַז זײַנע שורות װעלן געדרוקט ווערן; און ס'װאָלט טאַקע געװען אַ שאָר
ניט צו בּאַקענען זיך מיט דעם, װאָס עס האָט צו זאָגן װעגן דער טשערנא:
וויצער קאָנפערענץ איר איניציאַטאָר, װי װײַט ער זאָל ניט זײַן אַװעקגעגאָג?
גען. פון זײַנע יעמאָלטיקע פּאָזיציעס.
מיר בּרענגען דאָ דעריבּער ד"ר בּירנבּוימס אַרטיקעלע װאָרט בּײַ װאָרט
(געגיטן בּלױיז דעם אויסלייג), -
אַ מ אָ ל און אַ צ י גנ ד
געווען איז עס דעם 1טן יאַנואַר 1908, ווען איך בּין אויף מיין ערשטעל
נסיעה קיין אַמעריקע אָנגעקימען אין ניוקיאָרק. אין די לעקציעס װאָס איך האָבּ
געהאַלטן אין אַמעריקע האָכּ איך מיך אַרױסגעזאָגט פאַר אַ קולטורעלן גלותטנאַציאָט
נאַליזם און דער עיקר אונטערגעשטראָכן ראָס וויכטיקייט און גייטיקייט פון דער ייריס
שער שפּראַך פּאַר דעם קיום פונעם יידישן פאָלק. אַמעריקאַנער יידן זענען דעמאָלט
געווען זייער וייניק ראו" און נוטה אָנצונעמען אזאַ פּראָגראַם, און דאָס װאָט זיך
בּאַלד אַרױסגעויזן אין די צייטונגען. מען האָט מיך אַפילו גוט אויפגענומען, נאָף
זיך שאַיף אָפּגערעכנט מיט מיר. בּפרט די הומאָריסטישע בּלעטער האָבן זיך נישקשה?
דיק גענומען צו מיר, און דעף אמת האָב איך זיי גע, גיוון אַ טשענס" דערמיט, ואָס
איך האָבּ געהאַלטן מיינע לעקציעס אויף דייטש.
נאָר דאָס אַלצדינג װאָט מיך וויניק געאַרט, אַדרבּא מיך געמאַכט נאָך פעס:
טער אין מיין מיינונג. איך האָפּ געפילט, אַז ט'מוז עפעס אױיפגעטאָן ווערן אַ גרעם
סערער אויפטו פאַר יידיש, אַ מין מאַניפעסטאַציע פאַר זיין שפּראַכשאַפט און זיינע
שפּראַכלעכע רעכטן. און אַזױ וי איך האָכבּ דאָרטן פאָרט געפונען עטלעכע תכרים צו
מיין שיטה, בּאַװוּסטע מענטשן, זענען מיר סוף כֹּל סוף געקומען צו דער החתלטה,
איינצורופן אַ יידישע שפּראַכקאַנפערענץ, אויף װעלכער סיאָלן אַרומגערעדט ווערן
אַלע ענינים, וואָס זענען נוגע דעם אינטערעס פון דער יידישער שפּראַך און פון וי
שרייבּער װאָס שרײבּן אױף יידיש. פאַר דעם אָרט פון דער קאָנפערענץ האָבּן מיף
אויסגעקליכּן טשערנאָוויץ אין דער בּוקאָווינע (דעמאָלט געווען בּיי עסטרייך, הינט
איז זי בּיי רומעניע),
די קאָנפערענץ האָט אויפגערורערט דאָס יירדישע וועלטל. קיין קליײגיקייט אי
עס נישט געווען: געקומען די פּאַװוסטסטע יידישע שרייבער און פּאָעטן, פּרץ, אַסש,
רייזען, זשיטלאָווסקי, נאָמצערג און אַנדערע. מענדעלע און שלוםטעליכם האָכן געס
שיקט האַרציקע בּאַגריסונגען. געקומען אויך קאָרעספּאַנדענטן פון פאַרשײידענע בּלעַם.
טער, בּפרט אויך פון די בּלעטער, װאָס זענען געווען אקעגן דער קאָנפערענץ. און
די דאָזיקע קאָרעספּאַנדענטן האָצן טאַקע בּאַלד אָנגעהויבּן שרייבּן מאמרים און בֹּרעַנש.
אריינפיר
גען ידיעות און אַ טייל אַפילו נישט זייער זיך געהאַלטן בּיים אמת, למשל, אױף
דער קאָנפערענץ איז געווען אַ גרויסע דיסקוסיע, צי מען זאָל פּראָקלאַמירן יידיש פאר
ד'ער נאַציאָנטלער שפּראַך, אָדער נאָר פאַר אַ נאַציאָנאַלער שפּראַך פונעם יידישן
פאָלק, און מנצח האָבּן געווען די, װאָס האָכן געהאַט פאָרגעלייגט נאָר צו זאָגן: פאַר
אָ נאַציאָנאַלער שפּראַך, אין די בּלעטער איז דאַן אָבּער געשטאַנען, אַז די קאָנפערענץ
האָט פּראָקלאַמירט יידיש פּאַר דער נאַציאָנאָלער שפּיאַך פונעם יידישן פאָלק, און
ס'האָט גערעגנט אַטאַקעס אויף די פאַנאַטישע יידישיסטן, אָדֶער אַן אַנדער פאַקט: אויף
דער גאַנצער קאָנפערענץ בּין איך געווען דער, װאָס האָט זיך אִם ויניקסטן געש
שטעלט אויף שטאַרקע װערטער, אַם מערסטן זיך געווענדט אקעגן ראָדיקאָליזם, נאָר
פאַרלאַנגט זאַכלעכע אויפטוען. און צַפִילו עאַ נאַציאָנצלע שפּראַך" אין בּיי מיר אויך
נישט אויסגעקומען וױכטיק. די בלעטער האָנן אָבּער אױסגעפּיקט אין דער וועלט,
אַז איך האָב מיך אַּם שאַרפסטן אַרױסגעשטעלט פאַר ,דער נאציאָנאַלער שפּראך" און
אַז איך האָבּ מיך ארויסגעװיזן פאַר דעם פאַרברענטסטן שונא פון לשוןקקודש. בּאמת
איז עס געווען די בּאַװוסטע בּונדיסטין אסתּר, װאָס האָט זיך געשטעלט אויפן ראָס
דיקאַלסטן שטאַנדפּונקט, און די גאַנצע צייט פון דער קאָגפערענץ איז געװען אַ
מלחמה צװוישן איר און מיף. און די אַנדערע געקומענע אױף דער קאָנפערענץ זעם
נען לפי רוב נעענטער געווען צו איר, איידער צו מיר.
די בּלעטער האָבּן אויך אָנגעוויזן מיט גרױס איראָניע דערױף, װאָס איך
האָבּ די עפענונגסקרעדע פון דער קאָנפערענץ נישט געהאלטן אױסװייניק, נאָר אַראָם2
געלייענט זי פון אַ בּלאַט פּאַפּיר און אַז ווייטער בּיי אַלע דעכאַטעס האָבּ איך גאָר
גערעדט דייטש. זיי האָבּן געמיינט, אַז דערמיט זענען זיי מבטל די גאַנצע קאָנפֿעם
רענץ, נאָר וועמען האָס עס געאַרט? ער האָט נישט פאַרשטאַנען, אַז דער עוח און
דאָס רעכט פון יידיש וועגדט זיף נישט דערין, װאָס אייגער 8 ייר, אַ געבױרענער
און אויפגעצויגענער אין מערב;אײיראָפּע, האָט ערשט אין שפּ;טע יאָרן אױסגעלערנט
זיך די שפּראַך, און װאָס אין דער צייט פון דער קאָנטערענץ האָט ער נאָך ניט
געקאָנט רעדן אויף איר,
אַ גרױטן רושט האָט געמאַכט אין טשערנאָװיץ גופא די גרױסע פאָלק;.טאַרזאַמ.
טונג, װאָס איז דאָרטן אײנגעאָרדגט געװאָרן בשעת דער קאַנפערענץ און בי װעלכער
ס'האָכן גערעדט פיץ, אֵש, זשיטלפָֿװסקי, רײזען, נאָמבּערג און אַנדערע פאַר אַ גרױסן
עולם װעגן דעם בּאַטײטונג עון ײדיש פאַדן ײדישן כאָלק און װעגן דעם צװעק פון רער
קאָנטערענץ. נישט בּצַלד האָט דאָך א ירישע שטאָט געהאַט אַיאַ גצלעגנהײט, אין אײַן
צײט און אין אין אָרט צו זען און צ' הערן די באַװוּסטסטע דישע שרײבער און פּאָ.
עטן פון יענע יאָרן,
װען די געקומענע צו דער קאָנפערענץ זענען זיך צעטאָ-ן, זענען זי מן.הסתּם זימער
געװען בי זיך, אַז זײ איע װעלן ױך נאָּך אַמאָל טרעכן בּײ אַ צװײטער קאָנטערענץ,
גאָר זײ האָגן זיך ניט געטראָפן, און, װײוט אױס, אין עס נישט אי בּעריק נײטיק געװען
פאַר דעם ענין. די ערשטע קאָנפערענץ האָט שױן אַלײן גענוג אױפגעטאָן. זױ װאָט גע"
שטאַרקט די ענערגיעס כון די אַלע, װאָס די ײדישע שפּראך איז געהען זון איז טײיער
אַרײנפיר וא
נציי. זיי, זי האָט זײי געמאַכט פאַר בּכּיװנדיקע אַױבּעטערס פאַר "דיש, נאָר אמת, פאַראַ
איין זאַך, װאָס איך האָבּ מורא, אַז די דאָיקע אַױבּעטערס האָבּן יך אַװעקגעלאָזט אויף
אַ פאַלשן װועג. איך האָב עס דעמאָלט אין דער צײט פון דער קאָנפערענץ נישט געזען
און נישט געקאָנט זען. אָבּער הײנט -- צוליבּ דעם, װאָס איך האָבּ זיך אומגעקערט
צו דער ידישער תורה און צו די "דן, װעלכע לאָזן נישט פון איר -- זע איך עס מיט
אַ געפיל פון דאגה: די ראַדיקאַלע פּאַרטײען האָבּן מכּלומרשט מאָנאָפּאָליזירט די "דישע
ישפּראַך און דערמיט ניט נאָױ אַרײנגעװאָרפן אַ השד אױף איר אין דער מאַסע פון
פּרומע ידן -- די ערשטע און אמתדיקע בּאַשעפער פון יידיש -- נאָר אױך אַרײנגצ.
בּראַכט ײדיש אין דער סכֹּנה, אַזו אָפּגעריסן פון זיין מקור, זאָל עס חלילה פאַרלירן
זיין שפּראַכלעך בּרשות.עצמהדיקײט, זײַן אמתדיקע ידישלעכקײט און זײנע שטאַרקע
קאָלירן און װערן צו אַ גראָען שאָטן פון זיך אַלײן, צו אַ מין טרוקענער בריאה, צו אַן
אבי-אײראָפּעלשער אַני-שפּראך.
הלװאי די דאָזיקע סכּנה זאָל אַריבּער בּשלום און ידיש זאָל בּלײבּן דער ידי.
שאר צוצר, פאַר װעלכן ס'האָט זיך געלױנט אינצורופן די טשערנאָװיצער ײדישצ
שפּראַך:קאָנפער ענץ,
א
צום צװאַנציקײאָריקן יובל פון דער קאָנפערענץ איז אין טשערנאָװיץ
זפאָרגעקומען אַ גרויסע פײַערונג, װוּ עס האָבּן זיך בּאַטײליקט אױך אַ סך
;געסט פון אויסער רומעניע:.
אויך אין דער פּרעטע זענען אין יענער צײַט געדרוקט געװאָרן היפּש
זכרונות און אָפּשאַצונגען,. מיר דרוקן צום סוף פון דעם איצטיקן אַרײַנפיר אַ
רשימה פון די דאָזיקע אַרטיקלען, צוגויפגעשטעלט דורך י. אַנילאָוויטש
לוט די מאַטעריאַלן פון דער בּיבּליאָגראַפּישער צענטראַלע פון ייואָ. אַן אויסצוג
שועלן מיר בּרענגען בּלויז פון דעם ,קאַפּיטל עריגערונגען"? פון ד"ר ח, זשיט:
?לאָווסקין, דעם װיצע:פּרעזידענט פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ:
,.,,אין זיינע עפנטלעכע אַרױסטרעטונגען {אין ניוייאָרק| אין יענעם װינטער האָט
ד"ר בּירנבױם נאָר מרמז געװען אױף דער מעגלעכק"ט און נױטװענדיקײט פון איבֹּשַר.
בױען די ציוניסטישע װעלטאָנשױונג אױף דעם יסוד פון דער ידישער שפּראַך. דערפאַר
האָט ער אָבּער גערעדט גאַנץ קלאָרע דיבּורים װעגן דעם אין פּריװאַטע אונטעררעדונגען.
איך געדענק אַזאַ ערגסטן שמועס זײנעם אוף אַ יצונג פון דעם ,ד"ר בּירנכּױם,
קאָמיטעט", פון װצלכן ד"ר מאַגנעס איז, דוכט מיר, געוען דער פאָרױצער.
שאַרף און היציק איז ד"ר בּירננוים אָנגעפאַלן אין אַ רעדע אױף דעם הערשנ,
דיקן גײסט אין דעם ציוניזם, די צװניסטן האָבּן אינגאַנצן פאַרגעסן דאָס "דישע פאָלק,
1 דעם ײדישן װיסנשאַפּטלעכן אינסטיטוט האָבּן דאָרט פאַרטראָטן פ"פ זלמן רײזען און
קד"ר צ, שאַבאַד,
* , דער טאָג', נ"י, 1928, סעפּטעמבער 2.
זא אריינפיר
האָט ער זיך מתרעם געװען. פּאַלעסטינע איז פאַר זײ געװאָרן אַן אָפּגאָט, װאָט זײ האָבגֿ-
יאַװעקגעשטעלט אָנשטאָט דעם לעבּעדיקן פאָלק, זאָל חלילה פּאַלעסטינע פאַרשװינדן --.
זאָגן מיר, דורך אַ װוּלקאַנישער קאַטאַסטראָפע -- איז דעמאָלט פאַרלירט דער ציוניסט
יעדע מגע ומשא מיט דעם ײדישן לעבן און שטרעצן. מיר זענען אָבּער אַ לעבּעדיס.
פאָלק, מיט ארץ:ישראל צי אָן ארץ.ישראל, מוזן מיר פירן אונדזער קאַמף פאַר דעם קיום'
הלאום אויף די ערטער װ+ מִיר װױנעןיי.
און דער אומערמידלעכער ענערגיע ד"ר גירנבּױנמס, װי אױך זיין מײנעס פּאָלים.
טישן טאַקט און דער גרײסער אָנגעזעענקײט זײַגער אין דער ציוניסטישער װצלט--דעף-
דעמאָלסטיקער---האָבּן מיר צו פאַרדאַנקען, װאָס די דאָזיקע קאָנטערענץ איז צונױפגערופף.
געװאָרן און װאָס אין איר האָכּן יך בּאַטײליקט "וישע שרײבער און כּלל:טועַר מיט.
זייער חשובע נעמען.
ד"ר בּירנבּוימס אינטערעס אין דער קאָנפערענץ האָט אָנגעהאַלטן נאָר בין איף.
צונױפקומען, שטאַרק פאַרטאָן אין זיינע װײטערדיקע פּלענער, פאַר װעלכע די קאָנפע.
רענץ איז געװען נאָר דער ערשטער שטאַפּל, האָט ער בּאַלד נאָך דער ערעפנינג, אױף:
וועלכער ער איז אױסגעקליבּן געװאָרן פאַר איר פאָרױצעָר, זי איבּערגעלאָזן אױף אירףצ
אײיגענע כּוחות, די ניט גאָר גרינגע אױפגאַבּע צו פירן די קאנפערענץ איז אַרױפגעפאַלן
אויף די אַקטלען פון איינעם פון אירע װיצעיכּרצױדענטן, רעם שריבּער פון אָט די שורות",
{
דער רויער ,לאַמטערן" פון דעם איצטיקן בּוך איזן האַרבּסט 1928 שוױן.
געווען פאַרטיק. עס האָט זיך אָבּער אַרױסגעװיזן, אַז די מאַטעריאַלן, װאָס"
געפינען זיך אין אַרכיו און אין דער בּיבּליאָטעק פון ייוואָ, וי אויך אין דער
שטראַשון:בּיבּליאָטעק און אין דער בּיבּליאָטעק ,מפיצי-ה שכּלה"
אין ווילנע, זענען ניט גענוג, זייער שטאַרק איז צונוץ געקומען דער יאָרגאַנג
8 פון לעמבערגער ,טאָנבּלאָט', װאָס די רעדאַקציע פונעם דאָרטיקן
,ם אָ ר גן" איז געווען אַזױ פרײַנדלעך צוצושיקן אונדז אין ייװאָ אַרײַן אויף
אַ לענגערער צייט. אָבּער עס האָט נאָך אַלץ געפעלט זײיער פיל, איבּערהויפט
פון דער יידישער פּרעסע אין אַמעריקע. מיר האָבּן זיך געװוענדט צום אַמֹצש
ריקאַנער אָפּטײל פון ייװאָ, און די פ"פ ד"רה יעקב שאַצקי און משה.
ש טאַרקמאַן האָבּן אונדז פאַרזאָרגט מיט פאָטאָסטאַטן פון די אױטיקלען
און קאָרעספּאָנדענצן, װאָס האָבּן זיך געדרוקט אין דער אַמעריקאַנער יידיש.
שער, העבּרעיִשער און ענגלישײיידישער פּרעסע איידער און נאָך דער קאָב
פערענץ, מאַטעריאַל פון בּוקאָווינע האָט צוגעשטעלט פ' חיים ר אָזענב לאַט,
טשערנאָװויץ. פון לעמבּערג האָבּן צוגעדינט מיט פאַרשיידענע אָפּשריפטן דפ
פרלינך פון ש. אַ ג--ס ק יײַק לובּ, דער צ"ק פון דער יסדאַ"פּ ,פוע ליצ יון=
(װאַרשע), ד"ר נתן בּירנבּוים כבֶּערלִין), ד'ד שלמה הּירנבּוים האַמ=
בּורג), ד"ר מיכאל ווײַכערט (װאַרשע), פי נח פּ רילוצ קי (װאַרשע),
די'ר יוסף קיס מאַן (טשערנאָוויץ) האָבּן אױסגעהאָלפן מיט מאַטעריאַל, איך:
אַרײנפיר 111
דער װאַרשעווער סינאַגאָגע:בּיבּליאָטעק האָט קאָפּירט עטלעכע אַרטיקלען
פ' משה לערער פ'נ. מײַויל האָט געגעבּן אַ בּיסל אינפאָרמאַציע, ה' אַ..
ה ײַ זל ער, קאָסעו, האָט צוגעשיקט אַ בּריוו, װאָס האָט געגעבּן אַ מעגלעכקייט
צו בּאַלײַכטן עטלעכע מאָמענטן פון זײַן רעדע אויף דער קאָנפערענץ.
טעכנישע אַרבּעט װאָבּן, אויסער פ' חײם בּ רוידע, אוױסגעפירט די
פיפ לײבּ ה עלער, מודכי קאַהאַנאָוויטש, משה קאַנטאָר, חײם
ראָוענבּלאַט בּער שלאָסבּערג. זי בילדער האָבּן בּאַזאָרגט: די גרויסע
גרופּע -- 9' שלמה מענד עלסאָן (ניײיאָרק) פון פ' אַברהם קאַניאָו=
סס ק י; די גרופּע פון פיר--ד"ר רודאָלף גל א נ ץ (ווין) פון פי מענדל זינגעה
בּײַ דער רעדאַקציאָנעלער אַרבּעט האָט מיטגעהאָלכּן ז, קלמנאַ=
וויט ש.
אַ האַרציקן דאַנק אַלע אינסטיטוציעס און פּערזאַנען, װאָס האָבּן אויס=
געהאָלפן בּײַם צונויפשטעלן דאָס בּוך, סײַ די דערמאָנטע און סײַ די צופעליק,
אָן אַ מיין, ניט דערמאָנטע.
בּײַ דער גרויסער צאָל מענטשן, װאָס מיר האָבּן מאָבּיליזירט, איז נאָך
די אַרבּעט אַלץ ניט אָפּגעטאָן בּשלמות, דעם ;הד הזמ", למשל, װאָס איז
יעמאָלט געגאַנגען אין װילנע, האָבּן מיר ניט געקענט בּאַקומען, און ס'איך
אויסגעקומען צו געבּן די ציטאַטעס פון דער צװײטער האַנט. געװיס פעלן
נאָך אַנדערע אויך. אָבּער װאַרטן לענגער, האָט זיך אונדז אויסגעויון, איך
ניט כּדאַי,. דאָס בּילד טרעט אַרױס פון אונדוער מאַטעריאַל אינננאַצן בּולט,
און דער אָדער יענער שטריך װאָלט שוין סײַ הי קײין עיקרדיקע נײַס ניט'
אַרײַנגעטראָגן,
6
דער עצם בּאַריכט װעגן דעם פאַרלױף פון דער קאַנפערענץ איז צונורפש
געשטעלט לויט פאָלגנדיקע מקורים;
4 ,ד"ר בּירנבּוים'ס װאָכענבּלאָטי, טשערנאָװיץ 1908, נ"ג 1--3;
2) ,הײַנט", טעגלעכע צײַטונג, װאַרשע 1908, נ"ג 192, 196;
) ,המצפּה', װאָכנבּלאַט, קראָקע 1908, נומ' 33 און 1360
4) ,טאָגבּלאַט', לעמבּערג 1908, נ"ג 168--173;
65 ,ייִדישעס טאַגעבּלאַט', ניוײיאָרק 1908, סעפּטי 15, 17, 18, 421
6) ,יודישער ארבּעטער" װאָכנבּלאַט, לעמבּערג 1908, נומ' 132
) די נײַע צײַט", זאַמלבּוך, ווילנע 1908, באנד 7|ן
8) ,סאָציאַל:דעמאָקראַט', װאָכנבּלאַט, קראָקע 1908, נומ' 38;
6 ,פארווערטס", טעגלעכע צײַטונג, נ"י 19008, סעפּטיכן, 16, 17, 318
0) ,דער פרײיַנד", טעגלעכע צײַטונג, פעטערבּורג 1908, נ"נ 192, 194,
6, 4197
1) 0820 װאָכנבּלאַט, פּעטערבּורג 1908, נ"ב 23--35,
1 אַרײנפיר
אַנדערע מקורים, פון וועלכע עס זענען גענומען נאָר איינציקע גאָטיצן,
זענען אָנגעװויזן אין טעקסט גופא,
גט
אויף וויפיל די שײַכותדיקע אַרטיקלען פון די צײַטשריפטן און צי=
טונגען זענען אָפּנעגעבּן אויסשליסלעך דער טשערנאַװיצער קאָנפערענץ, זענען
זיי דאָ אין בּוך געבּראַכט בּשלמות, מערניט װאָס דער אױסליג פון די יידל
שע אַרטיקלען איז מאָדערניזירט! און די אַנדערשפּיאַכיקע זענען איבּערגע=
זעצט אויף יידיש. מיר האָבּן אָבּער חוץ דעם אױיך געהאַט צו טון מיט אַ
גרויסער צאָל ארטיקלען, װוּ דער ענין טשערנאָװיץ איזן בּאַרירט צװישן אֲנ
דערע ענינים. דאָרט האָבּן מיר געגעבּן אױסצוגן; װוּ מיר האָבּן איבערדער"
ציילט דעם אינהאַלט פונעם איבּעריקן טייל אַרטיקל, האָבּן מיר דאָס געטאָן
וי װײַט מיגלעך מיט דעם מחבּרס אײינענע װערטער.
װוּ עס זענען ניט געגעבן קיין צוויי דאטעס, איז געמײנט דער נײַ ער
סטיל, דאָס י אָ ר איז אָנגעװיזן נאַר דאָרט װוּ ס'איז ניט 1908,
אַ גליקלעכער צוטאַל האָט אונדזן געטראָפן מיט מתּתיהו מיזעסעס ר=
פעראַט. מיט אַ יאָר אַכט צוריק האָט זלמן רייוען בּאַקומען פון ה' מיזעסן
צוגעשיקט דעם פולן טעקסט פון זײַן רעפעראַט. פ' ריזען האָט יעמאָלט
געהאָט בּדעה דאָס אָפּצודרוקן אין צוזאַמענבּונד מיטן 15טן יאָרטאָג פון טשער:
נאָװויץ, אֶבּער ליידער איז דערפון גאָרניט געװאָרן, מיר האָבּן דעם רעפעראַט
אַרײַנגענומען אין דעם איצטיקן בּוך אַזױי װוי ער שטייט און גײט, ניט צו
מאַכן דערין קיין שום שינוים?. געװיינטלעך מײנט דאָס ניט, אַז די רעדאַק=
ציע נעמט אויף זיך די אַחויות פאַר 9' מיזעסעס אַלע װיסנשאַפטלעכע הנחות
און בּײַשפּילן; געוויס װאָלט מ, מיזעס גופא הײַנט טייל געדאַנקען פאָרמולירט
און אילוסטרירט אַנדערש, ניט די פּרטים זענען דער עיקר. דער עיקר איז די
הייסע לײַדנשאַפט פון אַ קעמפער, װאָס שלאָגט אַהיס נאָך הײַנט פון די געָ=
דרוקטע זאַצן און װאָס לאָזט אונדז שפּירן, פאַרװאָס די טשערנאָװיצער קאָני
פערענץ האָט מיט אַואַ התפּעלות אָנגענומען פּרצעס פאָרשלאָג אָפּצודרוקן
דעם רעפטראט,
{ היות דאָס איצטיקע בּוך האָט ניט קײן לינגװיסטישע צװעק, אין גיט געװען קײן
גויט צו פאַרשוערן דעם זאַץ מיטן אָריגינעלן אױסלײג פון יעדן אַרטיקל, בים אַריבּערגײן צו
אונדזער איצטיקן אויסלייג איז אויך אוניפיצירט געװאָרן, אין אַ מינימאַלער מאָס, די ש פּר אןן
למשל זענען דורכגעפירט געװאָרן די פּאָרמען: ,זענען", ;פראַגעס', ,נײטיק/, ,גלײבּן" (צײט.
װאָרט) א8ז"װן עס זײַנען אָבּער איבּערגעלאָזט געװאָרן פאָרמען װי /נאציאָן", ,גאַלערי', גאָרד*
נונג/, , רעװאָלוציאָן- אדג"ל,
מיר האָבן געװאָלט געבּן אַ פול בילד פון דעם רעפעראט, װי ער איז בּשעתּו גע-
האַלטן געװאָרן, און האָבּן דעריבער אַזױ' װינציק װי מיגלעך געבּיטן לגבּי דעם מאַנוסקריפּטן
צלױז אַזױנע אױסדווקן װי ,בײ די קאָנפערצנץ" און ענלעכע זענען דאָ אײספארריכט,
אריינפיר צא
די אָנמערקונגען װאָס זענען געגעכּן אונטערן טעקסט געהערן צום
טעקסט גופא, סײַדן עס איז פאַראַן אַ צושריפט: ,רעד' ייװאָ'.
הילנע, נאָװעמבּער 1930 פילאָלאָנישע סעקציע פון יידישן
װיסנשאַפטיעכן אינסטיטוט
ד ' ר מ. ווײ נרײַך
װיסנשאַפּטלעכער סעקרעמאַר
שי
רשימה פון די אַרטיקלען װאָס זענען געררוקט געװען אין דער פּעריאָדישער
פּרעסצ צים צװאַנציקאָריקן יובל פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ!:
אויערבּאַך, אפרים, דער אמת װעגן צװאַנציק יאָ- "דיש לאַן ענטפער אַבּ. גאָלד.
פערגן?, אין: מאָרגען זשורואַל, ניי 1928, אױג' 29,
איינהאָרן, א. , טשערנאָװויץ* נאָך צװאַנציק יאָר. היינט, װאַישל 8, אויגי 1.
בּעקער, י. אונדזער "דישע שפּראַך צום 20יאָריקן יובּילײ פון דער טשערנאָװיצער
קאָנפערענץ4, בּראַזיליאַנער אידישע פּרעסע, ריאָ 1998, אױגוסט 7.
יי
בערגמאַן, אי טש ערנאָװויץ, אידיסשל פאָלקסצייטונג, ריאָ 8, אױגוסט 7 .
גאָלאַמב, אַ. די אױפגאַגן פון "דישיום 20 יאָר נאָך טשערנאָװיץ4. ליטעראריטע
בּלעטער, װארשצ 1928, נ"ב 55, 07,
גאָלדבערג, אַבּ, צװאַנציק יאָר ײדיש. מאָרגען זשורנאַל 1928, אױגוסט 16.
גלאַנץ, א, צװאַנציק יאָר טשערנאָװיץ. דער טאָג, ניוייאָרץ 1928, יולי 130 בּראַיליאָ.
גֹעֶר אידישע פרעסע, ריאָ אױגוטט 17.
גראָדזענסקי, א, י. 20 יאָר טשערנאָװיץ. אֶװנט-קוריער, װילנע 1928, סעפּטעמ.
בער 3.
גינסכערג, בּןציון, װען פּרץ האָט "דיש ניט אָנערקענט פאַר אַ נאַציאָנאַל-שפּראַך.
דער כאָרגען, לעמבערג, יולי 21,
נינסבערג, בּן-צִיוֹן, צום 20:-יאָריקן יובּילײ פון דער טשערנאָװיצער שפּראַך-קאָנפע.
רענץ, צײט, ווילנע, 1928, יולי 30,
גיגסכבערג, בּן-ציוֹן, זי האָגן געװאָלט װערן קבּרנים פון דער העבּרעלשער שטראַך
לגעזאַמלטע מאַטעריאַלן צו דער געשיכטע פון ידישן קולטור.קאַמף, צוליבּ דעם 20טן יאָרטאָג
פון דער טשערנאָװיצער שפּראַך.קאַנפערענץ). דער מאָרגען, לעמבּערג, 1998, יולי 28,
הדס, יעקב. צװאַנציק יאָר אָבֹּעֹר ניט קײן גרענעץ.פונקט. די פּאָסט, לאָנדאָן 1928,
שעפּטעמבּפי 190,
וו. מ, {װײַכערט, מ,} דער יובל פון דער טשערנאָװיצער שפּראַך-קאָנפערענץ. די
יידישע װעלט, װאַרשט, 1928, ג' 4, ז' 164--106.
װײַסהאף, מאַנדעל, 20 יאָר גאָך טשערנאָװיץ. 1, אונזער צײטונג, פּיעטריקאָ 1928,
8 6, 41 בי 8.
זאַכאַ?, ה. פאַרװאָס ניט רעדן קלאָר? בּאַמערקונגען צו א. ל, שוסהײמס אַרטיקל
יידישיזם אלס פּטליטישע פּראָגרם?, אידישע צײטונג, בּועגאָס אײרעס 1928, נאָװעמצער 1.
זי? צרטארב, 8, צום יאָרטאָג פון דער טשענאָװיצעַר קאָנפערענץ, בּיכער-װוצלט,
װאישע 1928, נ' 3, זי 517--01,
{ נעדרוקט מיטן נ צַעם אוסליג, אַחוץ די נעמען פון די אױסגאַבּעס,
וצא אַרײַנפיף
זשיטלאָװסקי, ח. ד"ר, ד"ר נתן בירנבּוים און די שפּראַך-קאָנפערענץ אין טשערנאָ+
װויץ. א קאַפּיטל עריגערונגען. דער טאָג, נייאָרק 1928, סעפּטעמבּער 12 לאָדזער טאַגעבלאַט
סעפּטעמבּער 21, :
זשיטלאָוסקי, ח. ד"ר, , טשערנאָװיץ" און דער ;ײדישיום* צו דעם צװאַנציקיאָ.
ריקן יובל.יומטוב פון דער טשערנאָוויצער קאָנפערענץ). צוקונפט, נ"י 1928, דעצעמבער.
טי--י, די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, יודישע צייטונג, אַנטװערפּן 1928, ני 10,
די יוביליי:פײערונגען לכּבוד דער טשערנאָװיצער שפּראַך.קאָנפּערענץ {אין טשערגאָ=
וויץ}, דער מאָמענט, װארשע 1928, אָקְטאָבער 4,
כאַזאַן, ש, 20 יאָר נאָך דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ. װאָליגער פרעסצ, לױצק
8, נ' 2,
כאַרלאַש, ", 90טער יאָרטאָג פון טשערנאָװיץ. נייע װעגן, ריגע 1928, ני5ֿ, זי 9--4,
כמורנער, * װעגן אַ פעלער, װאָס חזרט זיך איבער, אין די געדענק.טעג פון טשער.
גאָװיץ. בּיכער-װעלט, װאַרשע 1998, גי 7, זי 1--6,
כמורנער, *". מאָגערע ירושח, און די דאַרף אױך ליקװירירט װערן {20 יאָר טשער.
נאָװיץ), נײַע פאָלקסצלטונג, װאַרשע 1928, אױגוסט 94,
ליב שרה'ס, צום יובל פון דער שפּראך.קאָנפערענץ. אַרבּעטער-צייטונג, טשערנאָװיץ
8, נ' 520,
ליכטנשטיין, *, , ברײיטע? און , שמאָלע* װעגן {צום אָנדענק פון דער טשערנאָװיצעף
קאָנפערעגץ). לובּלינער שטימצ, 1928, ג' 36; לאָדזשער װעקער, 1928, ני 37,
מאַרק, יודל, טשערנאָװיץ, נײע װעגן, ריגע 1928, ג' 5ֿ, זי 4-- 5.
מײַזיל, נהמן, די ערשטע מאָבּיליזאַציע, ליטעראַרישע בּלעטער, װאַרשע 1928, נ'35,
מלמד, ש. דיר, איז ײדיש די שפּראַך פון יידישן פאָלק? אידישע װעלט, פילאַדעלפיע
8, אױגוסט 16,
נאָמבּערג, ח. 1., נאָך דער קאָנפערענץ {אין טשערנאָװיץ 1908}, ליטעראַרישע בלט.
טער, װאַרשע 1998, נ' 55,
ניגער, שׂ, װעגן דער ערשטער ײדישער שפּראַך.קאָנפערענץ. צום 20.יאָריקן יובּילײ,
דער טאָג, ניו,יאָרק 1928, סעפּטעמבּער 2; װילנער טאָג, 1928, סעפּטצמבּער 28
סופֿר, שי א. צװאַנציק יאָר (טשערנאָװיץן, אַרצעטער. צייטונג, טשערנאָװיץ 1998, גי 893.
פלודערמאכער, גרשון. די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ און די אױפגאַבן פון איצטיקך
מאָמצנט, ליטעראַרישע בּלעטער, װאַרשע 1928, נ' 40,
פּרילוצקי, נה. די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ לָאַ בינטל זכרונות צום צװאַנציקסטן
יאָרטאָג.). דער מאָמענט, װאַרשצ 1998, יולי 27,
פּרילוצקי, נח, צום צװאַנציקכטן יאָרטאָג פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ. דעף
מאָמענט, װאַרשע 1928, אױגוסט 17,
פּרילוצקי, 3, נאָך די טשענאָװיצער נטערונגען. ליטעראַרישע בּלעטער, װאַרשע
8, ני 41.
פלאַקסער, מ, צװאַנציק יאָר נאָך טשעונאָװיץ,. אונזע עקספרעס, װאַרשטע 1928
אױגוסט 00,
צביון, יידישע אינטערעסן {וועגן דער טשערנאָװויצער קאָנפערענץן. פאָרװערטס, גירייאָר
8, פעפטעמבּער 8; וילנער טאָג 1928, אָקטאָבּער 1,
אַרײנפיר 41
צװאַנציק יאר נאָך דער טשערגאָװיצער שפּראַך-קאָנפערענץ 280 6/ת02 2842216
8 זא 1925 ,תס1/ע ,00ומ510 016 .20810216:602ע80 020/40614266 6409
צעגראָװוסקי, ר, די ערשטע יירישע שפּראַך.קאָנפערענץ אין טשערנאָװיץ מיס צװאָנײ
ציק יאָר צוריק (1908--41928. הײנט, װאַרשע 1928, אױגוסט 30,
קאַהאַן, לאַזאַר אױף דער טשערגאָװיצער קאָנפערענץ לאייניקע פּערזענלעכע זכרונות),
ליטעראַרישע בּלעטער, װאַישע 1928, ג' 35, (5,
קאזשדאַן, ח, ש. אַן עפּיואָד אָנשטאָט אַ געשעעניש (20 יאָר נאָך דער טשערנאָװוי"
צער קאָנפערענץ), אונזער צײט, װאַרשע 1928, ני 1 זי 13--11.
קאַסװאן, בּענעדיקט ד"ר, .01061308 0061 1160181900 ,85688: 860066114 .םת
261608685 08114018040 .1600247ת0:808840 08 1601908 /406 0ט91001!8 געט
26 +60ס .1928 {,0269400112,
קעניג, 7עאָ. אַ אױסניכטערונג אין דער שפּראַכן-פראַגע בּײ ידן. צװאַנציק יאָר נאָך
דאר טשערנאָװיצער ק;נפערענץ. צײט, לאָנדאָן 1928, סעפּטעמבּער 7.
ראַװיטש, מֿלך, אַ קאַפּיטל װעגן י"דישיזם {לכּבוד דעם 20יעריקן יובל פון דער
טשערנאָװיצער קאַנפערענץ), נײע פאָלקסצייטונג, װאַרשע 1928, אױגוסט 24,
ראַזענפעלד, ש, דער טשערנאָװיצער יובּילײ. דאָס אידישע פאָלק, נ"י 1928, נ' 29.
רובּין, י, ד"ר. אױפן יבּילעוּם אין טשערנאָװיץ. דער טאָג, נ"י 1928, אָקטאָבער 24,
שמשון, דער אויפטו פון טשערנאָװיץ {צום צװאַנציקסטן יאָרטאָג פּון דער טשערגאָװיי
צער שפּראַך.קאָנפערענץ), אַרבּעטער צײיטונג, װאַרשע 1928, ני 38,
שנײַדערמאַן, ש, ל, יידיש (20 יאָר נאָך דער טשערנאָװיצער "דישיקאַנפערענץ).
,9 א {1928 8ש22ט/8שש (848600101048 המטטצזן.
די צוגרייטונגען
צו דער קאָנפערענץ
פאָרגעשיכטע
די ערשטע טריט
פון דוד פינס קיס אַ בריו צום ידישן שול.מאָראײן אין בּוקאָװינץ, טשער.
באָוויץ, ערב דער יובליפיערונג פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, סעפּטעמבער 1928
(ציטירט לױט ,הייגט", 1998, נומי 205):
.. די אידעע פון דער טשערנאָוויצער קאָנפערענץ און דער ערשטער אוֹים2
ידוף איז אַרויס פון מײַן הויז, אײינמאָל אין א זונטאָג, אין פרילינג 1908, איז
אָפּגעהאַלטן געװאָרן אין מײַן הוז אַ זיצונג פון ד"ר נתן בּירנבּוים, ד"ר חיים
-זשיטלאָווסקי, דעם פאַרלעגער עװאַלענקאָ און פון מיר. זאַלבּעפערט האָבּן
מיר אַרומגערעדט דעם פּלאַן פון דער קאָנפערענץ און דערנאך אױסגעאַרבּעט
דעם אויפרוף, צו ועלכן מיר האָבּן צוגעגעבן די אונטערשריפט פון יעקב
גאָרדין, צום בּאַדויערן איז מיר אָבּער דאַמאָלסט געווען אוממעגלעך זיך צו
-בּאַטײליקן אין דער קאָנפּערענץ...
אין ,ר אַזסווע ט* פעטערבורג, נומ' 11, מערץ 28 (15), געפינען מיר פאָלגן.
דיקע קאָרעספּאַנדענץ פון ניוײיאָרק, געשריבּן דורך מ. ל אַזאַר ס אָן:
,,, איך בּין נעכטןג בּײַגעװען אױף א מיטינג, װאָס אין צונויפגערופן
געװאָרן מיטן ציל צו בּאַשאַפן אַ באַװעגונג" לטובת דעם אָנעױקענען פאַרן
זשאַרגאָן דאָס רעכט גערופן צו וערן ;נאַציאָנאַלע יידישע שפּראַך", דער דאַ=
זיקער מיטינג איז אייגנטלעך נאָר א פרעלודיע צו אַ קאָנפּערענץ, װאָס װוערט
פּראַיעקטירט פון די ליכּהאָבּער פון זשאַרגאָן צום קומענדיקן זומער אין
עסטרייך, |
צוערשט איז אַרױסגעטראָטן ה' אֵל. האַרקאַװי, אַ מחבּר פון לערגבּיכער
און ווערטערבּיכער פון דער ענגלישער שפּראַך אויף זשאַרגאָן,,,, בּכדי אָפּצ'ש
ווערן דעם אָנפאַל פון די ,העבּרעלסטן" אויף זשאַרגאָן
דערנאָך האָט גערעדט ד"ר נ. בּירנבּוים,.
צולעצט האָט זיך בּאַװיזן אויף דער טריבּונע דער טעאָרעטיקער פון
1 דאָס איז אַפּנים געװען בערך סוף פעבּרואַר, -- רעד' יװאָ.
6(
9 די צוגרייטונגען
ער דאָזיקער באַװעגונג, דער איניציאַטאָר פון מיטינג, ד"ר ח. זשיטלאָװסקי.
ער האָט רויִק אָנגעהױבּן צו אַנטװיקלען זײַן טעאָריע װעגן דער נײטיקייט
פון זשאַרגאָן פאַר דער נאַציאָנאַלער עקסיסטענץ פון יידישן פאָלק. ,אויבּ דער
קולטור. ניוואָ פון אונדזער פּאָלק איז נישט הויך, איז שולדיק אין דעם דאָס
פעלן פון אַ שפּראַך. די פילאָסאָפיע איז דער מוח, די פּאָעזיע -- דאָס האַרץ,
און די שפּראַך קען מען צוגלײַכן צו דעם בּלוט פון קערפער. װען דעם קער=
פּער פעלט אויס בּלוט, לײַדט ער אױף אַנעמיע". ,נישט פּאָפּולערע בּיכלעך
דאַרף מען אַרױסגעבּן אויף יידיש, נאָר בּאַשאַפן אויף דער שפּראַך אַ גאַנצע
ליטעראַטור, בּכדי אונדזער אינטעליגענץ זאָל שעפן איר גאַנצע בּילדונג פוך
אייגענעם קװאַל', ,זאָלן אַפילו אַסימילאַציע:טעאָריעס, טיפע געדאַנקען, און
נישט אַגיטאַציע:בּראָשורן, געשריבּן ווערן אויף יידיש.."
די פאַרבּעטונג
דער געדרוקטער צירקולאַר, װאָס די אָרגאַנזאַטאָרן פון דצר קאָנפערענץ האָכּן פונאָפ
דערגעשיקט צו פאַרשיידענע פּערזאָנען און רעדאַקציעס פתך צײטונגען:
געערטער הער!
די יידישע שפּראַך האָט אין די לעצטע צענדליקער יאָרן געמאַכט
א גרויסן פאָרטשריט, די ליטעראַטור אירע האָט דערגרייכט אַזאַ הויכע מדרנה,
װאָס קיינער האָט זיך ניט גערעכנט, זי זאָל קאָנען דערגרייכן, יידישע צײַטונ=
גען צעגייען זיך אין הונדערט:טױזנטער נומערן טעגלעך און װעכנטלעך,
יידישע פּאָעטן שרײַבּן לידער, װאָס דאָס פאָלק זינגט זיין מעשיות, װאָס דאָס
פאָלק לייענט זײי; פּיעטן, װאָס דאָס פאָלק לויפט זײ זען אין טעאַטעד, אוך
די שפּראַך אַלײן װוערט װאָס א טאָג אַ פּײַנערע און אַ רײַכערע.
נאָר איין זאַך פעלט איר נאָך, װאָס עלטערע שפּראַכן פאַרמאָגן, זי
לאָזט מען ניט אַרומלױפן גאַנץ פרײַ און וילד אויף דער שפּראַכן=ועלט און
צוציען צו זיך כֹּל מיני קרענק און מומים און אפשר גאָר דעם טױט. זײי היט'
מען אָפּ, װי אַ טײַער קינד היט מען זי אָפּ. אױף איר אָבּער, אױף דעף
יידישער שפּראַך, קוקט זיך קיינער ניט אום, טויזנטער ײַדישע. ווערטער װערן
איבּערגעבּיטן אויף דײַטשע, רוסישע און ענגלישע, װאָס קיינער נײיטיקט זיף
גיט אין זיי, די לעבעדיקע געזעצן פון דער שפּראַך, װאָס װערן געבּוירן און
אַנטװיקלען זיך מיט איר אינעם מױל פון פאָלק, פאַרשרײַבּט מען ניט, און
עס דאַכט זיך אויס, אַז עס זענען גאָר נישטאָ אין איר אַזעלכע געועצן.
און שרײַבּן שרײַבּט יעדער אױף אַן אַנדער אופן, מיט אַן אַנדער אויסלל=
| געכץ, װאָרים אַ יידישע אָרטאָגראַפיע, װאָס זאָל גילטן פאַר אַלעמען, נאָך
וועלכער אַלע זאָלן זיך מוזן האַלטן, איז נאָך ניט בּאַשאַפן.
אמת, דער אַלטער בּזיון מיט יידיש האָט אָנגעהױבּן שװאַכער צו וערןי
פאָרגעשיכטע 6
װאָס אַ מאָל שעמט מען זיך װײניקער מיט דער הײַנטיקער שפּראַך פון
אונדזער פאָלק, װאָס אַ מאָל רעכנט מען זיך מער מיט איר און מען גיט איר
אָפּ מער כּבוד. װאָס אַ מאָל מער פאַרשטײט מען, אַז אין איר שפּיגלט זיך אָפּ
די יידישע נשמה, און מען הײבּט אָן צו בּאַגרײַפן איר װערט פאַר דעם קיום
פון אונדזער אומה. אָבּער גענוג איז זי נאָך צו שפּאָט און צו שאַנדן דאָס
שעמען זיך מיט איר עקטיסטירט נאָך, און פון װאַנען קומט דאָס אַרױס, אױבּ
ניט פון די דערמאָנטע חסרונות;
ווען אָבּער יאָ אַזױ, בּאַדאַרף מען מאַכן אַ סוף צו זיין בּאַדאַרף מען
בּאַשאַטן אַ מין צוים און גדר, אַ מין אָפּהיטונג פון אונדזער טײַערן מאַמעַ:
לשון, עס זאָל ניט אַרומלױפן אַזױ וילד װי בּיז איצט, ניט װערן אַ הפקר?
זאַך, ניט װערן צעריסן און צעטיילט, אַלע, װאָס בּאַשעפטיקן זיך מיט אים,
סײַ אַלט שרײַבּער און דיכטער, סײַ אַלס שפּראַכקענער, אָדער װאָס האָבּן אים
גלאַט ליבּ, -- מוזן זיך צוזאַמענרעדן און געפינען די ריכטיקע מיטלען און
וועגן, כּדי עס זאָל בּאַשאַפן װוערן אין דער זאַך אַן אױטאָריטעט, װעלכן אַלע
זאָלן מוזן און װעלן זיך אונטערגעבּן,
געערטער הער! אױבּ איר האָט די אייגענע מיינונג, װי מיר האָבּן דאָ
אַנטװיקלט, בּעטן מיר אײַך, איר זאָלט קומען צו דער קאָנפערענץ, װאָס מיר
רופן צונויף וועגן דער יידישער שפּראַך.
די קאַנפּערענץ װעט פאָרקומען דעם . . . . . ., , 1 אין טשערנאָויץ
(בּוקאָװוינע, עסטרײַך), און עס װעלן דאָרטן בּאַהאַנדלט װערן די פאָלגנדיקע
פּונקטן;
) די יידישע אָרטאָגראַפיע, 2) די יידישע גראַמאַטיק, 3) פרעמדע און
נײַע ווערטער, 4) א יידיש װערטערבּוך, 5) די יידישע יוגנט און די יידישץ
שפּראַך, 6) די יידישע פרעסע און די יידישע שפּראַך, 7) די יידישע בינץ
און די יידישע אַקטיאָרן, 8) די עקאָנאָמישע לאַגע פון די יידישע שרײַבּער,
9) די עקאָנאָמישע לאַגע פון די יידישע אַקטיאָרן, 10) די אָנערקענונג פון
דער יידישער שפּראַך,
אוב איר װילט קומען צו דער קאַנפערענץ, בּעטן מיר אײַך, איר
זאָלט תּיכֹּף מודיע זײַן אײַער נאָמען און אײַער אַדרעס צו דעם הױפּט:בּיראָ
פון אונדזער קאַנפערענץ ( + *. + . 6 . . . . ... )1 כּדי מיר זאָלן אײַך
קענען שיקן אַלע װײַטערדיקע מודעות, װאָס מיר װעלן נאָך פאַרשיקן. אױבּ
איר האָט עפּעס אַ גוטע עצה צו געבּן, פון װעלכער עס קאָן אַרסקומען
אַ נוצן פאַר דער קאַנפערענץ און איבּערהױפט פאַר דער יידישער שפּראך,
בּעטן מיר אײַך, איר זאָלט זי אונדזן װאָס גיכער שרײַבּן, און דאַנקען אײַך
אין פאָרויס,
ניסן, תוס"ח --- אַפֿריל, 1908,
1 ניט אויסגעמילט,
4 די צוגרייטונגען
צו דעם צירקולאַר איז געװען צוגעלײגט אַזאַ וװענדונג:
געערטער הער!
מיר אונטערגעשריבּענע שיקן אײַך דאַָ דעם טעקסט פון אַן אויפרוף,
װאָס זאָל פונאַנדערגעשיקט וערן צו פאַרשיידענע יידישע ליטעראַטן און
כּללנטוער וועגן אַ קאָנפּערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך. אױבּ איר זענט
אײַנשטימיק מיט דער זאַך, בּעטן מיר אײַך, איר זאָלט אונדז ערלױבּן צו
שטעלן אײַער נאָמען אויף דעם דאָזיקן אויפרוף,
די קאַנפערענץ ועט פאָרקומען אַן ערך אום || אױיגוסט אָדער סעפּטעצמ=
בּער אין טשערנאָװיץ (בּוקאָװוינע, עסטרליְך).
מיר בּעטן אײַך, איר זאָלט אונדז װי אִם גיכסטן ענטפערן, װײַל דער
אויפרוף זאָל דעם 20טן מערץ שוין געדרוקט וערן.
מיט גרויס דרך:ארץ,
ד"ר נתן בּירנבּוים
יעקב גאָרדין
א. מ. יעװאַלענקאָ
דוד פּינסקי
ד"ר חיים זשיטלאָװטקי
אדרעס:
0,8. 44 8זסצ שסא ,84 2744 .חל 140 ,117216840 ,תא 4
י. ל, פּרצעט בּאַציונג צום אויפרוף
צװישן די װאָס זענען געבּעטן געװאָרן אונטערצושרײבן דעם אױפרוף זענען גע*
װען י. ל. פּרץ און יעקב דיגעזאָן. צװישן פרצעס איבּערגעבליבּענע פּאַפּירן אין דיי
געזאָן.אַרכיװו געפינט זיך דער װײטערדיקער פּראָיעקט פון אַן ענטפער, געשריבּן מיט
פרצעס האַנט אין זײן און דיגעזאָנס נאָמען, מיר בּרענגען אים לױט: י. 7, פּרץ, בריװ
א רעדעס, געזאַמלט פון נחמן מײיױל, װילנע, קלעצקין 1929, זי 145, צי איז דער
צנטפער אָפּגעשיקט געװאָרן צו ד"ר בּירנבױמען, איז ניט בּאַװוּסט,
זייער געערטער הער ד"ר!
עס איז אונדז, הער דאָקטאָר, זייער שווער געווען צו ענטפערן,
מיר זענען נאַטירלעך זייער פאַראינטערעסירט אין קאָנפערענץ, אָבַּער
אונטערשרײיבּן אײַער אויפרוף האָבּן מיר אויף קיין פאַל ניט געקענט, מיר
האָבּן אײַך נישט געװאָלט שטערן, מיר װאָלטן אויך געקומען אויף דער קְאָנֿ.
פערענץ, אָבּער אַלץ נישט אונטערשרײַבּן. צום אַלעם ערשטן געפעלט אונדז
נישט די, זענט אונדו מוחל, פאַמעריקאַנישע" הקדמה., מיר, ליידער, גליבּן
אין גרויסע פאַרטשריט ניט. װאָס עקסיסטירטן בּיי אונדז--צוויי געלע בלעטער,
דער ,פרײַנד" איז פאַרקױפט און װערט א ציוניסטיש פּאַרטײבּלאַט., מען
דאַרף א קאַנפערענץ -- צו פ אָד ע רן די אַנטװיקלונג, דעם פאָרטשויט,
פאָרגעשיכטע 9
און די אַמעריקאַנישע ,מליצות" -- פּאָעטן שרייבּן לידעצ, נאַטירלעך,
מאַכן זיי קיין שטיוול,,, יידישע צײַטונגען פאַרשפּרײטן פּאָליטיק, ,דערגרייכן
אַ מדרגה", ,פּיעסן', ,צוציען כּל=חמיני קרענק און מומים", דאָס איז פאַר
אונדז קיין יידיש ני שט, דאָס איז, אין דער ערשטער ליניע, גראָבּ, און
וויײיניקסטנס די אויפרופער דאַרפן האָבּן אַ סטיל,
נישט לאָזן אַרומלױכן פראַנק און פרל, אָפּהיטן װי אַ טײַער קינף
אד"ג" איז פאַר אן אויפרוף צו קינדיש..
מיר קענען און װעלן אונטערשרײַבּן אַ נאַטירלעכן, אײראָפּעיִשן אוים:
רוף, אַן איינפאַכן,,
אום צו פעדערן די אַנטװיקלונג פון דער יידישער שפּראַך װערט (דאָרט
און דאָרט, אין דער און דער צייט) צוזאַמענגערופן אַ קאָנפערענץ,
עס וערן געשטעלט צו בּאַהאַנדלונג די פראָגן;
) װעגן אָרטאָגראַפיע
2) גראַמאַטיק
3) באַנוצן פרעמדע ווערטער
4 אַ װערטערבּוך
5) בּיבּל-איבערזעצונג
6) די פּרעסע
7) די ליטעראַטװױ
8) דראַמאַטורגיע און סצענע
9) די בּאַדײַטונג פון דער שפּראַך אַלס נאַציאָנאַלע אָדער פאָלקסטימ=
לעכע שפּראַך און איר בּאַציָונג צו העבּרעיִש
0 די מאָראַלישע צװישן=פעלקערלעכע ליטערארישע אייגנטום-פאר*
זיכערונג",
אויבּ איר בּאַשטײט אויף דער פאָרם, שרייבּט אײַך און אונדז אונטער.
דער ערשטער אָפּרוף אין דער פּרעסע
דער אויפרוף איז געווען פאָרױסדאַטירטן נאָך אין מערץ האָבּן זך בּאַװין אָפּרופן אין
דער פרעסע.
ברענגענדיק דעם צירקולאַר פון די אײנדופער מיט אײניקע קיצורים, שרײבט ,דע ף
פריינד" (נומ' 48, מעוץ 10) אין אַן אַרטיקל געחתמעט מיט 2 :
,אין דער הײַנטיקער נומער ,פּרײַנד" װעט דער לעזער געפינען אַ ידיעה
פון אַמעריקע, אַז אַ גרופּע אָנגעזעענע שריפטשטעלער האַלטן אין אָרגאַניזירן
אַ קאַנפערענץ, װוּ עס זאָלן בּאַהאַנדלט װערן לעבּנס-פראַגן פון דער יידיײ
שַעו שפּראַך.
דער געדאַנק, דצָס אַזאַ קאָנפערענץ איז גייטיק, אין ניט נײַ. דוכט
6 די צוגרייטונגען
זיך, אַז ד"ר י, װאָרטסמאַן האָט שוין מיט עטלעכע יאָר צוריק גערעדט און
געשריבּן װעגן דעם, נאָכדעם האָבּן נאָך אַנדערע דעם געדאַנק אויפגענומען
און אָנגענומען, איצט, װי עס שײַנט, אין אַזױ גוט װי זיכער, אַז דער גי
דאנק װעט בּרענגען צו פּראַקטישע רעזולטאַטן,
װאָרים ס'איז שוין די העכסטע צײַט, אַז אין דעם פּרט זאָל עפּעס געָ*
טאָן װערן, די יידישע שפּראַך זאָל ניט זײַן אַ הפקר:וועלט. עס מון בּאַשאַפן
ווערן אַן אױסגעהאַלטענע יידישע אָרטאָגראַפיע -- פעסטע כּללים פון אוֹיסף
לײגן -- אַ יידישע גראַמאַטיק און דעסגלײַכן פּונקטן, װאָס זענען אומבּאַדינגט
נײיטיק, כּדי די שטראַך גופא זאָל פאַר זיך בּאַקומען אַ קולטורעלן װערטן
כּדי זי זאָל פון ד ער זײַט בּאַפּעסטיקט װערן, און מאַכן אַ סוף צו געוויסץ
אָנפאַלן אויף איר,
די דערמאָנטע גרופע שריפטשטעלער זענען איצט מודיע אין צירקולארן
וועגן זייער פּלאַן..
,.. װער װעט ניט מודה זײַן, אַז די װערטער, װאָס זענען געזאָגט אין
צירקולאַר, זענען דורך אמת?
אָבּער נאָך פיל מער װי דאָס געזאָגטע בּין איך צופרידן דערמיט,
װאָס ס'איז אין דעם צירקולאַר ניט געזאָגט געװאָרן
שוין דאָס איז גוט און קלאָר, װאָס אינעם גאַנצן פּראָגראָם פון דער
געפּלאַנטער קאָנפערענץ אין ניטאָ קיין ק אַ מף=פונקט, כ'מיין; ס'ווערט ניט
אָנגעגעבּן, אַז די קאָנצערענץ װעט נעמען איף זיך צו שטרײַטן קעגן העפ2
רעיִש, וי ס'איז די לעצטע יאָרן געוען -- מאָדע. אין אַזאַ קאַמף קומט
זעלטן ווער ס'איז צו זײַן רעכט,.. יידיש דאַרף לחלוטין ניט געבּױט וערן
אויפן חורבּן פון העבּרעיש, קאָן אױיף דעם חורבּן ניט אױיפגעבּױט ווערן
יידיש קאָן אויפגעבּויט װערן פון זיך אַלײן, פון איר פּאָזיטיוװוער אַרבּעט פאַר
זיך, און ניט פון איר נעגאַטיוער אַרבּעט בּנוגע העבּרעיש.
װײַטער בּין איך צופרידן פון דעם טאָן,. ניט קוקנדיק דערויף, װאָס
דער צירקולאַר קומט פון אַמעריקע, איז ער אָכּער לחלוטין ניט אַמעריקאַניש,
קיין סימן ניט פון רעקלאמע, קיין שאָרך פון פּױיקן מיט טרומייטן, דאָ+ בֹּאַ=
װײַוט, אַז די דערמאַנטע גרופּע מענטשן מיינט עס ע רנסט מיט איר אויםס
גאַבּע, איז ניט אויסן נאָר פליטערלעך אױף אַ װײַלע. דאָס בּאַװײַוט, אַז זי
פּאַרשטײט די שוועריקייט פון דער אַרבּעט, װאָס זי נעמט אויף זיך. געװיס
גלײיגט זי, אַז דאָס, װאָס זי וויל טון -- דאַרף געטאָן ווערן, אַז איר אר=
בּעט ועט בּרענגען נוצן; זי ווייסט אָבּער אויך דערצו, אז אַ גרופּע מעגטשן
האָט נאָך קײנמאָל לױט אַ בּאַשטימטן פּלאַן ניט געמאַכט קיין בּאַשטימטע
קולטור פאַר אַ פאָלקן אַז דעם קולטור-וװוערט פון דעם אָדער יענעם איפטו,
פון דער אָדער יענער ארבּעט האַבּן ערשט די קומענדיקע דורות צו שאַצן
דערפאַר כאַפּן זײ ניט די פיש פאַרן נעץ; דערפאַר זאָגן זײי נים װאָס זײ
וועלן שאַפן, נאָר װאָס זי ווילן טון.
שאָרגעשיכטפ |
און אין איצטיקער צײַט איז עס אַ זעלטענע ערשײַנונג, װאָס װירקט
וי אַ קוויקונג אויף אונדזערע צעמאַטערטע נערוון.
| און אַז מיר זעען אַ גרופּע שריפטשטעלער, װאָס נעמען זיך אָן ויכ?
טיקעס צו טון, װערט:זאַכן אויפצוטון, און אָן יעדן שאָטן פון רעקלאַמע --
שטעלן מיר זיך מיט פאַרגעניגן אָפּ דערויף און האָפן אױף גוטע פּירות פון
זייער מי,
אין דעם זעלפיקן נומער ,9 ר י יג ד* איז געבּראַכט אין דער כראָניק:
ליטעראַרישע נייס
אין ניוײאָרק האָט זיך געפּילדעט אַ גרופע בּאַװוּסטע יידישע שריפט?
ישטעלער, װאָס װילן צונויפרופן אַ קאָנפערענץ אין טשערנאָװיץ (בּוקאָווינע)
-פאַר דער יידישער שפּראַך..
|װוײַטער ווערן אויסגערעכנט די פּראַגן, װאָס דאַרפן אויף דער קאָנפעש
דענץ באַהאַנדלט װערן, װי אױבּן זי גן, |
אין די ,;ליטעראַרישע מאָנאַטסשריפטן', , מערץ, געפינען מיהר אַזס
גאָטיץ:
אַלאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּֿראַך
אייניקע יידישע שריפטשטעלער האָבּן בּאַקומען אַן אײַנלאַדונג צו
קחתמענען זייער נאָמען אונטער אַן אויפרוף װעגן א קאָנפערענץ פאַר די יידישע
שפּראַך, די איניציאַטאָרן פון דעם אויפרוף זענען ד"ר נתן בּירנבּוים (אַחר),
דוד פינסקי, יעקב גאָרדין, א. מ. יעװאַלענקאָ און ד'ר חײם זשיטלאָװסק
די קאָנפערענץ זאָל פאָרקומען אין טשערנאָװיץ (בּוקאָװינע) אַרום אױגוסט
-108, אויף דער טאַגעס-אָרדנונג פון דער קאָנפערענץ דאַרפּן בּאַהאַנדלט װערן
די פאָלג. פראָגן 1) די יידישע אָרטאָגראַפּיען 2) די יידישע גראַמאַטיק;
3) פרעמדע און נײַע װערטער; 4) א ײידיש װערטערבּוך; 5) די יידישע יוגנט
און די ידישע שפּראַך; 6) די ידישע פּרעסע און די ידישע שפּראַך;
7) די יידישע בינע און די ידישע אַקטיאָרן; 8) די אָנערקענונג פון דער
ייידישער שפּראַך. |
דורכפירן די קאָנפערענץ פאַר די יידישע שפּראַך הײסט פאַרװירק:
לעכן איינע פון די װיכטיקסטע און נאָענטסטע אױפגאַבּן, װעלכע שטײען
;פאַר דער יידישער ליטעראַטורװועלט,
8 די צוגרייטונגען
טעכנישע הכנות
ט אָג בל אַ ט* לעמבערג, נומ' 156, אױגוסט 11:
קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך אין טשערנאָוויץ
די קאָנטערענץ הײבּט זיך אָן זונטאָג ג' אלול (30 אױגוסט 1908) אוףי
וועט דויערן 5 טאָג,
א
שבּת אויף דער נאַכט (9 אַ זײגער), דעם טאָג פאַר דעם אָנהײבּ פון
דער קאַנפערענץ, אַן אָװנט לכּבוד פון אַלע דעלעגאַטן, אַלע דעלעגאַטן זענעך
געבּעטן צו קומען דערצו.
4
די קאָנפערענץ װעט פאָרקומען אין דעם נײַעם זאַל פון דעם בּית?
ישראל (נאַציאָנאַלהױז), װאָס װערט אין דעם טאָג אויך ערעפנט,
8
ס'האָבּן דערװײַל שוין מער װי 40 בּאַװוּסטע שרײַבּער צוגעואָנט צר
קומען צו דער קאַנפערענץ, חוץ אַ סך ליבּהאָבּער פון דעם לשון און פון דער
ליטעראַטור, מיר דערמאַנען נאָר אַ פּאָר נעמען: י. ל. פּרץ, מאָריס ראָזענפֿעלד,
מ, ספּעקטאָר, י. דיגעזאָן, שלום עליכם, נאָמבּערג, שלום אֵש, אַ. ריזען.
עליאַשעװ (בּעל-מחשבות), װײַטער, ניגער, ד"ר נ, בּירנבּוים א"אַ,
ִ*
ס'האָט זיך געבילדעט אַ קאָמיטע, כּדי צו פאַרזאָרגן די דעלעגאַטן.
װאָס קענען זיך אין טשערנאָװיץ נישט אויס, מיט בּיליקע װוֹינונג, זי געבּןך
אויך אַן עצה ועגן אַלע די דאָזיקע ענינים, יעדער װאָס בּאַדאַרף עפעס פון
דעם קאָמיטע, זאָל אינגיכן שרײַבּן איף אונדזער אַדרעס, װעט מען, אוב
ס'וועט נאָר מעגלעך זיין, טון,
אין ,ט שָ גב ל אַט* נומ' 158, אױגוסט 18, געפינען מירה אונטערן זעלבּיקן טיטל.
פאָלגנדיקע נאָטיץ:
דאָס קאָמיטעט גיט צו וויסן, כּדי קיין טעות זאָל ניט פאָרקומען, אד
אַ מיטגליד פון דער קאַנפערענץ קען נאָר דער זײַן, װאָס איז אײַנשטימיק
מיט דער טענדענץ פון דער קאַנפערענץ, װאָס איז אַ פרײַנד פון דעם יידישן
לשון, גאַסט קען יעדער זיין
1
יעדעס מיטגליך פון דער קאָנפערענץ בּאַקומט פון אונדזער בּיוראֵ
טעכנישע הכנות 9
אַ לעגיטימאַציע, די לעגיטימאַציעס וװערן אָבּער נישט פאַרטיילט פאַר אָנהײבּ
פון דער קאַנפערענץ און נאָר צו די מיטגלידער, װאָס האָבּן בּאַצאָלט דאָס
געלט פאַר די הוצאות פון דער קאַנפערענץ (5 קראָנען, 2 רובֹּל),
גט
וער עס װיל קומען פאַר אַ גאַסט צו דער קאָנפערענץ, מוז דאָס מודי
זײַן דעם קאָטיטעט בּיז העכסטנס 24 אױגוסט פ. ד. י.
*
..מיר בּעטן אויך אַלע, צו וועלכע מיר האָכּן געשריבּן און אַן ענטפער
געגעטן, אונדז תּיכֹּף נאָך די װאָך צו ענטפערן, װײַל מיר הײיבּן שוין אָן אָפַּש
צושליסן די ליסטן,
8
.בשעת דער קאָנפערענץ װעלן אין דעם גרויסן שטאָט:טעאַטער גפ
שפּילט ווערן אַ פּאָר מאָדערנע יידישע שטיקן פון גוטע אַקטיאָון און דיל=
טאַנטן האָט זיך אַ טרופּע צונויפגעקליבּן, כּדי דעם גרויסן פּובּליקום אמתדיקצ
יידישע קונסט צו װײַזן,
::
.אונדזער אדרעס איז אַזֹי וי תּמיך;
-(80806128) 6026/866112 ,/80/8024/0210/08 1418640/
{ט אָג בל אַ ט* נומי 161, אױגוכט 21:
קאַנפעוהענץ פֿאַר דער יידישער שפּראַך
פון טשערנאָװיץ שרײַבּט מען צו ,אונדזער לעבּן": דער היגער קולטוס?
האָט צו וויסן געטאָן, אַז ער װיל דער קאַנפערענץ אפיציעל אָפּגעבּן אַ בּרוך
הבּא,. דער פרעזעס פון דעם טשערנאָװיצער קהל (ד'ר שטרױיכער) און איך
אַלע וויכטיקע פּערזאָנען פון דער שטאָט האָבּן אַרױסגעזאָגט, אַז זי טרייען
זיך נאָך זייער װאָס אַזאַ מין קאַנפערענץ, װאָס קאָן דעם יידישן לעבּן אַ נײַ
פּנים געבּן (0), װערט דאָ אָפּגעהאַלטן,
מען קאָן אויך כּמעט זיכער דערװאַרטן, אַז די פאָרשטײיער פון דער
שטאָט װעלן זיך סטאַרען דער קאָנפערענץ אַלצדינג בּאַקװעם צו מאַכן און זי
אָפּגעבֿן אַן אָפיציעלע בּאַגריסונג,
אַזױ װי יעקב אַדלער, דער בּאַרימטער יידישער אַקטיאָר און דירעקטאָר
פון דעם גראַנדײטעאַטער אין ניײיאָרק, אין יעצט אין עסטרײַך, האָפֿן מיר,
אַז ער װעט זיכער קומען צו דער קאָנפערענץ און אױיך אינאיינוועגס זיך בּאַ=
10 די צוגרייטונגצן
טײליקן מיט זײַן שפּילן אין די טעאַטערשטיק, װאָס װעלן דאָ בּשעת דער
קאַנטערענץ אין דעם גרויסן נײַעם שטאָט:טעאַטער פּאָרגעשטעלט װערן.
אין דער גאַנצער אײַט, װאָס די קאָנפ(נרענץ װעס דאָ דויערן, װעלן
זײַן יעדן אױיפדערנאַכט פאַרשיידענע זאַכן, שבת אױפּדערנאַכט גיט דאָס
קאָמיטעט, װאָס האָט צוגעגרייט די קאָנפּערענץ, אַ בּאַנריסונג;אַװגט לכּבוך
די דעלעגאטן, דערבּײַ ועלן זײַן די פאָרשטײיער פונעם קאָמיטע, פון קהל
און פון דער שטאָט און אויך די פארשטייער פון אַלע היגע יידישע הברות.
זונטאָג װעט מען אַרױספֿאָרן קיין סאַדאַגורע..
מאָנטאָג גיט דער אַקאַדעמישער פאַראיין ,יידישע קולטור" פון װוין,
װאָס אַלע זײַנע מיטגלידער קומען צו דער קאָנפערענץ אין טשערנאָװויץ און
װאָס האָט אויך איבּערגענומען אויף זיך אַכטונג צו געבּן אויף די אַרדנונג פון
דער קאָנפערענץ, אַ באַנקעט לכּבוד די דעלעגירטע פון דער ערשטער יירישער
שפּראַך-קאַנפערענץ.
דינסטאָג וװועט זײַן אַ גרויסער ליטעראַרישצר אַװנט, װוּ די בּעסטע
יידישע ליטעראָטן ועלן פאָרלילענען זייערע זאַכן. דער אָװנט זאָל זי {; גרול
סע דעמאַנסטרמגציש פאַר דער יידישער ליטעראטו,
מיטװאָך און דאָנערשטאָג און אפשר אויך פּרײַטאָג װעלן זײַן די פאָר.
שטעלוננען אין דעם היגן שטאָט:טעאַטער.
בּשעת די ערשטע פּער טעג װעט דאָס קאמיטע אויך טראַכטן די דעלע=
גאטן אַלצדינג צן װײַזן, װאָס ס'קען זי אינטערעסירן אין אונדוער שטאָט,,
,, פון דעם 22טן אױגוסט אָן װעלן תּמיד אין דעם װאַרטעואַל 2טער
קלאַס פון דעם חיגן װאָקואַל זײַן צוויי מיטגלידער פון דעם קאָמיטע, װאָס
װעלן די דעלעגאַטן און געסט, װאָס קומען צו דער קאַנפערענץ, אָפּװאַרטן
און זי אַן עצה געבּן מכּה װוינוגג, פאָרן און נאָך אַוױנע זאַכן, די גאַנצע
צײַט װעט מען אויך קענען פרעגן און זיך פון אַלץ דערװיסן בײַ די הערן
לייב שטיינמעץ (טעמפּלגאַסע 8) און יוסף ווייס מאַן (ליליעגט
גאַסע 9),
דער אַקאַד! פאראיין ,יידישע קולטור" װעט פאַר אַלע גרעסערע ליטע=
ראַטן די ערשטע צײַט איין מיטגליך בּאַשטימען, װאָס זאָל זיי, אויבּ זיי
ווילן, אין דער שטאָט אַרומפירן און דאַ אַלץ װײָון.
כּמעט אַלע יידישע צײַטונגען שיקן דעלעגאטן צו דער קאָנפּערענץ;
אוֹיך אַ סך דײַטשע און פּױלישע װעלן שיקן זייערע קאָרעספּאָגדענטן,
קאַנפֿערענץ פֿאר דער יורישער שפראר
טשערגאָװיץ, תרס'ח.
א
;
לעגיטימאציע
/ 6
יי יכ 2 -20:25
,
6
וואם איז פֿארצײכענם פֿאר א מיטגל'ד פֿון דער קאָנפֿערענץ.
אייגענע חתימה ונ מיטנלו. סעקרעמער :
3
0 2
/// 6 , 2 ץ
4 0700 149 2
;מיטנליף + יט קען איטליכער -זין, ואס 8 א
יפֿײײַנר מֿונ'ם יודישען לש און װאם איז אינשטימיג . מיש דער
טענדעניץ פֿון דער קאָנפֿערעגץ.
: 46 21 . 4 שט 2
קאָנפֿערענץ פֿאר דער יודישער. שפראך
= =-טשערנאָוויץ, תרס'ח
8 יי 5
: 4 יב יע
בילעט
צוּ דער קאַנפֿערענץ
יי
יו יוסף ווייסטאנ}
אש3:0-80619 לנוסי, : א
ו 0 שא סעקרעטער.
די אסיפֿה וועיק" אננעהאלטען אפ סיך 5 פונ'ם 8
אי
פֿאר 2 /: 02, / 85 /ה/ טס
עי שאט 2
יי
12 די צוגרייטונגען
אין ,ר אַז סווע ט' נומי 22 בּאַשרײבּט בּ ר זל ({ש. אײזנשטאַט} די הכנות צף
דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, דער גריוו אין דאַטירט : טשערנאָװיץ, אױגוסט 23:
,., קומענדיק אַהערצו צו פאָרן דעם 21טן אױגוסט, האָבּ איך שוין גע:
טראָפֿן די צוגרייט:אַרבּעטן אין פולן גאַנג, עס אַרבּעטן די יונגע אָנהענגער
פון װוינער אַקאַדעמישן פאַראיין גיידישע קולטור', בּײַ דער מיטהילף פון
בּיידע יידישע קאָרפּאָראַציעס פון אָרטיקן אוניװערסיטעט ,חשמנאָי' און
אמונה", און דעלעגירטע פון ,פּועלי ציון". אַלע דערמאָנטע פאַראיינען האָבּן
אױסגעבּילדעט פון צװישן זיך אַן אָרגאַניזיר-קאָמיטעט, װאָס אַרבּעט אונטעף
דער אָנפירונג פון ד"ר בּירנבּוים (מתת אחר), װאָס האָט זיך בּאַזעצט אין
טשערנאָװויץ און איז דער הויפּט:איניציאַטאָר פון דער קאַנפערענץ,
פון רוסלאַנד און אַמעריקע איז נאָך קיינער נישטאָ. בּריוו באַקומען
זיך צענדליקער, און מען דערװאַרט יעדן טאָג דעם אָנקום פון די ערשטע
געסט, דאָס רוב װעט װײַזט אס זײַן יונגװאַרג; פון די אַלטע האָבּן זיך
כּמעט אַלע אָפּגעזאָגט צו קומען צוליב ריין צופעליקע אומשטאַנדן און האָבּן
אויסגעדריקט שריפטלעך זײיער פולשטענדיקע סאַלידאַריטעט אוֹן סימפּאַטיע
מיט דער קאַנפערענץ,
דאָס בּיוראָ איז אָפן טעגלעך, אַרבּעט איו דאָ אַ סך: עס גײט אַ רע:
גיסטראַציע און צוגרייטונג פון די לעגיטימאַציע:בילעטן. איבּערן אַרײַנגאַנג אין
גרויסן בּנין פון דער ,איזראַעליטישע פאָלקסשולע" אויף ראָג אוניװוערסיטעט:
גאַס און הײנע:גאַס שײַנט אַרױס מיט גרויסע ידישע אותיות א פּלאַקאַט;
,בּיוראָ פון דער קאָנערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך. װעגן דער פאָר:
שטייענדיקער קאָנפערענץ און אירע צילן ווייסן אין שטאָט אַלע, און אין דער
פּעריאָדישער פּרעסע איז װעגן איר אַ סך גערעדט געװאָרן. דאָס רוב באַציט
מען זיך צו איר מיט סימפּאַטיע, און מען װאַרט אויפן קומען פון די יידישע
שרײַבּער מיט אומגעדולד,,,
,., דעם ערשטן אָװנט, װאָס איך בּין געקומען קיין טשערנאָװיץ, האָבּ
איך בּאַזוכט דעם ד'ר בּירנבּוים., גערעדט האָט ער מיט מיר אױף דײַטש
און האָט זיך גלײַך אַנטשולדיקט, װאָס ער רעדט נישט אױף יידיש, װאָס
אִיז אים טײַער, מחמת ווֹינענדיק לאַנג אין עסטרײך האָט ער נישט געקענט
פאראייגענען זיך די לעבּעדיקע יידישע שפּראַך אויף אַזױ פיל, בּכדי צו קע=
נען זיך פּרײַ אויסדריקן,
-- צי קען מען לוט אײַער מיינונג, דאָקטאָר, אַ סך דערװאַרטן פון
דער פאָרשטייענדיקער קאַנפערענץ? -- איז געווען מײַן ערשטע פראַגע.
בּירנבּוים האָט זיך פאַרקלערט, וועלנדיק אַפּנים זײַן פאָרזיכטיק אין זײַן
אורטייל, און האָט געזאָגט:
-- אָט דאָס טאַקע הענגט אָפּ פון צוזאַמענשטעל פון די אָנטײלנעמער,
פון זייער קאָמפּעטענטקײט און ווירקונג אין דער יידישער סביבה. די לאַגע
טעכנישע הכנות 15
איז דערווייל אומבּאַשטימט, און דאָס איז זייער פּײַנלעך. די שטימונג אין
בײַ אונדז אַלעמען אַן אָנגעשטרענגטע. מיר האָבּן געטאָן און מיךר טוען
אַלץ װאָס מיר קענען, און איצט װעלן מיר זען, מיט װאָס דאָס װעט זיך
ענדיקן,
-- עטלעכעץ פּונקטן פון סדר:היום, האָבּ איך צוגעגעבּן, זײַנען שוין
בַּלל ספק צײַטיקע פראַגעס, װאָס בּאַשיידן זיי איז אי נייטיק אי מעגלעך,
-- איך מיין אויך דאָס זעלבּע, בּאַזונדערס ועגן אײַנשטעלן אַן אײג?
הייטלעכע אָרטאָגראַפיע, גראַמאַטיק, אַרױסגעבּן אַ װערטערבּוך און פאַרבּעסערן
די עקאָנאָמישע לאַגע פון די שרײַבּער,
-- אונדזער ציל, האָט צוגעגעבּן נאָך אַ געוויסער פּויזע ד"ר בּירנבּוים,
איז אַ ריין קולטורעלער, מיר װילן דערהייבּן אונדזער גערעדטע שפּואַך צו
דער מדרגה פון אַ קולטור-שפּראַך, וי יעדע קולטורעלע טעטיקײיט, אַזױ
דאַרף אויך די פּאַרשטײענדיקע דורכגעפירט ווערן אויפן װעג פון בּהדרגף?
דיקער אַרבּעט צװישן די ברײטע פאָלקסשיכטן. אונדזערע בּלויזע בּאַשלוסן
פאַרפליכטן פאַרשטייט זיך קיינעם נישט,
-- און װאָס פאַר אַ מיינונג האָט איר װעגן אונדזערע קעגנערן
-- אונדזערע קעגנער! האָט געענטפערט ה' ב': פון שטאַנדפּונקט פון
קולטור:טעטיקייט קען מען דוכט מיר נישט זײַן קיין קעגנער פון אונדזער
אַרבּעט, אייניקע ציוניסטן בּאַציען זיך פײַנדלעך צו אונדוער טעטיקייט דער=
פֿאַר, װייל בּײַ זי איז די פראַגע פון דער שפּראַך פאַרבּונדן מיט זייער פֹּאֵ5
ליטישער פּראָגראַם און װעלט:בּאַנעם -- און מיר פאַרשטײען זיי אויסגעצייכנט,
אָבּער זי זענען אונדזערע איינציקע קעגנער צװישן בּאַװוּסטזיניקן טייל פון
לידנטום,,,
אונדזער שמועס ווערט איבערגעריסן. די יונגע טוער פון ייידישע קול=
טור" קומען איינער נאָכן אַנדערן צום דאָקטאָר נאָך אינסטרוקציעס און ברצג?
-גען מיט זיך אלץ נײַע און נײַע בּויוו פון פאַרשײדענע לענדער,
| איך בּרענג אַ גאַנצע ריי קליינע נײַס,
מען ריכט זיך, אַז מאָרגן זאָלן קומען צו פאָרן אֵשׁ און פּרץ, װאָס
(װעלן פאַרבּרענגען די װאָך אין אומגעגנט פון טשערנאָװיץ. אֵשׁ רעכנט
אַרויסצוטרעטן מיט אַ רעפעראַט װעגן ,איבּערזעצן דעם תניך"; מען זאָגט,
אַז ער האָט שוין אַלײן גאַנץ געלונגען איבּערגעזעצט ,רות"
פון לאָנדאָן האָט זיך באַקומען אַ ידיעה, אַז ד"ר ח. זשיטלאָװסקי איז
אַנגעקומען פון אַמעריקע און פאָרט אויף דער קאָנפערענץ. אַלע פרייען זיך
דאָ מיט זײַן קומען, מחמת ער אין איינער פון די איניציאַטאָין פון דעם
ענין און אַ פּערזענלעכקײַט מיט אַ השפּעה אױפן אַמעריקאַנער און רוסישן
יידנטום,
די טעג קומט אויך צו פאָרן מאָריס ראָזענפעלד; ער װעט נאָך דער
14 די צוגרײטונגען
קאָנפערענץ נאָך בּלײַבּן אַ געוויסע צײַט אין אײראָפּע, אין לעמבּערג אָרדע*
נען אײַן די ,פּועלי ציון" לכּבוד אים אַ בֹּאַל און אַ ליטעראַרישן אָװונט,
פון ווילנע און װאַרשע װעלן אָנקומען די טעג די יונגע שרײַבּער, מען
דערװאַרט אַנ--סקין, ניגערן, װײַטערן, פּרילוצקין און אַ סך אַנדערע. עס
קומען אויך אייניקע יידישע אַרטיסטן, כּדי אָנטײלצונעמען אין די בּאַראַטונ?
נען און אין די פּאָרשטעלונגען, װאָס װעלן געגעבּן װערן אין אָרטיקן טעאַי
טער לכּבוד דער קאָנפערענץ.
די טעג גייט אַװױס דער ערשטער נומער פון ,דאָס יודישע װאָכעג=
בּלאַט", װאָס װעט אַרױסגעגעבּן װערן אין טשערנאָװיץ דורך נתן בּירנבּױמען
און װעט זײַן געװידמעט דעם יידישן לעבּן, ליטעראַטור און קונסט,
,סאָציאַָלידע מאָקר אַט", קראָקע, נומ' 33, אױגוסט 28:
דאָס פּראָגראַם פון דער ערשטער קאָנפערענץ פאַר דער ידישער
שפּראַך. טשערנאָװויץ 1908,
; דאָס ערעפנען פון דער קאָנפערענץ.
די קאָנפ' װערט געעפנט זונטיק דעם 30 אױגוסט 1908, 10 אַ זײגער
אינדערפרי אין דעם גרויסן זאַל פונעם ,ײדישן הויזי
געשעפּטטאָרדנונג,
זוז. װאַל פון קאַנפּערענץ:פאָרשטײער.
צן, טאַגעסאָרדנונג,
) װעגן דער שפּראַך (אָרטאָגראַפיע, גראַמאַטיק, פרעמדע און נײַע
ווערטער, װערטערבוך אאַז"וו). רעפערענטן: אַברהם רייזען (קראַקױ), שלמה
אײַזענשטאַדט (בּערן), ד"ר נ, סאָטעק (בּראַיִלאַ), א. פּאַלובּאַ {סיעדלעץ)
) די ליטעראַטור און די ליטעראַטן, רעפּערענטן: י, ל, פּרץ (װאַרשע),
גח פרילוצקי (װאַרשע), אַברהם רייזען (קראָקע).
3) פאַרטײַטשן פון תּנ'ך, רעפערענט: שלום אַש (קאָצמערץ)י
4 די בינע און די אַקטיאָרן, רעפערענטן: י, ל, פּרץ, נח פרילוצקי,
מאיר גייער,
5) די פּרעסע,. רעפערענט: מ. ספּעקטאָר.
6) דער יונגער דור. רעפ': ד"ר נתן בּירנבּױם,
) די אַנערקענונג פון יידיש. רעפּעױענטן; ליבּל טױבּש (טשערנאָװיץ),
מ, מיעזעס (פּשעמישל),
אַנמערקונג: שבּת 29 אױגוסט, זייגער 4 נאָכמיטאָג װעלן זיך די
אײַנרופער פון דער קאַנפערענץ און די רעכגערענטן צוניפקלױבּן און אַרומ*
שמועסן וועגן דעם סדר פון די װיכּוחים פון דער קאָנפּערענץי
1 ס'מיינט: קאָזמער (481111092), --- רעד' ייוואָי
די פרעסע צו דער עפענונג 35
(מיטגליד פון דער קאָנפערענץ קאָן נאָר דער זײַן, װאָס איז אלינשטי
מיק מיט דער טענדענץ פון דער קאָנפערענץ, װאָס איז אַ פרײַנד פונעם ייך'
לשון און איז מינדעסטענס 21 יאָר אַלט. גאסט קען איטלעכער זײַן, מיטגלי=
דער און געסט צאָלן 5 קראָנען פאַר די הוצאות פון דער קאָנפ.),
די פּרעסע צו דער עפענונג
אין ,מאָרגען.זשורנאַל", נירײיאָרק, אױגוסט 4, געפינט זיך אַזאַ מין רעדאַקציאָנצלעף
אַרטיקל אונטערן טיטל: ,די ש פּר אך. קאָגפצרצנץ:
דער נאָמען פון ,מענדעלע מוכר ספרים", װאָס אין אונטערגעצײיכנטט
אונטער דעם דאַקומענט ועגן די קאַנפערענץ פאַר די יידישע שפּראַך װאָס
מיר האָבּן געסטערן אָפּגעדרוקט, איז גענוג, אַז מען זאָל די פראַנע בּאַהאָנךף
לען ערנסט, דער עלטסטער פון אונדזערע בּארימטע שרײַבּער אין נאָך הײַנט
דער בּעסטער פון אַלע, קינער פון די נײַע און די נײַעסטע און גאָר די
לעצטע קומט נישט צו אים אַלס קינסטלער, קיינער האָט נישט געשריבּן אַוי
גוט, און קיינעמס שריפטן װעלן אַזױ לאַנג ניט לעבּן, זײַן בּאַטײליקונג איך
די אורזאַכע, פאר װאָס מיר גיבּן ניט אונדזער מיינונג װעגן די פאַרזאַמלוֹנג
װאָס װעט פאָרקומען צום ענדע פון הײַנטיקן מאָנאַט אין טשערנאָװיץ, בּוֹקאָש
ווינע, אין אַזאַ טאָן װי מיר װאָלטן געגעבּן, װען יענער גרויסער נאָמען
װאָלט זיך ניט געפונען צוישן די װאָס האָבּן דעם אויפרוף אונטערגעשריבּן+
צוויי דריטל פון די שרײַבּער וועלכע האָבּן די קאָנפערענץ אײַנבּאַרופן
זענען אייראַפּעער, און דער דריטער דריטל, אונדזערע אמעריקאַנער, געהערן
מייסטנס אויך צו דעם טײל, װאָס קוקט אויף אַלעם מיט ,גרינע" אָדער
אײיראָפּעלשע אויגן, עס פאַרשטײט זיך, אַז דיזע לײַטע ;האָבּן דעם לעזעף
אין דר'ערד" (מיר האָפן, אַז די קאַנפערענץ װעט ניט פּסלען דיזן קרעפטיקן
אויסדרוק), כאָטש עס איז לײדער אמת -- פאַר גאָט זאָל עס קומען -- אַז
די לעזער האָבּן פיל צו טון מיט די עקאַנאַמישע לאַגע פון די שרייבּער און
פון די אַקטיאָרן און האָבּן אויך אַ שטיקל דעה איבּער די ידישע יגגט?
וועגן וועלכע די קאַנפערענץ וויל קומען צו אַ בּאַשטימטן בּאַשלוס, /
די ליטעראָרישע אָנגעלעגנהייטן זענען דערפּאַר די איינציקע, אין װעלכע
מיר ווילן זיך ניט מישן, אַנערקענענדיק די אױטאָריטעט פון די װאָס האָבּן
אײַנבּאַרופן די פאַרזאַמלונג, אָבּער בּיונעס פארשטייען מיר דאָ אין אַמעריקע
פיל בּעסער װי אין די אַלטע װעלט, און מיר האָכּן נאָך די מעלה, אַז מיר
ווייסן װאָס עס טוט זיך דאָרטן פיל בּעסער וי מען וייס דאָרטן װאָס עס
טוט זיך דאָ. מיר גיבֿן אונדזער מיינונג אַלס עקספּערטן, אַז די בּײַטרעגע
װאָס מען פאָדערט פון די װאָס ווילן זיך בּאַטײיליגן אין קאָנפערענץ זענעךן
:16 די צוגרייטונגען
צו קליין, און אַז דיזעס אַליין פאַרזיכערט, אַז די גאַנצע אונטערנעמונג װעט
זײַן א דורכפאַל, פינף קראָנען, צוויי רובּל אָדער איין דאָלער פּער מאַן איז
אַזױ לעכערלעך קליין, אַז די אומפעיקייט פון די פאַרזאַמלונג צו פאַרהאַנד;
לען וועגן די עקאָנאָמישע לאַגע אַפילו פון די גרעסטע קבּצנים אױף דער
וועלט מוז זײַן קלאָר פאַר אַלעמען, און דאָס װאָס מען קען אָפּלערנען פון די
אויסרעכענונג פון די פאַרשײידענע מטבּעות, אַז יעדער װעט מוון צאָלן מיט
דאָס געלט פון די מדינה פון וועלכע ער קומט, איז אויך קײן גוטער סימן
גיט, דאָס צווינגט אונדז ליידער זיך אָפּצזאָגן פון צו שיקן אַ פאַרטרעטער
אויף יענער קאַנפערענץ. מיר האָבּן מורא, אַז מען װעט בּײַ אים צונעמען די
אײַנטריטס:געלט פּאַרן אַרײַנגײן, אָבּער מען װצט אים ניט אַרױסלאָזן בּיז ער
װעט דעקן דעם גאַנצן דעפיציט, בּאַזאָנדערט וען מען װעט אויסגעפיגען זײַן
אייגענע עקאַנאָמישע לאַגע -- גערעכנט אויף קראָנען,
אָ. טאַנענגױם, ,נײע בּיכער און צײטשריפטן", ,מאָרגען-זשורנאַל/, ג"י, אױגוסט 10:
אין דעם ,מאָרגען:זשורנאַל" פון דעם 2טן אױגוסט איז געווען געדרוקט
אַן אויפרוף פון דער קאָמיטע צו פאַראַנשטאַלטן אַ ,קאַנפערענץ פאַר די יידי,
ושע שפּואַך" אין טשערנאװויץ. עס איז אויסגעשטעלט א זײער לאַנגעס און
א זייער רײַכעס פּראָגראַם, אָבּער פון אָנשרײַבּן אַ פּראַנראַם בּיז אויסצופירן
אַזאַ פּראָגראַם איז נאָך אַ זײער װײַטער װעג. עס איז לײַכט צו זאָגן; ,אי.
בּערזעצן תּנ"ך אויף ידיש', איך גלײבּ אָבּער קױם, אַז דאָס װעט אַמאָל
ריכטיק אויסגעפירט װערן. אויסער דעם איז עס אויך גאָר גיט נייטיק, מיר
האָבּן גאַנץ גוטע דײַטשע איבערזעצוננען, װי צום בּײַשפּיל פירסטס איבּערזץ:
צונג, וועלכע איז געשריבּן אין אַזאַ לײַכטעט דייטש, אַז מען דאַרף גאָר קיי.
נע יידישע איב {רזעצונג,
פּונקט 11 פון דעם פּראָגראַם לױטעט: ,די אַנערקענונג פון דער ידי
שער שפּראַך'. דיזער פּונקט איז גאַנץ אומפאַרשטענדלעך און איבּעריק. װאָס
(הייסט אַנערקענונג? װער זאָל זי אַנערקענען? װער קען עס צוינגען פראַנק=
רײַך, ענגלאַנד און דאָס ,חייליקע" רוסלאַנד, זיי זאָלן אנערקענען די יידישע
שפּראַך! װער װעט עס צװויננען אַ רוסישן גענעראַלגובערנאַטאָר, ער זאָל
אויפנעמען אַ בּיטשריפט, א ,פּראָשעניע", אויף יידיש!
פּונקט 9 און 10 לױטן: ,די עקאָנאָמישע לאַגע פון יידישע שרײַבּער און
אַקטיאָרן". אויך דאַריבּער קען מען אויף אַ קאֵיפערענץ אין טשערנאָװיץ וי
ניק אויפטון,
עס איז מער אַלס זיכער, אַז פון אַמעריקע װעט קײנער ניט פאָרן
אויף דיזע קאָנפערענץ, איך ווינטש איר דעם בּעסטן ערפאָלג, איך גלײבּ עס
די פרעסצע צו דשַי צפענונג 17
האָבּער ניט, די צײַט וועט געוויס בּרענגען פילע ענדערונגען אין די אָנגעלעגנהייטן
-פון דער יידישער שפּראַכע, די קאָנפערענץ װעס אָבּֿער נאָר נישט אױפּטון.
,שש 6עס 286 מ2תס16י1 סמ 4" װאָכנבּלאָט), ניוײיאָרק, אײגוסט 14:
אַ קאָנפּערענץ װעגן דער יידישער שפּראַך װעט אָפּגעהאַלטן װערן אין
יעסטרניך אין אַ צוויי װאָכן אָרום, און מען ריכט זיך, אַז אַ היפשע צאֶל
יידישע שרײַבער װעט קומען דיסקוטירן די גענוג שוערע ענינים װאָס די
-פּראָגראַם דערמאָנט, צועלף ,פּראָבּלעמען" װעלן דיסקוטירט װערן, און היות
דעדער שרייבער האָט מיינונגען וועגן די ענינים װאָס ער װעס געמינען פאַר
גיײיטיק אויפצוקלערן, איז אַ סברא, אַז די פיר טעג, װאָס זעגען בּאַשטימט גצ"
װואָרן פאַר דעם צװעק, װעלן מסתמא ניט קלעקן. מען ריכט זיך אױף זײיער
ווייניק װמעריקאַנער יידישע שרליבער, און עס איז זיכער, אַז אוב זיי װעלן
גיט אויסדריקן זייער קוק, אָדער אָן זייער אָנטײל אין די פאַרהאַנדלונגען,
וועלן זי רעזולטאַטן פון דער קאַנפערענץ האָבּן אַ שװאַכע ממשות. דער ר=
-סישער נוטה פֿון דער יידישער שפּראַך אין איצט אין אַן ערגסטער סכּנה מצךף
דעם אַמעריקאַנער גוסח,
עייַדישצס טאַגעבּלאַטט*, ניי, אױגוסט 21, לײטאַרטיקל אונטערן קעפּל:
{ גד צוקונפט פון אונדזער מאַמע.לשון:
אין אַ שטעט אין גאַליציען װעט ענדע דיון מאָנאַט זײַן א קאָנפערענץ
וועגן דער יידישער שפּראך, די שפּראך אויף ועלכע מיר רעדן און אין
וועלכן {!} דיזע וערטער װערן געשריבן. עס איז כּדאַי זיך אָפּצעושטעלן אויף
דער פראַגע: ואס זענען די אורואכן, װאָס האָבּן אַרױסגערופן דיזן קאָנפֿ=
דענץן און װאָס פאַר א נוצן קען אַזאַ קאנפערענץ בּרענגען!
די אורזאכן, װאָט האבן אַרױסגערופן דיזן קטנפערענץ, זענען געװיס
בעהעלע- מיר קענען אייגיקע פון די הױפּטאַגיטאַטאָרס פון דעם קאָנפערענץ
און מיר ווייסן, אַז זיי האלטן די יידישע שפּראַך פאַר שא װיכטיקן טייל פון
אונדזער גייסטיקן פּאַרמעגן, זיי פילן, אַז עס איז פאַראַן א גרויסער צזאַמעג=
בוד צװישן דער יידישער שפּראַך און אַלע יידישע געפילן,
און זעענדיק די געפטר אַז יידיש זאָל מיט דער צײַט פאַרגעסן װערן,
חל די יידן װעלן אָנפֿאַננען צו רעדן די שפּואַכן פון די לענדער װן זי
װווינען, האָט זיך אין די קרייזן פון דער יידישאַציאָנאַלער אינטעליגענץ אָב
געפֿאַננען א שטרעבונג פון זוכן מיטלען וי אַזױ אָנצוהאַלטן לענגער דעם
לעבן פון אונדזער יידיש און װי הָי צו בּאַמעסטיקן די צוקונפט פון דער
יידישער ליטעראַטור, די קאַנפערענץ אין טשערנאַװיץ איז דער רעזולטאַט פון
די געדאַנקען וועלכע מיר האָבּן דאָ נאָר װאָס אַרױסגעגעבּן.
6(
18 די צוגרײטונגען
מיר דארפן אונדזערע לעזער ניט דערצילן, אַז מיר זענען מטכים
מיטן גאַנצן האַרצן אין די גרויסע װיכטיקײט, װאָס די יידישע שפּראַך האָט
פאָרן יידנטום, מיר האָבּן ניט אײינמאָל געזאָגט, אַז די װאָס דערװײַטערן פון
זייער הויז אַ יידיש װאָרט דערװײַטערן זיי דערמיט זייערע קינדער פון דעם
יידישן פאָלק, אָבּער מיט אונדזער גאַנצער סימפּאַטיע מיט די רופער פון
קאָנפערענץ און צו זייער אידעאַל קענען מיר ניט גליבּן, אַז זייער ארבעט
װועט האָבּן אַן ערפאָלג,
עס איז אַ גרויסער טעות צו מיינען, אַז װען יידיש װעט האָבּן א גראַ=
מאַטיק, װעט מען אײַנפירן שולן אויף יידיש און מען װעט אונטערריכטן קיג.ש.
דער אין דיזער שפּראַך,. די יידישע קינדער װאָס לערנען אין אַמעריקאַנישע,
דײַטשע אָדער אנדערע סקולס הערן אויף צו רעדן ײדיש ניט װײַל דיזע
שפּראַך האָט קיין גראַמאַטיק, נאָר װײַל זײי װילן {ניטן װויסן פון אַ שפּראַך
וועלכע איז אַנדערש װי די אין װעלכע די איבעריקע בירגער פון לאֲגך
רעדן.
אין דער צײַט ווען אין רוסלאַנד זענען געװאַקסן פּאַרטײען און טעאָריען
וי שוועמלעך, האָגּן מאַנכע יידישע אָרגאַניזאַציאָנען געחלומט, אַז אין טשעף=
טאַ װעלן יידן אײַנפירן אייגענע סקולס, אין װעלכע זשאַרגאָן װעט זײַן די
הױפּט:שפּראַך, זיי האָבּן אָבּער פאַרגעסן, אַז די יידן װעלן בּעסער שיקן
זייערע קינדער אין שולן װוּ מען לערנט די לאַנדסשפּראַך, איידער אין אועלכץ
װוּ דער הױיפּט:לימוד איז זשאַרגאָן.
אַלזאָ פאַר די װאָס ווילן רעדן און לעזן יידיש איז אַלץ איינס, צי עס
װעט זײַן אַ זשאַרגאָנישע גראַמאַטיק אָדער ניט, און פאַר די װאָס רעדן און
לעזן יידיש איז אַ גראַמאַטיק ניט נייטיק. מיר רעדן אַלע און מיר שרײַבּן
גראַמאַטיש אָן גרעמערס און אָן װערטערבּיכער,
און בּכלל לעבּט און שטאַרבּט אַ לשון ניט צוליבּ רעואָלושאַנט פוך
קאָנפערענצן, נאָר פון אומשטענדן, יידן װעלן רעדן אַזױ לאַנג יידיש הי
לאַנג די אומשטענדן װעלן דערצו זײַן גינסטיק, און װעלן עס נאַכהער אוֹיפ"
הערן, אַזױ וי זיי האָבּן אַמאָל אויפגעהערט צו רעדן העבּרעיש און האָבּן עס
פאַרבּיטן אויף אַנדערע לשונות. העברעיש אָבּער האָט מען געשריבן אַפילו
ווען מען האָט עס אויפגעהערט רעדן, צוליב די רעליגיאָן און נאַציאָנאַלע
עראינערונגען, ווערנד זשאַרגאָן, װי טײַער עס איז בּײַ אונדז, קען נאָר על
סיסטירן אַזױ לאַנג װי ער װעט גערעדט װערן פון פאָלק, און ניט שפּעטער,
דערװײַל אָבּער װעט מען נאָך אין רוסלאַנד און גאַליציען רערך
אַ לאַנגע צײַט זשאַרגאָן, און אויך אין אַמעריקע, צוליב דער אימיגראַציאָן,
די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ װעט אָבּער קיין אײַנפלוס ניט האָבּן אויף דער
צוקונפט פון אונדזער מאַמע:לשון,
די פּרעסע צו דער עפענונג 19
אין ,ט אָ גב לאַ ט", לעמבּערג, איז אין די נומערן 162, 164, 165, 166, 167
(פון 25טן בּיזן 80טן אױגוסט) אָפּגעדרוקט אַ סעריע אַרטיקלען אונטערן טיטל: אד 5
יידישע שפּראַך. קאָנפער ענ 7*, װאָס מיף בּרענגען דאָ סון זײ אַ קיצור:
דער שרײַבּער פון די ארטיקלען זאָגט זיך אַװױס קעגן היעגע איבער?
טרײַבּער, וועלכע װאַרטן פון דיזער קאָנפערענץ שיר נישט א גאַנץ איבּער?
קערעגיש אין יידישן לעבּן . ,דאָס איבּערטרײבּן די בּאַדײַטונג פון דער קאָג
פערענץ קאָן נאָר א תל מאַכן פון דעם ביטל גוטן, װאָס זי קאָן יאָ בַּרעָגט
גען, און דאָס װאָלט ווירקלעך געווען 8 שׁעָך", דאָס איז נישט מער װי א צן-
זאַמענקום פון אונדוער בּיסל שרײַבּער-קבּצנים, וועלכע זענען זייער רײַך אין
טאַלענט און אין װארעמע געפילן, פאַרמאָגן אָבּער נישט יענע קאַפּיטאַלן,
וועלכע וענען נגייטיק, כדי צו שאַפן אַ גוטע יידישע ליטעראטור, אַן אַרגט=
לעכע פּרעסע, א פײַן טעאטער וכדומו, װאָס אויף אַן אמת קענען אויפטון
עטלעכע צענדליק שויפטשטעלער ווען זיי קומען זיך צונויף, מער אַלס וי
זיך הערצלעך דורכשמועסן װעגן דער לאַנץ פון דער ליטעראַטור און ועגן
זייער איינענער לאגע? װאָס פאַר אַ פּר א קטי שן ווערט קאָנען האָכּן די
רעזאָלוציעס, װאָס זיי וועלן אָנגנעמען, וועמען פאַרפליכטן זי און ער װעט
זיך נעמען זי דורכצופירן אין לעבּן? הגם מען קאָן פרעגן זײיער אַ סף
קשיות, װאָלט אָבּער די בּעסטע תּשובה געװוען -- נישט צוצושרײַבּן דער
קאָנפערענץ דאָס, װאָס זי קאָן נישט זײַן און װעט נישט זײַן עס איז נאָר
נאַטירלעך, ווען מענטשן פון איין בּאַרוף וילן אַמאָל אַרומרעדן זייער גצ=
מיינזאַמע אַרבּעט און זייערע בּאַוופס-אַנגעלעגנהייטן -- צו אָט די צװעקן
האָט שוין די קאָנפערענץ אַ זינען און אַ ווערט,
װײַטער האַלט דער שרײַבּער, אַו יעדע דעמאַנסטראַציע פאַר יידיש,
אַזוֹי לאַנג װי די טענדענץ אי נאָר פּאָזיטיװ:שאַפּעריש און נישט פּאַלעמיש
און צעשטערעריש, -- איז זייער און זייער נוציק פאַר יידיש גופא און פאַר
דער נאַציאָנאַלער אידעע בּכלל. ער האַלט אָבּעֹר פֿאַר איבּעריק דעם תנאי
פאַר די אָנטײלנעמער, אַז זיי דאַרפן לכתחילה מסכּים זײַן מיט ,די טענדענצן
פון דער קאַנפּערענץ"ג1,
און נאָך אַ טעגה האָט ער: ,. צו װאָס דער סעפּאַראטיזמוס; איך מיין,
אַז אַפּילן אויף דיזער קאָנפערענץ װעס ויך קױם געפינען אַ פערטל מנין
אַזעלכע ,אײַנשטעלערס", װאָס װעלן זיך אנטשליסן אָנצוהײבּן די תּורה פון
שלום אַשס ערשטן דראַמאַ אָדער רייוענס ערשטע נאַװעלע. קוים װעלן זיך
דאָרטן אויך געפינען פיל אַוצלכעץ, װאָס ועלן מיט אַ לײַכטן האַרץ מוחל
זײַן אויף אַלע יענע מילליאָנען יידן, װאָס אין זײיער לעבֿן, נישט יי און
נישט זייערע אָבוֹת אבותיהם, האָבּן זי קיין װאָרט זשאַרגאָן נישט גערעדט,
אָדער אַפילן װאָס האָבּן אַמאֵל יאָ גערעדט און הײַגט נישט,, און קוֹים איו
1 זע דעם בּריוו פון ד"ר ד. שרײַבער, װאָס גײט אױף / 21, רעד' ײװאָ,
23 די צוגרייטונגען
עס אַזוֹין קוים אין א יידישט קולטור פון לויטער זשארג ן אוממעגלעך --- צן
װאָס זשע, פרעגט זיך, אין אן אמת סטקע דער זשטרגקנישער סעפמרמטן.
מוס! צו װאָס דאָס אָפּוונדערן זיך אין אַ בּאַװנרער קלײַול, בשצת אונדוער
קולטור איז טאַסזעכלעך א צװײשפּראַכיקע?"
אויף דער קאנפערענץ דארפן גשלייוט ווערן צוויי פראגן;: די פראַנע
וועגן די שפּראַכן און די פֿראַגע וװעגן ליטעראסור און ליטעראַטן, בירע
פּראַגן זענען פּונקט אַזױ אַקטועל פאַר די העבּרעישע װי פאַר די יידישע
שריפטשטעלער, און ס'איז נישטאָ קיין פעַרנינפטיקער גרונד, פאַרװאָט ביידע
טיילן פוֹן אונדזער ליטעראסור האָגן נישט געקאָגט געמייגזאם אַרבּעטן אי
בער דער לייזונג פון די דאָזיקע פּראָגן; בפרט, אַז אַ טײל פון די שרס:
בער -- און דאָס די בע ס טע -- שרײבן צו גלייפער צײַט ידיש און השב2
רעיש, און אַפילו די ריינע ,העפרעער" זענען לחלוטין נישט קיין קעגנער
פון יידיש, חוץ אפשר צוויי=דריי,, פּינקט װי גאָר צװיײ:ררט {זשארגאניסטן"
זענען אָכּטאָלוטע קעגנער פון העבּרעיש. עס איז דעריבער נישט נאָר 8עג2
לעך, נאַר אפיל גאָר גנייטיק געװען, אַז די שפּראפכ=פ7ר8ג; זאָל געלייוט
ווערן דורך אַלע אַקְטיװעץ אָנטײלנעמער פון אונדזער קולטור-אַרבּעט, דורף
אַלע נאַציאָנאַלע שרײַבער, אָן אונטערשייד אין װעלכער שפּראַך זי שרײַבן,
פון אַזאַ פאַרזאַמלונג װאָלט אויך דער בּאַשלוס געווען פיל אױטאָריטאַטיװער
וי איצט,
װאָס אָבּער די קאָנפערענץ קאַן יאָ אויפטון און צו װאָס זי פאַרמאָגט
גענוג כּוחות, איז אויך געגוג װיכטיק, אַז מען זאָל צוליב דעם צונויפרופן
אַ קאַנפּערענץ.
,די קאגפערענץ דאַרף זוכן מיטלען, וי אַזױ צו בּרענגען די יידישץ
שפּראַך צו אַן אײנװײטלעכקײט אין אַלע לענדער פונעם ידישן גלות, װױ
אזוי צו שאפן אַ ליטעראוישע יײדישע שפּראך, וועלכע אין נישט אָמ-
הענגיק פון דער אָרטיקער אױסשפּראַכע און פון דער אײַנװירקונג פון די
אַרומיקע לשונות!",
אַ װויכטיקע אױפגאַכע איז אויך די רעגולירונג פונעם אױטאָרן-רעכט,
ביכער, װאָס דערשײַנען אין רוסלאַנד, ווערן אלד גאָכגעדרוקט אין אַמעריקע
ולית דין, סײַ זי ליטעראַטן, סײַ די פאַרלאַגן לײַדן שרעקלען פון דער דאָ:
זיקער פּלאָג, דעם בּייז צו העלפן איז דאָ ,דער אײַנציק קלוגער און פּראַקטי:
שער פּלאַן פון י. ל, פַּר ץ: צונויפצושליסן אַ געזעלשאַפט פון פאַרלעגער פון
לע ,ידישע" לענדער, װעלכע זאָלן האָבּן אַזױ װי אין מאָנאַפאָל די אַהױס:
גאַבּע פון יידישע ביכער און ליטערארישעץ זאַכן, דערפאַר אָבער זאָל יצדל
אַרױסגאבּע ערשיגען צוגלײַך אין אַלע לענדער און אויף אַזאַ אופן שיבן
דעם אױטאָר",
פּרץ שלאָגט נאָך פֿאָר צו גרינדן אַ ליטעראריש פאַרמיטלונגס:בּיוראַ,
צוּ וועלכן יעדער שריבלר זאָל זיך קענען ווענדן וי צו אַ פֿאַרמיטלער בּײַם
די פּרעסע צו דער עפלנונף 21
אַרױסגעבּן זײַנע אַרבּעטן און יעדע רעדאַקציע -- נאָך בּאַשטעלונגען אױף
אַרבּעט, אַזאַ בּיוראָ װאָלט געקאָנט אויפהײיבּן אַ בּיסל דעם האָנאָראַר פון די
שרײַבּער און אַרױסרופן אַ בּעסערע בּאַהאַנדלונג מצד די רעדאַקציעס,
אויפן יידישן טעאַטער קאָן די קאָנפערענץ נאָר אַזױ פיל װירקן, װאָס
זי קאָן בּרענגען אַ צוזאַמענשלוס פון די אַמאַטאָרפאַראײינען, ועלכע עקסיס?
טירן שוין און װעלן אין דער צוקונפט זיך גרינדן, צו איין אָרגאַניזאַציע.
די דאָזיקע פאַראיינען זענען דער איינציקער װעג צו לײַטערן די טעאַטער:
אַטמאָספּערע און אויפצוהייבן די יידישע בינע, ,אױבּ זי אין בּכלל עלול זיך
אויפצוהייבּן,,,*
,גײַ דיזע פּראַקטישע פראַגן װען די קאָנפערענץ װעט בּלײַבּן, קאָן זי
געוויס 92עס אויפטון און זײַן זעגנסרײַך פאַר אונדזער פאָלק. װעלן אָכּער
געווינען אָבּערהאַנד די ,טענדענצן" -- אַזױ װעט זי איר צװעק גאַנץ געװיס
נישט עררשכן -- מײַן טיפּסטע איבּערצײַגונג! -- און דאַבש װעט די פּראַל;
טישע זײַט אויך גיין לאיבּוד, לאָמיר האָפן, אַז עס װצט נישט אַזוי זײַן.
אין לעמבּערגעה ,ט אָ ג בל אַ ט" נומ' 164, אױגוסט 26, איז אָפּגעדרוקט פאָלג,
דיקער בריװ:
געערטע רעדאַקציאָן!
אין איער ווערטער צײַטונג האָבּ איך געזען אָפּנעדרוקט די מעלדונג
פונעם פאָרבּערײיטנדן קאָמיטע פון דער יידישער שפּראַך:קאַנפערענץ, װוּ עס
שטייט, אַז אַלס מיטגלידער פון דער קאָנפּערענץ קאָנען זײַן נאָר אַזױגע,
װאָס זענען מוסכּם מיט דער ט ענד ענץ פון איר און זענען פרײַנד פונעם
יידישן לשון, מילא אַ פּרײַנד פונעם יידישן לשון בּין איך שוין געװויס, דען
וי אַזױ קאָן אַ ייד נישט זײַן אַ פרײַנד פונעם יידישן לשון? פון דעם צך
אַלזאָ װאָלט קיין עיכוב נישט געקאָנט זײַן, אַז איך למשל זאָל זײַן אַ מיט?
גליד פון דער קאָנפערענץ. דערפאַר אָבּער מוזן איך מיך אָפּואָגן פון דעם
געדאַנק צו זײַן אַ מיטגליך פון דער קאָנפערענץ צוליבּ דעם אַנדערן טעם;
עס פאָדערט זיך פון מיר, אַז איך זאָל מוסכּם זײַן מיס דער סענדענןץ,
און איך ייס בּאמת נישט ווע לכע טענדענץ. עס איז ערגעץ נישט
געזאָנט געוארן, אַז די קאָנפערענץ (האַטן 3 אַ טענדענץ איסער
| דעם אַלגעמיין פּאַקלַנטן צװעק; צו שאַפן אַנטװיקלונגט:מעגלעכקייטן פאַר דעם
יידישן לשון, פּלוצים גאָר װאַקסט אויס אַ ,טעגדענץ", און קיינער בּאַמיט זיך
נישט אַפּילְן אונדז צו דערקלעון וואָסערע, אן דאַן פאַרלאַנגט מען פון
אונדז, מיר זאָלן זיך בּלינדערהייט דערקלערן אַלס מוסכּט מיט דער דאָויקערף
געהײימניספולער טענדענץ,.
איך מיין, ה' רעדאַקטאָר, אַז דיזער אומשטאַנד האָט נישט נאָר
מיך, נאָר אויךף פילע אנדערע אַרײַנגעװאָרפן אין אַ פארװונדערונג, אוך
22 די צוגרייטונגען
סיװאָלט כּדאַי געװוען, דאָס פאַרבּערייטנדע קאָמיטע דאַריבּער צו אינטער?
פּעלירן,
ד"ר דוד שרייבער
(ברענגענדיק דעם דאָזיקן בּריוו, גיט די רעדאַקציע פון ,טאָגבּלאַט' צו,
אַז זי טיילט פולשטענדיק די פֿאַרװוּנדערונג פון דעם מחבּר פון בריו, און
אַז לוט איר מיינונג דאַרף צו אַ קאַנגרעס, װאָס קלײַגט זיך צונויף דעם
ערשטן מאָל, איידער עס עקסיסטירט נאָך אַן אָרגאַניזאַציע, דער צוטריט זײַן
פרל מעגלעכסט פאַר ברייטערע שיכטן פון דער געזעלשאַפט.ן
אין ,טאָגבּלאַט* נומ' 167, אױגוסט 80, געפינען מיף פאָלגנדיקע תּשובה;
אַ בּריוו צו דער רעדאקציע
געערטע רעדאַקציע!
דאָס אײַנרופנדע קאָמיטע פון דער יידישער שפּראַך:קאַנפערענץ בּעט
דאָס ,טאָגכּלאַט' אָפּצודרוקן אונדזער ענטפער אויף דעם בּריוו פון הערן ד'ר
דוד שרייבּער א די צושריפט פון דער רעדאַקציע אינעם ,טאָגבּלאַטי
נומער 164,
די ,טענדענץ" פון דער שפּראַךקאָנפערענץ איז יאָ געזאָגט געװאָרן
אין אונדזער צירקולאַר, װאָס איז אָפּגעדרוקט געװאָרן אין אַלע יידישע צי:
טונגען און אויך אינעם ,טאָגבּלאַט" און איז גאַנץ איינפאַך;
{) בּאַפּערדערן די יידישע שפּראַך, קולטור און קונסט,
2) אָנערקענונג פון דער יידישער שפּראַך אין פּאָליטישן זין, װאָס איז
דער יסוד פון אָנערקענונג פון דער ידישער נאַציאַנאַליטעט און איז, װי=
ניקסטנס אין עסטריך, אויף דער טאַגעסאָרדנונג,
קיין אָנטײל אין דער קאָנפערענץ קענען נאַטירלעך נישט האָבּן די,
װאָס זעגען קעגן דער דערמאנטער ,טענדענץ" -- דאָס הייסט קעגן דער יידי.
שער שפּראַך, דערפאַר אָבּער די פרײַנד פון דער יידישער שפּראַך, װי למשל
הער ד"ר דוד שרייבּער, קענען און זאָלן אין דער קאָנפערענץ יאָ אָנ
טייל האָבֹּן,
אינעם נאָמען פונעם קאָמיטע יוסף װײַסמאַן,
,אונדזער לעבן", אױגוסט 91 (14), אונטערשריפט 0 4
וועגן אונדזער שפּראַך=קאָנפערענץ
װער עס פּאַטראַנטס דעם פאַקט װעגן דער ײרישער קאַנפערענץ אין
טס שצערנאָוויץ אָן פּשטלעך און כּװנות, דער מוז קומען צום פּאֲַשלוס, אַז
די פרעסע צו דער עפענונג 53
דאָס איז אַ פריילעכע ערשײַנונג אין אונדזער לעבּן. דער פאַקט, װאָס אין
:אַ צײַט פון געזעלשאַפטלעכער דערשלאָגנהײט קאָן פאָרקומען אַ צװאַמענפֿאָר
פון פיל יידישע שריפטשטעלער, ועלכע האָבּן פאַר זיך בּאַשטימטע צילן און
;האָפּנונגען, איז שוין אַ גוטער סימן און דאַרף אַריסרופן נאָר אַ צו=
פרידנהייט,
יעדע טעטיקייט איז אַ סימן פון לעבּן, און די יעצטיקע קאָג2
יפערענץ איז געוויס אַ סימן פון אַ גייסטיקע אויפלעבּונג. די קאָנפערענץ איז
אַ דעמאַנסטראַציע פּאַר דער יידישער ליטעראַטור, שוין דאָס אַלײן, װאָס
יידישע שרליבּער קומען זיך צונויף און פאַרנעמען זיך צוזאַמען מיט געוויסע
פּראַקטישע פראָגן, איז אַ גוטער סימן און דאַרף דערװעקן בּײַ אַלעמען
.מיטגעפיל, |
באַטראַכט מען אָבּער די זאַך אין עצם, טאָר מען נישט אַװעקמאַכן מיט
דער האַגט די טענות פון אונדזערע פּעסימיסטן, וועלכע פרעגן א האַרבּע פראַגע: |
-- איר בּאַשעפּטיקט זיך מיט אויפלעבן די יידישע שפּראַך, אָבּער פאַר
וועמען? צי האָבּן מיר אַ פּאָלק, צי האָבּן מיר אַ ליטעראַטור; יעדע שפֿראַך
קאָן עקסיסטירן און זיך אַנטװיקלען נאָר דורכן פּאָלק און צוזאַמען מיטן פאָלק,
יקיין שפּראַך בּאַשאַפּט מען נישט קינסטלעך, אַ שפּראַך װערט בּאַשאַפן פון
זיך אַליין, עס איז שוין אַן אַלטער כּלל, אַז נײַע װערטער אין אַ שפּואַך
ווערן בּאַשאַפן דורך נײַע בּאַגריפן, מיט דער אַנטװיקלונג פון דעם פאָלק
אַנטװיקלט זיך אויך זײַן שפּראַן, און דאָרט, װוּ דאָס לעבּן שטײט אױף
איין אָרט און נעמט נישט אָן קיין נײַע פאָרמען, מוז איך די שפּואַך פּלײַבּן
אַלט און נישט אַנטװיקלט, פרעגט זיך אַלזאָ, צי זענען בּײַ אונדז פאַראַן די
נייטיקע בּאַדינגוננען פֿאַר דער אנטװיקלונג פון אונדזער אָרעמען יידישן
פאָלקס:לשון? און װאָס קאָן אונדו העלפן אַ ריכטיקע יידישע אָרטאָגראַטיע
למשל, אָדער אַפּילו א יידישע עטימאָלאָגיע, ווען מיר האָבּן קיין פאָלק נישט,
קיין פּובּליקום, -- קיין ליטעראַטור און קיין לעזער? צי דען װעס זשארגאָן
ווערן א שפּראַך בּלויז דורך דער מי פון עטלעכע יידישע שריפּטשטעלער און
אינטעליגענטן?
גאַך עפּעס, מיר טאָרן נישט פאַרגעסן אונדזער אַלטן װײטאָג: די פראַגע
זועגן יידיש און העבּרעיש. מיר וייסן גאַנץ גוט, אַז נישט קוקנדיק אױיף
אַלע טעאָרעטישע טענות פון די זשאַרגאָןפרײַנד, דאָס אַ שפּראַך, װעלכע
איז צוגויפּגעפלאָכטן מיטן גאַנצן גלות:לעבּן פון יידישן פאָלק, מוז וערן
אַ פאַלקט:שפּראַך, -- נישט קוקנדיק דערויף, בּאַװײזט דאָס לעבּן גאָר אַנדערש.
א גרויטער טייל פון אונדזער אינטעליגענץ און אָרטאָדאָקסן, בּײַ וועלכע
העבּרעיש איז אלינגעבּאַקן אין האַרצן, זענען פאַרבּרענטע געגנער פון זשאַר=
גאָן, און אַכילו די ועלכע זענען נישט קיין געגנער פון זשאַרגאָן, זענען
אָבּער אויך נישט קיין אַקטיװע אָנהענגער פון דער זשאַיגאָנישער שפּראַך,
דיה זשאַרגאָן איז בּיי זי מער נישט װי א שפּראַך אױף װעלכער מען קאָן
24 די צוגרײטינגען
אָנשוײיבּן אַ פּשוט בּריוול, אָבּער אויף קיין פּאַל נישט קיין שפּראַך, וועלמעי
זיי זאָלן רעכענען פאַר אַ חלק פון זײער נשמה, פאַר אַ חלק פון פאָלק, אוך
צו וועלכן זיי זאָלן שפּירן אַן אינערלעכע סימפּאַטיע,
וי בּאַלד אַזױ, אויף װעמען:זשע װעט זיך שטיצן די קאָנפּערענץ וועגן
יידיש? און װער אייגנטלעך האָט זיי, די אָנטײלנעמער פון דער קאָנפּערענץ,
בּאַפּולמעכטיקט צו האַלטן די פראַגע װעגן זשאַרגאָן פאַר אַ פאָלקטואַך װאָס
װעט זײַן, װוען עס װעט צוזאַמענגערופן װערן אַ קאַנפּערענץ וװעגן העבּרעיש
און יענע װעט אַרױסטראָגן גאָר אַנדערע, פאַרקערטע בּאַשלוסן? אײגס פון
די בּיידע: אָדער די קאָנפערענץ רעכנט זיך פּאַר אַ זאַך פון געציילטע,
איינצלנע מענטשן, דאַמאָלט פאַרלירט זי איר ערנסטע בּאַדײַטונג, אוב אָמּער
זי רעכגט זיך פאַר אַ פאַרטרעטער פון מאָלק, װער האָט איר געגעבּן דע
דאָזיקן אױטאָריטעט און װוּ װעט זי נעמען אַ פּאָלק, אױף װעלכן זי זאָל
זיך שטיצן? |
אַזעלכע קשיות פרעגן אונזערע מרה:שחורהניקעס, נאָר מען דאַרף
געדענקען, אַז די סקעפּטיקער האָבן נאָך גאַרנישט בּאַשאַפן אױף דער װעלט
און אַז אַלע וויכטיקע זאַכן זענען אױפּגעטאָן געװאָרן דורך אָפּטימיסטן,,
דאָך מוז מען דערמקָנען די קאָנפערענץ, אַז אַלץ איז בײַ אוו אָפ
הענגיק פון דער הױפּט:פראַגע: צו שאַפן אַ פאָלק, און דערום דאַרף זי זיך.
נישט בּאַשעפטיקן בּלויז מיט ,עטימאָלאָגיע" א, ז, װ,, נאָר מיט אונדוער נאַ
ציאָנאַלער פראגע בּכלל,
אין /,סאָציאַלדעמאָקראַט*, קראָקע, נומ' 65, אױגוסט 28, איז געװען געררוקט;
ערב דער יידישער שפּֿראַך:-קאנפערענץ
זונטאָג דעם 30טן אױגוסט װעט אין טשערנאַװיץ אָנמאַנגען אירע באַ=
ראַטונגען די ערשטע קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך. דער אַווי פאַר=
אַכטעטער ,זשאַרגאָן" האָט זיך נישט אַ קליינע זכיה דערלעכט. די פאָרנעמ=
סטע פאָרשטייער פון דער נײַײיידישער ליטעראַטור און פּובּליציסטיק קומעך
זיך צונויף, מען קאָן זאָגן, פון אַלע קאַנטן פון דער װעלט, אום צו בא
ראַטן איבּער די װעגן, מיט װעלכע עס זאָל גיין די אַנטװיקלונג פון דעף
יידישער שפּראַך, דאָס װעט אפשר קלינגען פאַרטַדאָקסאַל, װײַל סטײַטש--
װעט אַ ייד פרעגן -- פון װעמ'זשע דען, אַז ניט פון זײי, די יידישע שרל=
בּער און דיכטער, זאָל די יידישע שפּראַך איר כּבוד עמפּפאַננען? און דאָך. וו
לאַנג איז עס, אַז זעלבּסט פּרץ, דער מײַסטער פונעם יידישן װאָרט, האָט איך
זײַן װערק ,מאָניש' מיט בּײַסנדער איראָניע און סאַרקאָזם אױסגעשפעט 57
יידישע שפּראַך אַלס אַן אָרעמע, װאָס
,ס'האָט פאַר ליבּע, פּאַר געפיל
ניט קיין פּאַסנד װאָרט, קיין סטיל,."
, =
די כּרעסע צו דער עפענונג 5
אום אין אַ קורצער צײַט אָרום אָונצושרײַבּן די עראָטישע פּאָעמע ,סזענלן
קיין װוּגדער געשען', װעלכע אי אין דער פאָרֶם און אין װאָרט אַן אכת
קונסטווערק,
עס איז ליידער אַ פאַקט, אַ טרעריקער פאַקט, וועלכן מען דאַרף שין
אפשר פֿאַררעכענען צן דער פאַרגאַנגענהײט, אַז די, װאָס האָבּן געשאַפן אין
דער יידישער שפרען, אַז די װאָס האָבּן דערװאָרבן זײערע ;נעמען" אֲדה
דער דאָזיקער שפּראן, האָבּן זי זעל2סט פאַראַכטעט און זיך צן איר 7
הפּחוֹת גלײַכגילטיק פֿאַרהאַלטן אָדער זי בּאַטראַכט אַלס אַ ,מאֲלום נעצעס
ריום', אַ בּײז װאָס מען מוז דולדן, װער שמועסט שוין דער המ:עם, די
געוויינטלעכע בּשר=ודמס, פון זיי האָט מען דאָך ניט געקענט פֿאַרלאַנגען, זי
זאָלן זיך בּאַציען מיט ליבּע און אַכטונג צו זייער אייגענער שפּראך.
אַנדערע האָבּן געפונען, אַז די יידישע שפּראַך איז אַ ,דינסטמויד" און
די העבּרעיִשע איז די נאַציאָנאַלײשפּראַך, דאָס האָבן די מאַנעַפּאָליסטן אױף
יידישקייט, די ציוגיסטן, אַואַ חשובן נאָמען געגעבּן אונדוער שפראך! האָט
מען לגבּי דעם געקענט פאַרלאַנגען, אַז די אומות העולם זאָלן זיך יאַ מיט
אַכטונג בּאַציען צו דער יידישער שפּראַך;
דאָס לעבּן איז אָבּער אַױיבּער צו דעם סדר:היום איבּער אַלע ספקו
וועגן דעם וערט און דער צוקונפט פון דער יידישער שפּראַך. זי האָט טים
און בּרייט אירע װאָרצלען געלאָזן אינעם יידישן פאָלק, אַן אוטאָפּיסט איו גצ:
ווען און בּלײַגט דער, װאָס װיל די יידישע שפּראַך אױסראָטן פּײַם ידישן
פאָלק, װײַל דאָס װאָלט געװען גלײַך צו װעלן אױסראָטן דאָס יידישע מאָלק
גופא. אַדאַנק דעם דערװאַכן פון די בּרייטע יידישע מאָסן צום פּאָליטישן און
נאַציאָנאַלן לעבּן האָט זיך די יידישע שפּראַך אויך שטענדיק אַנטװיקלט אוך
אױסגעפײַנערט אַזױ, אַז זי האָט אויפגעהערט צו זײַן בלוין אַ בּריק צום אי=
בּערגיין צו אַן אַנדער שפּראַך, די מאַסע און אַפֿילו די יידישע אינטעליגענץ,
אויף וויפיל זי איז ניט אַסימילירט, קען איר דורשט נאָך שיינער ליט/ עראַטור
שטילן אויך אין דער יידישער שפּראַך. און ווען מיר האָבּן נאָך ניט אין דער
יידישער שפּראַך אי קװאַליטאַטיוו, אי קװאַנטיטאַטיו דאָס זעלבע, װאָס עס
איז שוין פֿאַראַן אין אַנדערע שפּראַכן פון מער אַנטװיקלטע פעלקער, איז
דערינען ניט שולדיק די שפּראַך, נאָר די פאַרהעלטענישן און באַדינגונגען
אין װע;כע די יידישע ליטעראַטור און קונסט אַנטװיקלט זיך. אַלנפּאַלס איך
צו פאַרצײיכענען אַן אומגעהײַערן פאָרשריט פון דער יידישער שפּראַך און איר
ליטעראַטור,
און װען מען זאָל קיין שום פּראַקטישן ערפאָלג ניט קענען ערװאַרטן
פון דער טשערנתָװיצער קאָנפערענץ, האָט זי דאָך איר גרױסע בּאַדײַטונג,
װאָרן װען בּיז איצט האָט נאָר דער בּאַװוּסטער יידישער פּראַלעטאַריאַט גע:
װוּסט צו װערטיקן די יידישע שפּראַן אַלס די שפּראַך פון דער נאַציע, װעלן
דאָסמאָל אָסטענטאַטיוו און דעמאָנסטראַטיוו פאַר דער ערע און רעכט פון דער
2
+ וו
5
8
3
=
26 די צוגרײטונגען
יידישער שפּראך אַרױסטרעטן אונדזערע פּאָעטן און שריפטשטעלער און אױך
דער אַנדערער טייל פון דער יידישער נאַציע -- דאָס בּירגערטום,
און די בּאַדײַטונג פון דער קאַנפערענץ װערט נאָך גרעסער צוליבּ דעם,
װאָס זי װוערט אָפּגעהאַלטן אין עסטרײַך, װוּ הגם די יידישע שפּראַך שטײט
נאָך ניט אויף דעם מצב, װאָס אין ליטע און פּױלן, דאָך שטײט זי אַם
געענטסטן צו דער שטאַטסרעכטלעכער אַנערקענונג. און די אַנערקענונג פון
דער יידישער שפּראַך קאָן אין עסטרײַך אין אַ קורצער צײַט אױפטון מער
פאַר דער אַנטװיקלונג פון דער יידישער קולטור, אײדער די ביו-איצטיקע
פיליעריקע, מיזעליקע אַרבּעט פון די פאַרשיױגסטע אײַנריכטונגען און יחידים
אין רוטלאַנד, די אַנערקענונג פון דער יידישער שפּראַך פונעם שטאַט װעט
| געבן דעם גרונטשטיין פאַר דער ערשטער יידישער שטאַטלעכער פאָלקסשול
מיט דער יידישער אונטערריכטטשפּראַך, און מען דאַוף דאָך ניט צו דער"
װוײַון, אַז די פאָלקסשול?, פאַר װעלכער פעלקער האָבן טײַכן בּלוט פאַרגאָסן,
איז דער יסוד פון דער קולטורעלער אַנטװיקלונג פון דער גאַציע.
מיר בּאַגריסן דעריבּער די ,ערשטע יידישע קאָנפערענץ פאַר דער יידיי
שער שפּראַך" און װוינטשן איר גינסטיקע בּאַראַטונגען,
, המצפה", קראָקע, נומי 24, אױגוסט 28:
די קאָנפערענץ פון פּרייַנד פון דער יידישער שפּראַך
וי מיר זאָלן ניט קוקן אויף דעם קיום און אױף דעם עתיד פון דער
יידישער שפּראַך, מוזן מיר מודה זײַן, אַז די קאַנפערענץ פון פרײַנד פון דער
דאָזיקער שפּראַך, װאָס װעט זיך עפענען אין ט שערנאָוויץ קומענדיקן
זונטאָג, איז וויכטיק אין אונדזערע אויגן, װאָרים זי אין אַ בּאַדײַטנדיקער
פאַקטאָר פאַר דער אַנטװיקלונג פון דער נאַציאָנאַלער קולטור, פאַר זיך איז
די יידישע שפּראַך בּלויז אַ גלות:שפּראַך, װאָס איז אויפגעקומען אין דײַטש:
לאַנד און האָט זיך אַנטװיקלט אין פּױלן און אין רוסלאַנד, זי איז אָבּער טיף
פאַרבּונדן און בּאַפעסטיקט צו די װאָרצלען פון דער יידישער נשמה און איז
געווען אין משך פון פינף יאָרהונדערטער דאָס גייסטיקע לעבן פאַר אומצאָ?
ליקע יידישע מענטשן, און אויך הײַגט איז איר בּאַזיס די נאַציאָנאַלע פַּטי=
כאַלאָגיע, טײילמאָל אַפילו קעגן דעם װילן פון די װאָס שרײַבּן אױף איר,
װאָרים די העבּרעלשע אותיות האָבּן אױיף איר אַרױפגעלײגט דעם שטעמפַּל
פון זייער קדושה און די נשמה פון ישראל סבא שװעכּט איבער אירע רײד,
איך שטרײַך אונטער די קדושה פון די ה עברעישע אותיות אַנטקעגן די
כּלומרשטיקע אײיראַפּעער, װאָס װילן שױײַבּן יידיש מיט ניט קיין יידישע
אותיות, און אַזוֹ לאַנג װי אַלע שיכטן פון אונדזער פאָלק פאַרשטײען נאָך
גיט קיין העבּרעיש, איז אַחוֹןץ דער יידישער שפּראך קין אַנדער מיטל זײ
אויסצולערנען יידישקייט ניט פאַראַן, אין איר מאָלט זיך אִפּ דער כאַראַקטער
די פרלסע צו דער צפענונג 27
פּונעם רוב מנין פונעם ײדישן פאָלק; זי בּאַװײַזט אונדו דעם מענטשן אין
דעם יידן און דעם יידן אין דעם ידן, פּונקט װי זי גיט אַ טייל פון אירע
פרלינד די קאַריקאַטור פונעם יידן. זי קאָן דעריבּער זײַן טײַער דעם גאַנצן
פאָלק, װי אַ כּשרער רעסטאָראַן, װוּ יעדערער געפינט װאָס ער בּאַגערט, סײַ
דער װאָס זוכט נאָר כּשרע מאכלים אױף צו שטילן דעם הונגער, סײַ דער
װאָס שטאָפּט אָן די קישקע מיט טרפות און יל בּלױז כּשרע קאָמפּאָט פאַר
אַ נאַכגעריכט,
די פאָלגן פון דער קאַנפערענץ קאָן קיינער ניט ויסן פאָרויס. װער
ס'װאַרט פון איר גרויסע זאַכן, דעם נאַרט אֶפּ זײַן אָפּטימיום. עס איז ניט
מעגלעך, אַז אַזאַ קאַנפערענץ זאָל מעליח זײַן באַלד בּײַ איר ערשטן אַהיס?
פאָר, אָבּער פאַר זיך איז זי אַ װויכטיקע דערשייגונג אין אונדזער ליטעראַטור,
אויבּ אַפילו ס'זאָל גיט פאַרװירקלעכט וערן קייןאיינצ יקער פון אירע בּאַשלוסן,
א צונויפקום פון שרײַכער, פאַרשײידענע איינער פונעם צווייטן, אויף איין אָרט
און צוליבּ איין ענין, הגם יעדערער פון זײי איז געכּוירן געװאָרן און אויט?
געװאַקסן אין אַן אַנדער סביבה און אַרבּעט אױף אַנדערע אידעאַלן, װעט
א סך מיטהעלפן אױסצולײַטערן די מיינונגען, צונויפצוגיסן די געדאַנקען און
צו פאַראיגיקן די כּוחות לטובת דעם פאלק און זײַן קולטורערלער אַנטװיקלונג.
די יידישע ליטעראַטור איז נאָך יונג, און שון האָבּן זיך צעטײלט די
סטילן פון אירע שרייבּער אויף דרי שולן, לוט די בּאַדינגונגען פון זײיערע
היימלענדער. די אַ מעריקאַנער שרײַבער זענען ליצהאָבּער פונעם אוים:
געבּלאָזענעם סטיל, פון שרײַענדיקער מליצה און רעשדיקע גוזמאות, אָן שיינ.
קייט און אָן פּאָעזיע. דערפאַר האָבּן די רוס לענדישע שרײַבער ליב די
איבערגעטריבענע פאנטאזיע, און אין זייערע שאַפּונגען קאָן מען בּלויז געפי:
ען פּאָעטישע נשמות אָן אַ גוף און אינגאַנצן אָן חומר, און די ג אַ ליציאַ:
בע ר שטייען אויפן שיידוועג, נעמען פון די און פון יענע, אָבּער די סתּירה=
דיקע שטרעפונגען גיסן זיך בֹּלַי זיי ניט צונויף, איצט, וען די דאָזיקע דרי
מינים וועלן זיך פאַרזאַמלען און יעדערער װעט זיך פלײַסן צו פאַרשטײן דעם
צווייטן, איז אויבּ זיי זאָלן אַפילו דערנאַכדעם װידער קעמפן איינער אַקעגן
דעם אַנדערן מיטן גאַנצן כּוח, קאָן מען פאָרט ניט אָפּשאַצן די בּרכה װאָס
קאָן אַרױיסקומען פון דעם צוזאַמענפאָר,
ניט נאָר גראַמאַטישע כללים און אַ רעגולירטער אויסלײיג פעלן דער
יידישער שפּראַך, און איין קאַנפערענץ פון אירע ליבהאָבּער קאָן ניט פאַרפולן
אַלע אירע בּלויזן. אָבּער די רעפעראַטן און די בּאַשלוסן זענען ניט װיכטיק
לגבּי דעם פאַקט פונעם צוזאַמענפאָר גופא, װאָרים דאָס מוֹל פון די בּאַשלוסן
איז געװענדט אין דעם אופן פון דורכפירן זײי, און איין טריט ניט קיין ריכ?
טיקער קאָן צונישט מאַכן זייער פּעולה, אין דער צייט װען די חשיבות פונעם
צוזאַמענפּאָר גופא שטייט העכער פון יעדער קריטיק. די ענינים, װאָט שטייען
אויף דער טאָג:אָרדענונג פון דער קאָנפערענץ, זענען אמת זײיער װיכטיקע.
58 די צוגרייטונגען
אָבּער אַזַױ װי ס'איז נים פאָרגעקומען פריער די נײטיקע דיסקוסיט איך
פאַלקספֿארזאַמלונגען און אין דער פּרעסע, איז שװער צו גלײבּן, אַז מ'װצט
מכּוח זי אַלע קומען צו אַ בּאַשלוס, און אױב אֲפילו יאָ, װעט עס מײַ די
בּאַשלוסן ניט בּלײַבּן, און די צווייטע קאָנפּערענץ װעט פאַרריכטן די בּאַשלוסן
פון דער איצטיקער.
מיט איין װאָרט; די קאַנפערענץ פמר זיך איז מער װיכטיק איידער
דער װערט פון די בּאַשלוסן, נאָך איין קאַנפערענץ קומט אַ צווייטע, און אוב
ס'וװועט געגרינדעט װערן דער אויסטיר=קשָמיטעט, װאָס זאָל דורכפירן די בא2
שלוסן, איזן זיכער, אַז די מערסטע בּאַשלוסן װעלן זײַן פּאַסיקע פאַר דער
שפּראַך און פּאַסיקע פֿאַר אירע שרײַגער. אָבּער מ'מעג מורא האָבּן, אַז ס'װעלן
דאָרט זײַן אַ סך זשאַרגאָניסטן שונאים פון דער העבּרעיִשער שפֿראַך, װאָס
ווילן אַראָפּנעמען בּײַ דער יידישער שפּרצך דעם הײליקן אײַנהיל און אייגט
פירן אַ זשאַרגאָנישע שריפט מיט אַטײנישע אותיות, דעמאָלט װעט די ייד
שע שפּראַך מער ניט זײַן קין יידישע שפּראַך, נאָר אַ מין דײַטשער
דיאַלעקט, װאָס אַפילן זײַן יידישער אינהאַלט װעט אים ניט כּשרן און אים
ניט אויפהייבן העכער פון אַנדערע דיאַלעקטן, װאָס זענען בּלויז וויכטיק פאר
דער געשיכטע.
ה. ה אַ ר ר יס (אחז) האָט געשריבן אין אַן אַרטיקל: עקונפ ירג ציה בּט שצר=
נאָוויטש* אין {תלאם,, גיװײיאָרק, אױגוסט 28:
., אין אַ פֹּאֶר טעג אַרום װעלן זיך אויפקלײַבּן יידישע שרײַבּער, װאָס
טייל פון זיי זענען שוין לאַנג בּאַרימט אין דער ליטעראַרישער וועלט, אין אַ
געוויסער שטאָט װאָס רופט זיך טשערנאָװיץ, אין בּוקאָווינע,. און צי װײסט
איר, בּרידער מײַנע, צוליבּ װאָס פאַר א צוועק זיי װעלן זיך אױפקלײַבּןן כּדי
צו דערהייבּן אונדזער זשאַרגאָן, צו מאַכן אים, װאָס מען רופט, ,מיט לײַטן
גלײַך", צו פאַרפולקומען אים, צו פאַרשענערן אים, צונויפצושטעלן אַ ווער?
טערבּוך', װי עס פירט זיך אין אַלע שפּראַכן, צונויפצושטעלן אַ גװאַמאַטיק
כּביכוֹל. אויך װעט מצן קלערן װעגן אויפהייבּן דעַם מעמד פון יידישן טעא=
טער און נאָך, װי עס װערט געזאָגט אין צירקולאַר. טאָ גרייט זיך איצטער,
ישראל, צו בּאַגעגענען אַ ,נײַע" אַסיפח, איך שטרײַך אונטער דאָס װאָרט ,נײַע",
װאָרים דאָ קענען מיר באמת זאָגן: זע, דאָס איז אַ נײַע זאַך. אַזאַ אַסיפה איז
נאָך בּײַ יידן ניט געווען אין אַלע יאָרן פון זייער גלות. און סאין כּדאַי זיך
אָפּצושטעלן אויף איר מיט קאָפּ..,
איך װוּנדער זיך זייער אויף די קלוגע שרײַבּער, װאָס זענען פאַראַן
צווישן זיי (די קאַנפערענץ:לײַטן און דער עיקר אױף דעם קלוגן זקן שי
די פרעסצ צו רער עפענונג 99
אַבראַמאָװיטש, און איך פרעג בּײַ זײי; װאָס אין דאָס פאַר אַ חלום װאָס האָט
זיך אײַך געחלומט?
, צי װעלן יידן דורך דעם געהאָלפן װערן? צי לייענען און הערן מיר
ניט אונדזערע צרו? אין אַלע שפּראַכן; עס פעלט אונדז דען אַ שפּראַך!י..
אין 19טן י"ה הטָבן יידן אין רוסלאַנד און פּוילן אָנגעהױבּן לערנען די לאַנך?
שפּראַך, פריער מיט צװאַנג און דערנאָך מיטן גוטן װילן, און אין העבּרעיש
האָבן זיך פלוצלינג בּאַװיזן שרײַבּער און דיכטער, אַ בּיס? דאָ, אַ ביסל
דאָרט,.,.. א יאָר נאָך א יאָר האָבּן זיך אױפֿגעכאַפּט מער און גענומען לער
גען שפּראַכן און װיסנשאפטן, ,, בי הײַנטיקן טאָג איו שוין אַן אויס:אַם--
איבערהופּט אין די גרויסע שטעט -- צו בּאַגעגענען אַ מענטשן װאָס קען ניט
פיל:ווייגיק די לאַנד:שפּואַך. קענענדיק דעם געשמאַק פון די לײענער, װאָס
האָבן גל עגט די װערק פון די געהויבּעגע שריפטשטעלער אין דער לאַנ?
שפּראַך, האָבּן די העבּרעישע שרליבער אָנגעהובּן שרײַפּן העבּרעיִש אין גײיסט
פון דער לאַנדשפּראַך, אָבּער זיי האָבּן אַ בּיסל אַריבּערגעכײַפּט די מאָס. זײ
האָבּן ניט געמאַכט דאָס היטל לוט דער מאָס פון דעם קינדס קעפּל, נאָר זי
האָבּן דעם קינדס קעפּל געמאַכט לױט דער מאָס פון היטל, און דער סוף
איז געווען אַזא: די בּאַלעבּאַטים, די פּשוטע לײענער, האָכן געטענהט: ,מיר
פאַרשטײיען ניט װאָס זיי זאָגן"; און די ליישנער פונעם יונגן דור האָבּן גע=
טענחט; ,איר מאַכט נאָך אַנדרעיעװן, טשיריקאָװן, אָדער איר זעצט איבּער
זייערע רייד; װעלן מיר בּעסער לייענען דעם אָריגינאַל", און אַזױ האָט זיך
פאַרקלענערט די צאָל לייענער,
װאָס האָבּן געטאָן אונדזערע שרײַבּערן זיי זענען אַװעק און האָבּן זיך
געשאַפּן א זשאַרגאָנישע ליטעראַטור פאַר מעגער און װײַבּער װאָס זענען נאָך
ניט אַזױ געבילדעט, זי שאַפן דערציילוננען,. שילדערן אַ סך פּערזאָנען מיט
זייערע חסרונות, שרײַבּן דראַמעס, און אפשר גיט זיך זיי דאָס אײַן אויך,
און דעריכּער קלערן זיי איצט צו מאַכן אויך אַ קאָנפערענץ, װאָס װעט האָבּן
א כעַראַקטער פון אַ דעמאַנסטראַציע, און זי פאַלן גאָרניט אויס אַ טראַכט
צו טון, אַז דער בּנין װאָס זײי גייען בּויען האָט ניט קיין שום פעסטן פודאַ=
מענט, אַז ער איז געפּויט אויף זאַמד און װי גנאר דער צײַטגײסט װעט איף
אים אַ פּלאָז טון, װעט ער צעשאָטן וֹערן...
די דאָזיקע אַסיפה אין בּוקעווינע איז צום יידישן כּלל אינגאַנצן ניט
שייך, זי איז ניט מער און ניט װײניקער װי אַ דעמאַנסטראַציע װאָס די צײַט
האָט אַרױסגערופן, צוליב זייער (די שרײַבּערס| פּריװאַטער טובה, אָבּער איך
זע חס:ושלום דערין קיין שום עהולה ניטן יעדער מענטש, אַ סותר צי אַ שׂרלל=
בּטר, דאַרף קלערן װעגן פארבעסערן זײַן מעמד, און איך בּאַגריס אײַך,
לידישע שרײַבער,
30 די צוגרייטונגעך
אין דעם טאָג פון עפענען די קאָנפערענץ איז אָפּגעדרוקט אין ,פ רייגד* ני 186
אױגוסט 20, אַזאַ אַרטיקל;
צו דער יידישער קאָנפערענץ
אין דער שטאָט טשערגאָװיץן, אין דער מדינה בוקאװינע, עפנט זיף
הײַנט אויף די קאַנפערענץ וועגן יידיש.
שוין דער פאַקט אַלײן, װאָס אזא קאגפערענץ מוז אָפּגעהאַלטן ווערן
אין א לאֲנד און אין אַ שטאָס, װוּ קיין יידישע שרײַבּער זענען ניטאָ און ור
די יידישע ליטעראטור איז אַזױ גוט װי פרעמד--דער פֿאַקט אַלײן, זאָגן מיר,
בּאַװײַזט, אין װאָסער אַ לאַגע דאָס יידישל פאָלק געפינט זיך און ממילא ד5
ליטעראַטור זײַנע אויך,
נאַטירלעך װאָלט געװען, װען אַזאַ קאַנפערענץ װאָלט אָפּגעהאַלטן גע:
װאָרן אין װאַרשע, אין ווילגע, אָדער אַדעס,--װוּ עס לעבּן יידישע שרײַבער,
ווגּ די יידישש ליטעראטור אין אױיסגעװאָקסן,
איז אָכּער אונדזער לאגע אַן אומנאַטירלעכע, און דאָס איז אוממעגלעך.
גײיען די אמתע יידישע שרײַבּער אין דער פרעמד, אין גלות אַרײַן, און שלעפּן
זייער תּורה מיט זיך, אַן אַלטע יידישע רגילות,
און אוב בײַ אַזאַ לאַגע, בּײַ אַזאַ נסיון, איז זיך דאָך די קאָנפערענץ
צונויפגעקומען, וילן דאָך יידישע שרײַבער עפּעס אױפטון פאַר יידיש, פאַר:
דינען זיי די בעסטע אכטונג פון אלע ליבּהאָבּער פֿונעצם פאלק און פון זײַך
שפּראַך, װאָס מיר ווילן זיי אויך אויסדריקן מיט אָט די עטלעכע שורות,
עס איז קיין פראַגץ ניס; צי װעט די קאַנפערענץ פיל אויפטון, אַדער
ווייניק, הײַנט אין שין די קאַנפערענץ אַ פאַקט, און קיין פאַקט בּלייבּט
ניט אָן פאָלגן,
וויכטיק איז שוין דאָס אליין, װאָס יידיש האָט געפונען גואלים"--וול
מען דריקט זיך אויס אויף העבּרעיִש,--װאָס עס האָבּן זיך געפונען מענטשן,
וועלכע זענען זיך צונויפגעפאָרן פון אַלע עקן פון דער װעלט צוליב אײן
צוועק --- צוליף יידיש, דאָס אַלײן בּאװלוט, אַז דאַ האַגדלט זיך ניט אום
קיין אױסגעטראַכטע קאָפּ:שטיק, אום קיין טפּאָרט:ליבּהאָבּערײַ; אַן דאָס יידיש
איו א לעבּעדיקער נערוו אין יידישן קערפּער, אַז אינעם ײדיש שטעקט א
שטיק יידישע גשמה, דערמיט גופא נאָר איז שין פיל אױיפגעטאָן
עס קלעקט, אוב אויף דער קאַנפערענץ, אױף דער ערשטער, וועלן
נאָר געשטעלט ווערן אין בּאַטראַכט די פ ר אַ גן, װאָס זענען גונע צו ייריש,
צו דער ליטעראטור און, ממילא, אויך צום גאַנצן יידישן פּאָלק, דערמיט ווצט
דאָס שווערסטע אָפּגעטאן װערן; די קומענדיקע קאַנטער צגֿצן וועלן מיט דער
צײַט אויך די ריכטיקע תּשובות געפינען אויף זײי. עס װעט גענוג זײַן, אוב
אויף דער קאָנפערענץ װעט בּאַשטימט ווערן אַ קאָמיסיע פון יידיש:קענער, אַז
זי זאָל זיך פאַרנעמען מיט אױסאַרבּעטן די הױפּט:כללים פון אַ ידישער
גראַמאַטיק.
די פּרעסע צו דער עפענונג 41
מען װאָלט אפשר געקענט האָפן אויף מער ערפאָלג פון דער קאָנפערענץ,
ווען פאַך:מענטשן װאָלטן געלײיענט אַלע רעפעראַטן װעגן יענע עניגים, װאָס
ס'וועלן אויף דער קאָנפערענץ בּאַהאַנדלט װערן; אָבּער מ ע ר האָט קיין שיעור
ניט, און פּאָרלויפיק -- װי געזאָגט--געניגט דאָס אַלײן, װאָס מען שט עלט די
פראַגן, מער װי דאָס טוט אויך קיין קאָנפערענץ און קיין קאָנגרעס ניט אויף,
אַן עקשנות אָדער א תּמימות נאָר איז עס פון יענע, װאָס קוקן אויף
דער קאָנפערענץ פוגעס ,שטאַנדפּונקט פון דער אײבּיקײַט"--פונעם שטאַנדפּונקט,
מיינען מיר, פון דער לאַנגאַניקער פראַגע: צי װעט ידיש האָבּן אַ קיום,
צי ניט;
װאָרים װױּ איז פּאַראַן דער יידישער ענין, די יידישע אַרבּעט, װאָס מען
זאָל קעגן איר נ יט אַװױסשטעלן די פראַגע פון ,מי יחיה'?
האָט מען דען דאָס גאַנצע יידנטום, דאָס גאַנצע יידישע פאָלק ניט
אַוועלגעשטעלט--יידן גופא!--אונטער דעם אייגענעם פראַגע:צייכן! צי האָט דען
ווער צונויפגעלייגט די הענט און זיצט און װאַרט מיט זײַן אַרבעט, בִּיו װאַי
נען ס'װועט קומען דערויף אַ תּשובה פון אונדזערע ,מר בֹּר רב אַשיס'?
טון דאַרף מעף און װאָס מער ס'ועט זײַן אַרגעט, אַלץ װײגיקער
ווערט װעלן אָט די פראגן האָבן.
די קאָנפערענץ איז אַן אָנהײבּ פון אַזאַ אַרבּעט--אין אַ גוטער שעה!
אין דעם זעלבן 1' 180 פון ,פ ריינ ד * בּרענגט 24 פרעסעישטימען צו דער עפענונג
פון דער קאָנפערענץ. מיר דווקן זײ דאָ צוזאַמען מיט די בּאַמערקונגען פוך ,פסײבד".
די יידישע פּרעסע וועגן דער יידישער שפּראַךקאַנפערעגנץ
אין די יידישע צײַטונגען װאָס מיר האָבּן הײַנט בּאַקומען ווערן גצפ
בּראַכט אַרטיקלען וועגן דער ײידישעף שפּראַך-קאנפערענץ, װאָס עפנט זיף
הײַנט אין טשערנאָװיץ.
וקודט3ל גייט דער ארטיקל פון ,אונזער לעגען" נומי 189 (וֹל ז"
2--24), צו וועלכן 8 גיט אַזאַ צושריפט:
,ער פארגעסט גאָר, דער שרײַבער, אז יענע, װאָס זענען זיך צוהוים=
געקומען קיין טשעױנאָװיץ, זענען אלע מסכּים, אַז גראָך ,זשאַרגאָן" אין דאָס,
װאָס ;אַנטװיקלט זיך פאַקטיש דורך דעם פאָלק און מיטן פאָלק"ן אַז כּדי צו
ווערן אַ לעבּעדיקע שפּראַך--דאַרף זי ניט אָנקומען צו ,דער מי פון עטלעכש
שריפטשטעלער און אינטעליגענטן", אויבּ אָט די אַלע טענות לאָון זיך יאַ אָב=
ווענדן, איז עס בּנוגע צו העבּרעיש, אַבּער ניט צו יידיש,
און װאָס װײַטער אַלץ מער קוריאָזן װאַרפט דער שרײַבּער ארויס פוך
זײַן פעדער. ער דערמאַנס ויך די סענות פון די ,פאַרבּרענטע העבּרעיסטן"
קעגן יידיש, און פרעגט װײַטער;
:4 די צוגריי-ונגען
,װער אייגנטלעך האָט זיי, די אָנטײלנ{מער פון דער קאַנפערענץ, באַ=
פאָלמעכטיקט צו האַלטן די פראַגע וועגן זשאַרגאָן פאַר אַ פאָלקס;זאַן! װאָס
װועט זײַן, ווען עס װעט צוזאַמענגערופן װערן אַ קאָנפערענץ וועגן העבּרעיש
און יענע װעט אַרױסטװאָגן גאָר אַנדערע, פאַרק {רטע בּאַשלוסן?"
איז דען נאָך כּדאי אָנצוּװײַזן אױף דער פשוטער פּלױדערײַ, װאָס
שטעקט אין די אֶלֶע אױסגעטראַכטע פראָגן? צי קומט דען די קאָנפערענץ
אָפּפּסקענען וועלכע עס איז שאלות? און װאָסער א באַפּללמעכטיקונג דאַרף
מען האבן כּדי צו האַלטן די אָדעֶר יענע זאַך פאַר אַ פאָלקס-זאַך? טאָמער
װעלן די העבּרעיסטן ,אַרױסטראָגן אַנדערע בּאַשלוסן! טאָ מה רעש.-וועלן
זיי! מיר װעלן טון מיט זיי ערע בּאַשלוסן דאָס אייגענע, װאָס זײ װעלן טון
מיט אונדזערע..
דער שרײיבער זאַנט אפילו, אַז ער גיט עס דאָ איכּער די מײנוננען פון
די ,פעטימיסטן" צו װעלכע ער געהערט ניט, אָבֶּער זײַן אײגענע מײנונג
איז באָך משונהדיקער..ן
אין ,אַמעריקען היבּרו':
שס איז אַן טפענער סוד, אַז די קאַנערענץ הצבּן אױפגעטאָ
צוויי גאַציאָנאַלע יידן, ד"ר זשיטלאָװסקי און בּירנבּוים, בּעת זי זענען
געווען בי אונדז אין לאַנד, בּיידע זענען זיי חסידים פון זשאַרגאָן און
גלייבן, אַז יידיש קאַן ראַטעװען יידן פון אַטימילאַציע און פון אונטער:
גיין",
דער שױײַבּער פונעם ארטיקל ה' אברהם גאָלדבּערג גלייבט אָבּער ניט
דערין און חורט איבער די געװיסע חקירות, אַז דער ,זשאַרגאָן" מוו אונטער:
גיין און 8ו נאָר העבּרעיש האָט אַ צוקונפט. װאָס אָנבּאַלאַנגט די קאָנטערענץ,
האָפּט ער ניט אויף קיין שום פּראַקטישן נוצן פון איר.
איין אױפנאַבּע פון דער קײַנפערענץ איז--צו בּאַשאַפן אַ יידישע
גראמשטיק,,, צי האָט דען נאָך אָבּער געטראפן אַזא זאך, אז מען זאָל
דורך דעלעגאַטן מצַכן א גראַמאַטיק? שוין ניט רעדנדיק דערפון, װאָס
ניט אַלע דעלעגאטן װעלן זײַן געלערטע.., עס איז כאַראַקטעריסטיש,
אַז די אײנלאַדונגען צו דער קאַנפּערענץ, װעלכע זענען אָנגעקומען
קיין אַמעריקע, זענען געװען געשריבּן ניט רין יידיש, נאָר אױף אַן
אומטאַרשטענדלעך דײַטש, אױבּ אַװי, טא טי װעט מען עס שאַפֿן די
יסודות פון א יידישער גראַמאַטיק? נאָר װען די קאַנפערענץ זאָל אֲפילן
בּאַשאַפן א פּאָר כּללים, װעלן זי נאָך ניט אָנגענומען װערן, אין יידיש
איז יעדער שרײַבער אַ בריסמכא פאַר זיך,., ס'איז קלאָר, אַז אַן
אַרטיק?ל, געשריבּן פון אַ קענער אין דער ײידישער שפּרטך-װיסנשאַפט,
װאָלט אויף אַלעמען געהאַט מער וירקונג װי אַ קאַנפערענץ"
און די אונטערשטע שורה:
די פּרעסע צו דער עפענונג 1
,צו דער קאָנפערענץ װעט אפשר קומען, אָבּער עס װעט פון
איר גאָרנישט אַרױסקומען. אין גלות װעלן יידן רעדן אױף די אַר=
-מיקע לשונות, און אויבּ זיי װעלן זיך בּאַזעצן אויף זייער אייגן לאַנד,
?װועלן זי רעדן העבּרעיִש, ניט יידיש"
מער נ ביאות װי ראַיות, נאָר דאָס לאָזט זיך כאָטש זאָגן
אין ;הד ה זמן:
,, די קאַנפערענץ אין טשערנאָװויץ -- דאָס איז אַ פאַרשטענ=
/דיקער און נײטיקער פּראָטעסט קעגן דעם שקלאפןצושטאַנד, אין
וועלכן אונדזער שטיף:שפּראַך געפינט זיך. די זעלבסטאַכטונג פאָדערט
פון אונדז צו פּראָטעסטירן קעגן אַזאַ פּאָליטיק. די גרויסע פאָרשטייער
פון דער יידישער ליטעראַטור האָבּן בּיז איצט געקוקט גלײַכגילטיק אויף
/יענע, װאָס האָבּן געװאָרפן שטיינער אין אונדזער בּרונעם אַרײַן, נאָר
אַ פאַרשטאָפּטער קאָפּ פאַרשטײט ניט די גרויסע בּאַלײדיקונג װאָס
מען האָט אָנגעטאָן דעם ידיש, אױיף װעלכן צען מיליאָן מענטשן
דעדן און האָט אַלנפאַלס א רײכע ליטעראַטור. די טשערנאָװיצער
קאַנפערענץ איז קודם אַ פּראָטעסט=קאָנפערענץ, זי זאָגט: אַלנפאַלס, וי
לאַנג ס'איז נאָך ניט קלאָר די פראַגע װעגן דער צוקונפט פון ידיש--
דאַרפן מיר די שפּראַך ערן. מיר וילן ניט אָפּנעמען דעם ;אױבּנאָן,
-דעם ,מזרח", פון העכּרעיַש, מיר טאָרן אָבּער ניט מסכּים זײַן, אַו יידיש
זאָל זײַן װי אַ דינסט, װאָס ה' בּרײַנין דערלױבּט זיך טרײַבּן מיט איר
לײַכטזניקן שפּאַס, בּעת ער אין אין אַ װאָכעדיקער שסימונג --
| שרליבנדיק זײַנע אַרטיקלען אין אונזער לעבּען". דאָס טאָרן מיר גיט
דערלויבּן -- װײַל ס'איז גלײַך װי מיר װאָלטן זיך אַלײן געשפּיגן אין
פּנים אַרלין",
דער טאָג:-טעגלעכער מיטארבּעטער פֿון דער זשאַר
עאָנישער צייטונג פיאונזער לעבע", ה' בּרייגין, שרײַבס אין
העולם" גומ' 32;
העבּרעיש איז אַ שפּראַך פון אייערנעכטן און פון איבּערמאָרגן -- און
דאָס איז איר מעלה,
דערפאר קלעפּט זיך ניט צו צו איר דאָס מנוולדיקע לעבּן פוגעם הב
טיקן טאָג, דער זשאַרגאָן זױגט אַרײן אין זיך אַלע מאַרק:דיחות, דעם גאַנצן
שמוץ פונעם מיאוסן לעבּן פון דעם הײַנטיקן טאָג,
זאָל זשע זײַן העבּרעיש א פעסטונג פאַר גייסטיקע אַריסטאָקראַטן, פאַרן
נאַציאָנאַלן שטאָלץ, פאַר דער נאַציאָנאַלער האָפּנונג,
דער מאַרק, דער גרויסער חמון לייענט אונד! ניט, גוט. ס'איז דעם שױל=
.בער אַ פארגעניגן צו וויסן, אַז יענע שמוציקע לעזער, װאָס זוכן און גלוסטן
צו לייענען נבּול-פה, זנות-בילדער, פּוסטע זאַכן און סתֹּם נאַיישע מעשיות --
64(
34 די צוגרײטונגען
א פאַרגעניגן אי דאָס דעם שרײַבּער צו ויסן, אַז לעזער /כְעלניםף
פון דעם מין נעמען ניט זײַנע ספרים אין די הענט אַרײַן און רירן זיך צו
זיי גיט אֵן
פַּראַן ספרים, װאָס זענען מטמא די הענט, און פאַראַן הענט, װאָס
זענען מטמא די ספרים"
דאָס איז קלאָר, נאָר צוויי פראָגן בּלײַבּן איבּער: ערשטנס, פאַרװאָס
שרײַבּט ד אָס ה' ברײַנין אין העבּרעישן ,העולט" און ניט אין ,אונזער לעבען"ן
ער האָט זיך דאָך אַװױ ליב פֿאָרצושטעלן, פאַרװאָס זשע זאָלן זײַנע טעגלעכע
זשאַרגענישע לעוער ניט װיסן, װאָסער אַ ,גײסטעס;אַריסטאַקראַט' עס רעדט
מיט זיי? צווייטנס, װער איז װעמען מטמא: צי איז ה' בּרײַנין מטמא גאונזעף
לעבּען"* מיט זײַן שרײַבעכטס, אָדער ער שרײַבּט -- װײַל ,אונזער לעבּען" איז.
אים מטמאן,,,
זצ דעם צונאָבּ אויף ז' 56}
אונזער לעבּען*, װאַרשט, אױגוסט 50 (17),' האָט געבּראַכט אַן אַרטיקל פון מ, ס פ ע ק=
טאָר מיטן טיטל: ,דע ר לום.טוג פון מאַמע.לשון*:
הײַנט עפנט זיך די ערשטע קאנפערענץ פאַר די יידישע שפּראַך -- פאַף
מאַמע:לשון מיין איך -- אָדער װי אַ טײל האָבּן זיך צוגעװיינט אנצורופן די
יידישע שפּרפַך זשבּרגאָן".
אויף דער דאָזיקער קאַנפערענץ זענען זיך אָנגעפאָרן דעלעגאַטן נישט
מיט עלעגאַנטסקע פראקן, זײי זענען אַהין נישט געקומען מיט דער ערשטער
און צווייטער קלאס, זי בּאַװוױנען נישט די ערשטע קלאַסנע האַטעלן, וי מיר
זענטן געװױנט צו זען אויף אַלע אַנדערע (אַפילו ייד ישע) קאנפערענצן
און קאָנגרעסן,
אויף ד ע ר קאָנפערענץ זענען געקומען מענטשן וי פאָלקס העלדן אין ד5
אַמאָליקע צײַטן מיט דעם שטעקן אין דער האַנט, צוליב זייער גרויסע ליבע
צום יידישן פאָלק און צוליבּ זײַן לשון, אוֹיף ועלכן ער שעפּטשעט פון װי=
געלע אָן און רעדט וען ער װאַקסט אויס און טרעט ארײַן אין לעבּן; אױף
וועלכן ער דריקט אויס זײַן פרייך און זײַן טריער.
צוליבּ אָט דער יידישער שפּראַך, װעלכע װערט געיאָגט און געפּלאַנט
וי דער ייד זעלגסט פון פרעמדע און אייגענע--זענען זיך די דעלעגאַטן צו=
זאַמענגעפֿאָרן קיין טשערנאָװיץ אויף דער ער שט ער קאָנעערענץ..
איך האָבּ די ,זשאַרגאָן":שריפטשטעלער אָנגערופן ,פאָלקס-העלדן", װײַל
מען קען זי נישט פֿאַרגלײַכן צו שריפטשטעלער, וועלכע שרײַבּן אין אנדערע
שפּראַכן, צו וועלכע זיי קומען וי צו א גרײיטע שיינע שמעקנדיקע בּלום, זיר
לײַדן נישט פאַר זײיער שפּראַך, און מער וי כּבוד קען זיי נישט דערװאַרטבֿ
פון זייער שפּראַך,
די פרעסע צו דער עפענונג 25
גאָר אַנדערש איז דאָס אֶבּער מיט די, װעלכע שרײַבּן אױף ידיש
מאַמע:לשון,
די דאָזיקע שרײַבּער האָבּן ,אויסגעליטן" דעם ידישן זשאַרגאָן מיט
אַלע זײַנע געפילן, און גיגער דעם װאָס מען לײַדט, דאָס װערט 47 און
אײַנגעבּאַקן, און קיין שום שטערונו, קיין שום בּאַלײדיקונג װעס ניט אָפֿ5
האַלטן אַזאַ יידישן שריפטשטעלער יב צו האָבּן אַזאַ לשוןי.
ערשט צוריק מיט אַ פּאָר צענדליק יאָרן איז פּראָטט געװען אַ בּויון
צו שרײיבּן אויף מאַמע:לעון.
אייניקע בּאַװוסטע העברעישע און יידיש-רוסישע שריפטשטעלער, וזֹצָי
נענדיק קעגנער פון זשאַרגאָן, נאָר אינאייגװעגס פילנדיק די גרויסע נוצן,
װאָס אַ פאָלקס:עפּראַך קען ברענגען דעם פאָלק -- פלעגן זעלבּטט שרײבן
זשאַרגאָן, זיך ניט װועלנדיק אונטערשרײַבן אָדער אונטער אַ פאַרשטעלטן גנ
מען, און האַלטן סור סודות אֲפּילו פאַר נאָענטע מענטשן, אַז זי זענען דאָס
די מחבּרים,
און דאָט איז געטאָן געװאָרן נאָר איבּער דעם, װלַל זײ האָכּן גע=
רעכנט זיך כֹאַר אַ בּזיון צו שרײַבן אױף ,שפחה-שפּראַן', װי זיי פלעגן
דאָס מאַמעילשון אָנרופֿן,
נאָר געציילטע פאָלקס:שרײַבּער פלעגן זיך מיט שטאָלץ אונטערשרײבן
אונטער זייערע זשאַרגאָנישע אַרטיקלען און װערק, פילגדיק, אַז עס איז אַ כּבור
צו שרײַבן פאַר אייגענע ברידער און שװעסטער פון פאָלק
אויף זשאַרגאָן שרליגן קוקן אַ טייל װי אױף אַ גרינגע זאַך, -- ער
קען דאָס ניט שרײַבן קיין זשאַרגאָן;?" זאָגן זי
אָט צוליב אַזאַ מיינונג האָבּן פיל העבּרעישע און יידיש:רוסישע שׂױט?
בּער אָנגעהוױיבּן שרײַבן זשאַרגאָן מיט אַ גריגגער לעבּער, אַז מיט דער ,שפחה'
דאַרף מען ניט צערעמאַניעס מאַכן, מען דארף זי ניט פּוצן, סטיליױירן, מען
קאָן ,שרייבן" אָדער ,רײיבן" אַלץ אייגט,,,
נאָר די געציילטע פאָלקס:שרײַבּער, װי ר' מענדעלע מוכר טפרים, שלום
עליכם און אַנדערע וייסן, אַז יידיש שרײַגּן איז פיל שװערער װי איך אַן
אַנדער שפּראַך, וועלכע װאָט שוין איר גראַמאַטיק אד"ג?, און אַז זשארגאָן
שרייבן מוז מען ,פײַלן" און , איבּערכײלן?
פיל, זייער פיל האבן די יידישע שריפטשטעלער איבערגעליטן פאַר
זייער הייטע ליבע צו דער שפרמך װאָס דאָס ײידישע פאָלק רעדט,
אַפילן אין דעם מאָמעגט פון ערב-עפענען די קאַנפערענץ, װען אַפילו
די גרעסטע קעגנער װאַלטן בּאַדצרפט האָבן אַפּעל פאַר דער דאָזיקער פֹאַר
זאַמלונג פון אמתע פאלקטהעלדן, האָט זיך פארװאַלגערט פון די אַלטע צײַטן,
נאָך פון די השכּלה:צלטן, א העכרעישער שרײַבּער ,יודע הכּל', װאָס ,רייפּט"
דשאַרגאָן אין אַ יידישער צײַטונג, און ער האָט ניט געפונען מער צו זאָגן
06 די צוגרייטונגען
וועגן דער קאָנפערענץ װי דאָס, אַז זי קאָן פאַרדינען סימפּאַטיע נישט מער וי
אַ קאַנפערענץ וועגן ,עספּעראַנטאָ:שפּראַך"...
אויסער דעם האָט דער דאָזיקער אַמאָליק;ר ;,סופר' קיין אַנדער צײַט
ניט געפונען וי אָפּצורעכענען זיך מיט קליינינקע פּערזענלעכע חשבּונות און
זאַכן, וועלכע ער ווייס אַלין, אַז זי זענען נישט אמתי.
ער גיסט גאַל אויף דער קאַנפערענץ, אַז זי װעט נישט בּעסער מאַכן
און |ניטן ערגער מאַכן, אַ קאַנפערענץ קאָן נישט שאַפן קיין שפּראַך.
מיט אַזאַ גרינגער לעבּער קענען נאָר רעדן מענטשן, װאָס האָבּן נישט
געליטן פאַר דער שפּואַך װאָס עס רעדט אַ גאַנץ פאָלק,
שוין זשע וייסט נישט דער דאָזיקער שרײַבּער, אַז אַ שפּראַך, אױיף
וועלכע עס רעדן אַכט מיליאָן מענטשן, נײטיקט זיך נישט, מען ואֶל זי
נאַשאַפ", װײַל זי לעבּט שוין לאַנג, זי איז שױן לאַנג װי פאַר.
הײיליקט צװישן פּאָלק, וועלכעס רופט זי אָן ,מאַמע:לשון" און ,גאָטס ייריש"ןי,
שוין זשע ווייס ער נישט, אַז די ערשטע קאַנפערענץ קומט פאָר אום
נאָר צו פאַרבּעסערן און צו פּאַרשענערן די פאָלקסשפּראַך, די יידישע ליטע?
ראָטור און די לאַגע פון די יידישע שריפטשטעלער;
די קאָנפערענץ אין טשערנאָװיץ איז די ערשטע זאָמען, פון וועלכע עס
װועט אַרױסשפּראַצן בּרייט, גרויס, שיין און רײַך -- די קולטור פון דער
יידישער שפּראַך און ליטעראַטור,
אַזױ גלייבּן די, וועלכע שרייבּן (נישט ,רײַבּן) פאַר זייער פּאָלקו
אַזױ גליבּן די ערשטע פּיאָנערן, װעלכע עפענען הײַנטיקן טאָג די
ערשטע קאַנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך, װעלכע איז פאַר זי טײַער,
ניט װײניקער װוי אונדזער אַלטע העבּרעלשע שפּראַך.
און מיר שיקן זײי צוס הײַנטיקן טאָג די בּעסטע װוּנטשן אין זײער
פאָלקסאַרבּעט,
*
(די װײַטערדיקע אַרטיקלען, בּיז ז' 58 אײַנגעשלאָטן, זענען גע=
דרוקט שוֹין נאָך דער קאָנפערענץ, אָבּער געשריבן זענען זײ אַלע בי
דער קאַנפערענץ אָדער לפּחות איידער די מחבּרים האָבן געהאַט װעלכע עס
איז אינפאָרמאָציע װעגן דעם פאַרלויף פון די בּאַראָטונגען,--רעד' ייװאָן
ג.
אין ,היינט* נומ' 190, װארשט, סעפּטעמבער 4, געפינט זיך אין ה ל'ל צ ייטלינס
,וושָך-.נאָטיצן* אַזאַ מין קאַפּיטעלע (איבּערגעדרוקט דערנאָך אין לעמבערגער
, טאָגבּלאַט* נומ' 175):
עס קומט איאט פּאָר אין טשערנאַװיץ די קאַנפערענץ װעגן דער ירי=
שער שפּראַך, מײַן מיינונג װעגן אָט דער קאָנפערענץ האָבּ איך שוין אַרס=
געזאָנט אין מײַגע פאָריקע ,װאָך:נאָטיצן". די טשערנאַװיצער קאָנפּערענץ לאָזט
די פרעסע צו דער עפענונג 37
מיך פולשטענדיק קאַלט, אַ פאָלק בּאַשאַפט אַ שפּראַך און אַ ליטעראַטור; עטלעכע
צופעליקע געסט שאַפֿן גאָרגישט.
| אָט דאָס איז אַזױ קלאָר און פאַרשטענדיק, אַז עס איז גאָר איבּעריק
צו רעדן וועגן דעס. איך מוז עס אָבֶּער ערקלערן, װײַל די פּוטער-מענטשלעך
פון ,אונזער לעבּען" און די גיפט:מענטשלעך פון פפרײַנד' שרײען געװאַלדן,
אַז איך האָבּ מיט מײַנע װערטער בּאַלײידיקט די יידישע שפּראַך..
איך האָבּ געשריבּן קעגן טשערנאָװיצער קאַנפערענץ. דאָס אין אמת,
אין דעם איז אָבּער נישטאָ קײן בּאַלײידיקונג פאַר דער ידישער שפּראַך.
פאַרװאָס? װײַל אַ נח פּרילוצקי, אַ מרדכי ספּעקטאָר, עפּעס אַ גײיער, סתס
אָרהי ופרחי װאָס צאָלן אֶָפּ ,פינף קראָנען" און װערן מיטגלידער פון קאָנ5
פערענץ זענען אין מײַנע איגן נישט קיין פאָרשטיער פון דער יידישער
שפּראַך, בּין איך דען בּאמת מחויב גליבּן, אַז יעדער עם װאֵוץ קען זאָגן
דעות וועגן יידישע קולטור?
ה' מרדכי ספּעקטאָר (אונזער לעבּע" 191) און נאָך אים עפּעס אַן
איקס (,פרלינד" 188) װילן אײַך אײַנשמועסן, אַז די אַלע װאָס זענען געפאָרן
קיין טשערנאָװויץ זענען קדושים, ,פאַלקסהעלדן", פרעג איך, װוּ אין דאָ די
העלרישקייט?
געוויינלעך װעט קיינער נישט אָפּלײיקענען, אַז פּרץ, בּירנבּוים, זשיטלאָווסקי,
רייזען, אֵשׁ האָבּן פיל געגעבן דער יײדישער קולטורן דאָ רעדט מען דאָך
אָבּער ניט פון אױסנאַמען, מען רעדט דאָך דאַ פון כּלל, די עטלעכע אמתץ
קולטור:טרעגער װעלן בּטל ומבוטל וערן אינעם גרויסן המון פון גלאָט ניי
געריקע. מיט װאָס:זשע זענען דאָס אָט די לעצטע געװאָרן ,קדושים" און
,העלדן"?
ה' ספּעקטאָר שרײַט, אַז יעדער ייד װאָס האָט עפּעס אַ שטיקל שײַכות
צו זשאַרגאָן האָט שוין דערמיט אַלײן קרבּנות געבּראַכט. איך זע ניט אָט די
קרבּנות װאָס ה' ספּעקטאָר און נאָך אַזעלכע בּרענגען.
איך האָבּ אויך אויגן און זע עפּעס אַנדערש: איך זע, אַז דער זעלבער
מרדכי ספּעקטאָר למשל, אַ ייד אָן איין האָר וויסן און אֶן איין געטלעכן פונק
אין האַרצן; אַ ייד װאָס האָט אַמאָל געהאָט אַ שטיקל אױג אראָפּצונעמען
שלעכט אַ פאַטאָגראַפיע און צו שמירן זײַנע ,שטעט און שטעטלעך', לעבּט
כּל ימין פונעם ;נעבעכדיקן" זשאַרגאָן זייער גוט, און דער גרעסטער יידישער
פּאָעט, בּיאַליק, למשל האָט אַלעמאָל דהקות געליטן נאָר דערפאַר, װײַל ער
שרלײיבּט לשון=קודש, אַזעלכע בּײַשפּיל װײיס איך פּיל,
מרדכי ספּעקטאָר און די מענטשעלעך פונעם ,פרטנד' האָבּן שטענדיק
ליב צו קלאָגן זיך אױיף דעם בּזיון װאָס די העבּרעישע שרײַבּער זענען מבוה
די זשאַרגאַניסטן,--דאָס איז אינגאַנצן שקר וכזב. איך האָבּ נאָך קיין איין מאָל
נישט געזען, אַז אַ העברעישער שרליבּער זאָל פֿעראַכטן פרצן, מענדעלעץ מוכף
38 די צוגרייטונגען
ספרים אָדער שלום:עליכמען. מען פאַראַכטעט אַמאָל אועלכע װי ספּעקטאָר,
און ניט דערפאַר װײַל זי שרײַבּן זשאַרגאָן..,
מען פאַראַכטעט אַמאָל אויך אזעלכע װי די ,איקסן" פון ,פּרײַגד' (די
לײַטלעך פון , פרײַנד" זענען אַלעמאָל גבּורים אויף צו װאַרפן שטיינדלעך פון
הינטערן פּלױט.,) נישט דערפאַר װײַל זײי שרײַבן זשאַרגאָן, נאָר װלי? זײ
זענען פּשוט מוקצה מחמת מיאוס, װײַל זי בּײַטן אַלע טאָג זייערע ,דעות" און
זייערע .סימפּאַטיעט" לוט די עטלעכע קאָפּיקעס װאָס זי בּאַקומען.,
אין , פאָרװערטט", נ"י,, סעפטעײבער 4, האָט צ ב יון, יעמאָלט נאָך אַן אײראָפּעלשער
מיטאַרבּעטער פון דער צײטונג, אָפּגעדרוקט א גרעסערן אַרטיקל מיטן קעפּל: ,די קאָני
פערצענץ וועגן דער ייד יש ער שפּראַן":
.. איך מוז מודה זײַן, אַז ווען איך האָב געלײיענט דעם ערשטן אוים,
רוף פון די איניציאַטאָרן פון דער קאָנפערענץ, האָבּ איך װייניק געגלײבּט,
אַז די זאַך װעט צושטאַנדקומען, איך האָבּ דעם אויפרוף אָנגענומען ניט מער
און ניט װײיניקער װי פאַר אַ פרומען װוּנטש װאָס װערט קײנמאָל ניט ער:
פילט, איך האָבּ ניט געגלייבּט אין דעם ווילן און אין דער עגערגיע פון אונדזערע
יידישע שרַבּער, און איך האָבּ נאָך װײניקער גענלײבּט אין דעם ערפאָלג
פון זייער אונטערגעמען, זעענדיק מיט װאָט פאַר אַ גלײַכגילטיקײט און קאַלט;
קייט די יידישע פרעסע אין רוסלאַנד, און נאָך מער אין אַמעריקע, האָבּן
דעם אויפרוף אָנגענומען.
אמת, די גלײַכגילטיקײיט פון דער אַמעריקאַנער יידישער פרעסע צו דעם
אויפרוף האָט מיך ניט איבערראַשט, מער װי אומעטום איז די יידישע שפּראַך
אַ הפקר אין אַמעריקע. אין ערגעץ הערשט ניט אַזאַ תּוֹהו ובוחו, סײַ אין
דעם אויסלייגן, סײַ אין דעם סטיל, וי אין דער אַמעריקאַנער ייז'ישער פּרעסע:
יעדע צײַטונג האָט זיך איר סידור מיט אירע גרײַון, און יעדער שרײַבּער אין
דער צײַטונג איז זיך אַ יידישע שפּראַך מיט אן אייגענעם זשאַרגאָן פאַר זיך,
אין דעם פּרט פון דער שפּראַך צייכנט זיך צום בּאַדױערן אַפֿילו די סאָציא:
ליסטישע אַמעריקאַנער יידישע פּרעסע ניט אויס. דאָס זשאַרגאָניזירן פון דער
יידישער שפּראַך דורך ענגלישע װערטער, װוּ מען דאַרף און װוּ מען דאַרף
גיט, איז אַ בּאַזונדערע קראַנקהײט פון אַלע אַמעריקאַנער יידישע צײַטונגען
אָן אַן אונטערשייד,,, עס פֿאַרשטייט זיך, אַז ניט אַלע אַמעריקאַנער יידישע
שרמבּער בּאַנוצן זיך מיט אַזצַ צוקאַליעטשעטע שפּראַך, אַדרבּא, עס זענען דאָ
אייניקע יידישע שרײבּער אין אַמעריקע, װאָס זייער שפּראַך מעג דינען אַלט
מיסטער, נאָר איך רעד דאָ ניט װעגן אײיניקע אויסגעוויילטע, נאָר װעגן דער,
אוב מען קען זיך אַזױ אױסדריקן, מאַסע יידישע שרײַבּער,
עס איז גראָד ניט דער פּלאַץ אין דיזן אַרטיק? צו בּרענגען בּײַשפּילן
כון דער יידישער שפֿרהַך אין דער אַמעריקענער יידישער פרעסע. אַלנפאַלט
2098 די פּרעסע צו דער עפעגונג
יקען יעדער איינציקער מאַכן אַ פּראָבּע אויף אַ בּאַליבּיקער אַמעריקאַנער ייד=
ישער צײַטונג װאָס אים פאַלט אַרײַן אין האַנט, פון מײַנטװעגן אױך דער
?פאַרווערטס", און מיט אַ בּלײַפעדער אין האַנט אונטערשטרײַכן די ענגלישע
:ווערטער וועלכע געפינען זיך דאָרטן. דערבּײַ איז צו בּאַמערקן, אַז שטאַרקע
פּראַצענט פון די ענגלישע װערטער װעלכע װערן געבּרױכט אין דער
:אַמעריקאַנער יידישער פּרעסע קענגען אומגעבּיטן ווערן אָן די קלענסטע שװש*
יריקייט אויף ריין:יידישע ווערטער, װאָס אַלע קענען זיי און פאַרשטײען זײי
די אַמעריקאַנער יידישע פּרעסע האָט זיך קייגמאָל ניט געקימערםט ועגן
דער יידישער שפּראַך און קימערט זיך אויך הײַנט זײיער װײניק. עס אין
דעריבּער קיין ווונדער ניט, װאָס די קאַנפּערענץ וװעגן דער יידישער שפּראַך
האָט קיין שום אינטערעס אין דער אַמעריקאַנער ידישער פּרעסע ניט
אַרױסגערופן,
אַ װונדער איז עס, װאָס אויך די יידישע פּרעסע אין רוסלאַנד האָט
זיך אַזױ גלײַכגילטיק פאַרהאַלטן צו אַזאַ נאַציאָנאַלן אונטערנעמען. די יידישע
פרעסע אין רוסלאַנד האָט, קען מען זאָגן, פון ערשטן טאָג װי זי איז געבּאָרן
אָפּגעגעבּן אַ בּאַזונדערע אויפמערקזאמקייט דער יידישער שפּראַך. דער ,פרלינדי
האָט פון ערשטן נומער זײַנעם בּאַשטענדיק געלייגט גרויס געװיכט אויף דער
שפּראַך, אין ,פּרײַנד' איז די יידישע שפּואַך אַלע מאָל בּאַהאַנדלט געװאָרן
וי אַ ליטעראַטור:שפּראַך מיט אַ בּאַזונדער שטרענגע אױסגעהאַלטנקײט, די
-איינהייטלעכקייט פון דער שפּואַך און איר ריינקייט װערט נאָך אין ,פּרײַנד'
אויך הײַנט שטאַרק אָפּגעהיט, הגם ניט מיט אַזאַ שטרעננקייט װי פריער.
די בּונדיסטישע ,פאָלקסצײַטונג" האָט זיך געגעבּן אַלע מי צו אַנטװיקלען
די יידישע שפּראַך און אָפּצוהיטן איר גײיסט און איר ריינקײיט. אמת, ניט
-אַלע מאָל האָט זיך עס איר אײַנגעגעבּן. אָבער דאָס איז געווען צוליבּ זײַטיקע
-סיבּות, דער ווילן פון דער רעדאַקציע איז אַלעטאָל געװען אַ גוטער, און די
-מיטאַרגעטער האָבּן זיך מיט דעם גרעסטן ערגסט פאַרהאַלטן צו דער שפּראַך.
אויך די גאָסן:בלעטלעך, װאָס האָבּן אָנגעפּאַנגען צו ערשײיַנען אין רוס:
לאַנד און האָבן אָנגענומען דעם געלן כאַ-אַקטער פון די אַמעריקאַנער צי=
טונגען, האָבן קטגן דער שבּראַך װײניק געזינדיקט. די שפּראַך איז אַפילו
אין די גאַטן:בלעטלעך פאַרהעלטניסמעסיק ליטעראָריש און ריין
געמענדיק אין באַטראַכט דעם ערנסט, מיט ועלכן עס פֿאַרהאַלט זיך די
ייידישע פרעטע אין רוסלאַנד צו דער שפּראַך, אין בּאמת אַ װונדער, װאָס זי
האָט זיך אַזױ גלשכגילטיק און קאַלט פאַרהאַלטן די גאַנצע צײַט צו דער איני=
ציאַטיווע ועגן צונויפרופן אַ קאָנפערענץ װעגן דער יידישער שפּראַך. ס'קען
זײַן, אַז די יידישע פּרעסע האָט ניט געגלייבּט אין דער אױספירבארקיט פון
אַזאַ אונטערנעמען, אָדער װאָס נאָך מער, זי האָט ניט געגלײבּט, און גלײבּט
:אפשר איצט אויך ניט, אין די רעזולטאַטן װאָס די קאָגפּערענץ װעט בּרעננען.
40 די צוגרייטונגען
אויף גרויסע רעזולטאַטן שוין אין דעם מאָמענט דאַרף מען פון דער"
קאַנפּערענץ געװויס ניט װאַרטן, די איניציאַטאָרן פון דער קאָנפערענץ האָב
אויפגעשטעלט אַ צו בּרייטע פּראָגראַמע, מיט וועלכער זיי װעלן שער פאַר-
טיק װערן, אַלס אַ התחלה װאָלט גענוג געװען, ווען די קאַנפערענץ װאַלט
זיך אָפּגעגעבּן בּלויז מיט דער ידישער שפּראַך, לײגן די ערשטע גרונט
שטיינער פון אַ יידישע גראַמאַטיק און פאַרענטפערן אַנדערע צײַטיקע פראָגן
וועלכע זענען נוגע צו דער שפּראַך. נאָר װי קליין די רעזולטאַטן זאָלן ניט
זײַן, איז זייער וויכטיקייט דאָך ניט אָפּצושאַצן. קוים װאָט מען נאָר געמאַבט.
דעם אָנפּאַנג, װעט שוין דאָס װײַטערדיקע ממילא קומעף
,, ס'איז גענוג, אַז אויף דער קאַנפערענץ זאָל אױסגעאַרבּעט װערן
פעסטע יסודות פאַר די יידישע אָרטאָגראַפיע (אויסלייגן) און עטלעכע כּללים
פון אַ יידישער גראַמאַטיק, און מיר װעלן מיט די רעװולטאַטן דאַרפן העכסט
צופרידן זײַן, לא עליך המלאָכה לגמור, ניט אויף דער ערשטער קאָנפּערענץ
וועגן דער ידישער שפּראַך קען אַלע פראַגן פּאַרענטפערט װערן און אַזאַ
גרויסע אַרבּעט אָפּגעטאָן װערן, די איצטיקע קאַנפערענץ דאַרף זײַן אַן אַנהײבּ.
פון אַ גאַנצע רײי אַזעלכע קאַנפערענצן, װעלכע דאַרפן פון צײַט צו צײַט
צונויפגערופן װערן, נאָר לאַנגזאַם, בּיסלעכװײַז, טריט פּאַר טריט קען אַזאַ
גרויסער בּנין, װי שאַפן אַ ליטעראַטור:שפּראַך, אויפגעבּויט װערן.
לאָמיר װוינטשן דער ערשטער קאָנפּערענץ װעגן דער יידישער שפּראַך
דעם בּעסטן ערפאָלג, און לאָמיר האָפן, אַז די גאַנצע יידישע פּרעסע װעט
זיך געבּן די מי דעם ערפאָלג צו פאַרגרעסערן און די בּעשליסע פון דעף'
קאָנפערענץ צו פאַרװוירקלעכן אין לעבּן,
וו
אין פשָרװערטס, נ"י, סעמטעמבּער 10, 11 און 14, איז געװען אָפּנעדרוקט ש. אײזעבײ
שטאַטס אַן אַרטיקל מיט אַזאַ צושריפט פון מֹחבֹּר: ,פאָרנדיק אין טשערנאָװיץ, װצ איף
בִּין אײינגעלאַױן צו האַלטן אױף דער קאָנפערענץ שַ פאָרטראָג איבּער דער ידישלר אָרטאָט
גראַפיע, געפין איך פאַר נײיטיק צו טײלן זיך מיט אונדזערצ לעזעריקרײזן אין אַמעריקע
מיט מיינע שטימונגסיגעדאַנקען",. די רעדאַקציע פון זיך האָט געגעבן דעם אַרטיקל אַן
אונטערקעפל, װאָס לייענט זיך אַזױ: ,דער רעפערענט װעגן ײדישע ספעלינג, ש. אײזעב"
שטאַט, שיקט צו זײַן פאָרטראָג צו דעם פאָרװערטס.--װאָס ער האָט צו זאָגן װעגן ײדיש
אין אַלגעמײן", אין דער אמתן איז דער אַרטיקל, נ יט אידענטיש מיטן רעפּעראט װאָס
ש. אײזענשטאַט האָט געהאַלטן אױף דער קאָנפערענץ; ס'איז אַן איבּערבּליק איבּער דפ
אױפגאַבעס פון דער קאָנפערענץ, פונקט נאָך פּונקט פון דער טאָגאָרדענונג. מיף גיבּן
דאָ דעם אַרטיקל בּשלימות,
ש איײיזענשטאַט אונזער מוטערײשפּראַך
אויפן טשעונאָוויצער קאָנפערענץ
1
לסוף קומען די געװוינטשטע טעג, װעגן וועלכע אַ סך פון אונדז האָבּך
די פרעסע צו דער עפענונג 1
געטראַכט און געחלומט. מיר שטייען אין ערב פון דער ערשטער ייד=
שער שפּראַך:קאַנטערענץ, ועלכע דאַרף זיך צונויפקומען דעם 30טן אױגוסט
אין טשערנאַװיץ, אַ שיינע מחשבה, לאַנג געהאַלטן אין די הערצער פון אייג?
ציקע שרײַבּער און שפּראַך-פרײַנד, רײַסט זיך אַרױס פון איר פאַרבּאָרגעניש,
הערט שוין אויף צו זײַן אַ בּלוזע פֿאַנטאַזיע, און בּאַלד, בּאַלד װעט זי זיך
פאַרקערפערן אין געוויסע מעשים, ועלכע װעלן אַװי אָדער אַנדערש שפּילן
אַ ראָלע אי דער װײַטערדיקער אַנטװיקלונג פון אונדזער שפּראַך און פאַר?
שריבּן װערן אין איר געשיכטע,
מעשים ! װאָס פאַר אַ מעשים דערװאַרט מען און װאָס פּאַר אַ מעשים
קען מען ערװאַרטן פון דער קאָנפערענץ? דאָס איז זײער װיכטיק איצט
קלאָר צו מאַכן, כֹּדי מען זאָל לכתּחילה פאַלש ניט קולן אויף דער זאַך און
מען זאָל ניט צופיל און ניט צו װײיניק ערװאַרטן,
אין װאָס פאַר אַ לאַגע איז געווען אונדזער שפּראַך בּיז הײַנט אין װאָס
פּאַר אַ לאַגע איז זי הײַנט? און װאָס האָט אַרױסגערופן די נייטיקייט פון
מעשים? -- דאָס זענען די פואָגן װעלכע מון דערקלערט װערן בּשעת מיר
ווילן געענטער בּאַקענען זיך מיט די אױנגאַבּן פון דער קאַנפערענץ, שטײעג=
דיק אפשר אויפן גרענעץ פון דער שפּראַך:הפקרות און עלנט, לאָמיר װאַרפן
א קורצן בּליק אויף דעם עכר פון אונדזער מאַמע:לשון און אויף דער לאַגע
זײַנער הײַנט,
אַ שווערער נסיון איז אויסגעלומען אויסצושטיין דער יידישער שפּראַך
אין משך פון די לעצטע 20 יאָר. זײַענדיק די שפּראַך פון פאָלק אין די לעצ=
טע דרי יאָרהונדערטער, האָט מען זי ניט געװאָלט אָננעמען אַלס אַזעלכע,
מען האָט אין איר ניט געװאָלט שאַפן די גייסטיקעת װערטן פאַר דער יידי=
שער מאָסע, שפּעטער, וען עס איז געװאָרפן געװאָרן דער ערשטער שטראַל
פון לעבּן און בּאַװוּסטזײַן אין דער ידישער מאַסע און װען מען האָט גע:
דאַרפט האָבּן אַ מיטל אויף צונוימצורעדן זיך מיט די ברייטע פאָלקסשיכטן,
איז די יוגנט, װאָס האָט פריער אָנגעטגן אַלערלײ זלזולים איבּער דער שפּראַך,
געצװוּנגען געווען אין איר רעדן צום מאָלק, זאָגן אין איר דאָס ערשטע נײַע
װאָרט, זי האָט זיך אֶבּעֹר מיט דער שפּראַן דאַן גאַנוצט בּלױז װי מיט
אַ בּלינדן װערקצײַג, ניט שלײַפגדיק זי, ניט קולטיוירנדיק זי, גיט מאַכנדיק
זי פאַר אַ קאָרן:קאַמער פון דעם פאָלקס גייסטיקע אוצרות, נאָר דער נסיון
איז אױסגעשטאַנען געווען. געוועקט דורך דער יוגנט, האָט די אויפגערענטץ
פאָלקסמאַסע אַ סך אױסגעלערנט דעם װעקער אירן גופא און האָט אים בּאַ=
קענט מיט די פּאָדערוננען פון לעבּן און האָט אים אָרגאַניש מיט זיך מאַױ:
בּונדן, די שפּראַך האָט זיך אָנגעהױבּן אַנטװיקלען, האָט געשאַפן אירע גייס*
טיקע אוצרות, פון איר השפּעה געניסט װאָס אַ טאָג אַלץ אַ גרעסערער טײל
פון פאָלק און קריגט ליבּ זײַן מאַמע:לשון.
נאָר די פּלוצלינגע אויפלעבונג פון דער יידישער ליטעראַטוד אין דער
422 די צוגרייטונגען
קולטור:שטרעבּן, וועלכער האָט אױפּגעװאַכט נאָך אַזא לאַנגער שטילקייט און
הערשאַפט פון איינזײַטיקע, האַרטע, מאַטעריאַליסטישע דאָגמען, איז נאָך זײַן
טור נאָך שוין צום טייל אַ ניט:נאַטירלעכע ערשיינונג, יאָ, זאָגאַר אַ קרענקט
לעכט, אַ צו גרויסע ראָלע שפּילט די התלהבות, און דאָס װאָס עס װערט
לעטאָן פון התלחבות, דאָס קאָן ניט מאריך ימים זײַן, װײַל װי אינעם לעבּן
פון יעדן איינצלנעם, אַזױ אויך אין לעבּן פון כּלל אין זי אַ שטימונגסיזאַך
און לעשט זיך און גייט פאַרבּײַ מיט די ענדערונגען פון דער שטימונג,
אַ כאַראַקטעריסטישער פּועלמוצא פון דער התלהבות איז דער, אַז
אַנשטאָט צו גיין אָן רעש, מיט אַ קלאָרער השגה אין פאָלק אַרײַן און לער?
נקן אים ועגן אַ ליטעראַרישן און עסטעטישן געשמאַק אין די װערק פון זײַן
ליטעראַטור, האָט זיך יעדער, װאָס האָט נאָר אַ פּען אין האַנט, געװאָרפן
אין ,רענעסאַנס-שטראָם', כּדי צו שאפּן זיך אַ ליטעראַרישן נאָמען אין דער
ציגסטיקער צייט, אַזױ װוערן אונדזערע בּאקאַנטע יידישע שרײַבּער און די
יינגע טאַלענטן פאַרטרונקען אין ים פון שטימונגס:שרײַכער; אַװי איו געקו?
קען אין קריזיס די איינציק הערשנדע רעאַליסטישע ריכטונג אין אונדזער
ליטעראַטורן אַזױ איז דערשלאָגן געװאָרן די גוטע התחלה פון דער װיסג5
שאַפטלעכער ליטעראַטור װעלכע האָט זיך אָנגעהײבּן צו אַנטװיקלען. אַזױ
האָט די נאָר װאָס אױפּגעקומענע קריטיק בּאַקומ;ן ס'רוב די פאָרם פון
8 פֿראָזן:פּראַדוקציע,
און אין דעם מישמאַש אין אָפּט די לאַגע פוֹן די בּאַקאַנטע יידישע
שרײַבּער אַ טראַגישע, וען זיי פאַרשטייען זי, און אַ געפערלעכע, װען זײ
פאַרשטייען זי ניט, אונטער דער השפעה פון דער נײַער צײט מיט אירע
שט סרעגונגען, פאַרהילכט דורך דעם התלהכותדיקן קול פון דער יוגנט, זענען
זיי געצווונגען צו בּרעכן דעם גאַנצן פּטיבאָלאָגישן בּנין פון זייער בּיזהעריקער
שעפּפוגג, און וועלנריק זיך יונג=מאַכן, פאַלן זיי אַרײַן אין דער שטימונג פון
די יונגע, בּאַהערשט לחלוטין פון דעם געפּערלעכן אימפּרעסיאַנאַליזם,
די צײַט איז גינסטיק פאַר אַלערלײ פ8רלאגן און פאַרלעגלעך, וועלכע
פילן זיך וי אויף אַ יריד, אוֹן עקטפּלואַטירנדיק די נײַ אויפגעקומענע ,שרל:
3ער" וועלכע זוכן זיך לאַרבּערקרענצע, אַזוֹי אויך די יידישע מאַסע, בײַ װצָל=
כשָר פיוואַקסט אויס דער חשק צום לעון, שאַפן זײ אַ ליטעראַטור, װאָס האָט
ס'רוב נאָר אַ פּאַפּירװערט, אַרױסגײענדיק פן זי ערע אײגענע אינטערעסן
קרוינען זי אָפט ניט פאַרדינטע און לאָון זיי טרלומפירן מיט זייער געדרוקטן
נמען און מיט זייער פלומרשט אַנערקענטן טאַלענט, אַזוי ווערט דער ליטערא?
פיר:מערק פאַרשאָטן מיט פסולת, אַוֹי װעבּן זיך שװאַיצע נגעצן, אזוי שטייען
אויף ב;ייכע שאָטגס און ווינקען פון הינטער די לוסטיקע מאָרשטעלונגען מכּח
ײדישן קולטור-רעגעסטנטס,
דאָס אַלץ איגעוייגיק,
אויסווייניק אין די 7טגע ט ניט בּאַשטימטע, װײניקסטן אין רוסלאַנד,
די פּרעסע צו דער צפענונג 3
און יעדער קולטורעלער בּנין שטייט אין געפאַר צעשטערט צו װערן דורך
דעם חפּוכים:פולן לעבּנטגאַנג און דורך דער שמירה-פּאָליטיק פון דער מלוכה,
דעם פעסטן יסוד פאַר א שפּראַך:רעפאָרם און פאַר דער אױפבּל;ונג
פון דער ליטעראַטור זענען בּכה צו לייגן די לעזער:קרייון דורך א בּרייטער
איניציאַטיוו און אקטיװע שטרעבּונגען. דערצו מוזן זיך בּרייטע שיכטן אָרגאַני.
זירן,, און צו דעם איז נײיטיק פאַרזאַמלונגס-פרליהײט אין אַ געוויסע מאָס און
די עלעמענטאַרע מאָס פון שפּראַך-אַנערקענונג דורך דער מלוכה, אויף אַזױ
פיל, אַז מען זאָל אויף די פאַרזאַמלונגען פרײַ קענען רעדן יידיש,
װאָס דרינגען מיר פון דער קורצער בּאַטראַכטונג?
פאַר קיין פאַל ניט, אַז מיר דאַרפן בּלײַבּן אין אָפּהענטיקײט און יאוש,
נאָר קודם-כל, אַז מיר דאַרפן ניט נאַרן זיך מכּח דער ריכטיקער לאַגע, ניט לאָזן
זיך פון דער שטימונג בּאַהערשן און דער עיקר; צופּאַסן אונדזער טעטיקייט צו
אַלע לעבּנס-פאַרהעלטניסן, אַזױ אַז עס זאָל װאָס װײניקער לײַדן אונדזער זאַך,
און אין אָט דער ריכטונג דאַרפן געשען אַלע מעשים װאָס מיר װאַרטן
פון טשערנאָװיץ.
ליידער איז אָבּער אין געוויסע קרייזן פין דער יוגנט די התלהבות
אויף אַזױ פיל שטאַרק, אַז זי פאַרשיכּורט זיי, און זיי זעען נאָר די ליכטיקע
זײַט פון יעדער זאַך; און אױבּ אַזעלכע עלעמענטן װעלן זײַן דאָס רוב פון
דער קאָנפערענץ, אַזױ קענען מיר זיכער זײַן, אַז עס װעט בכלל װײיגיק קומען
צו מעשים און אַז די קאַנפערענץ קען פאַרװאַנדלט װערן אין אַ צו גרויסער
עפנטלעכער דעמאַנסטראַציע פאַר דער יידישער שפּראַך. און אוב אַזאַ איז
נייטיק, דאָך קען מען מיט איר פאַרשטײט זיך ניט מאַכן דעם אָנהײבּ, בּכלל
קען מען ניט וויסן װאָס פאַר אַ כאַראַקטער די קאָנפערענץ װעט טראָגן, װײַל
זי קומט זיך צונויף אויף אַ ניטנאָרמאַלן שטיגער; עס װערן אין איר בּאַ:
האַנדלט פראַגן, וועלכע גייען אָן פאַרשײדענע שיכטן: דעם שרײַבּער, דעם
שפּראַך:פאָרשער, דעם אַרױסגעבער און דעם לעזער, און יעדע אינטערעסירטע
גרופע האָט פריער געדאַרפט זיך אָרגאַניזירן, צונויפרעדן זיך און דערגאָך
קומען אין בּאַרירונג מיט די איבּעריקע. דאָס ערגסטע װאָס עס קומט דער
פון אַרויס איז דאָס, װאָס אונדז פעלט אַ פאַרבּינדונג מיטן פּאָלק און מיף
ווייסן ניט, אויף וויפיל אים אינטערעסירט אונדזער אַרבּעט און אױיף ויפיפ
ער וויל און קען אונדז אונטערשטיצן,
און די אַלע סיבּות בּרענגען דערצו, אַז מיר זאָלן ניט קענען זאָגן
גענוי, װאָס פאַר אַ מעשים מיךר װעלן אױפּטון, נאָר װאָס מיר דאַרפן
אויפטון און װאָס מען דאַרף פון אונדז העכסטן ערװאַרטן,
ז
לוט דעם לעצטן נוסח פון דער טאַגעס:אָרדנונג איז צו זען, אַז די קאָנ.
פערענץ װעט זיך בּאַשעפטיקן מיט אַזעלכע פונקטן, ועלכע געהערן צו די
שרײַגער,, פאָרשער און אַרױסנעבּער, פון וועלכע עס איז אַװױסגעװאַקסן די
44 דל צוגרייטונגען
איניציאַטיוו צום צוזאַמענפאָר, און זייער װײניק מיט פּראַגן, װעלכע גײען
אָן ספעציעל דעם יידישן לעזער, װעמעס פאַרהאַלטן זיך איז אַזא אומבּאַ=
שטימטער -- און דאָס איז בּײַ הײַנטיקן טאָג די ריכטיקע מיינונג, װײַל
קיינער דאַרף נאָך ניט אַזױ פיל היטן זיך פון איבּערשאַצוננען פון די כּחות װוי
מיר, נאָר אוב מען מיינט, אַז מען װעט לאַנג קענען לאָזן די יידישע לעוער:
קרייזן אין אַזאַ פּאַסיװון צושטאַנד, האָט מען אױך אַ גרויסן טעות, שוין בי
דער בּפַֿהאַנדלונג פון פאַרשײדענע פראגן אױף דער קאַנפערענץ װעט וי
אַ שווערע משא פאַלן אָט די אומבּאַשטימטע האַלטונג פון פאָלק, און װאָט
בּעסער עס װעלן זײַן די רעזולטאַטן פון דער קאַנפערענץ, אַלץ שטאַרקער,
פּלאַמעגדיקער װעט זיך נאָך איר מוזן הערן דער אויפרוף: גייט װירקט, טרעט
אין פאַרבּינדונג מיט די לעזער:קרייזן! :
א
אויפן ערשטן פּונקט פון דער טאַגעס:אָרדנונג שטייט די פראַגע מכת דער
אָרטאָגראַפיע פון אונדזער שפּראַך, און אױפן צווייטן מכּוח דער גראַמאַטיק.
אַלס יונגער יידישער שפּראַך-פאָרשער קען איך מיט זיכערקייט פעסט?
שטעלן דעם פאַקט, אַז אונדזער שפּראַך, אַדאַנק איר אײגנאַרטיקער אַנטויק.
לונג אַלס אַ מוטערשפּראַן פון אַן אַלטן קולטורפאָלק, האָט אױסגעבּילדעט
אייגנאַרטיקע שפּואַך=פאָרמען, וועלכע לאָזן זיך צונויפשטעלן אין גראַמאַטישע
כּללים, איבּערטראָגן אין לעבּן די פאַקטיש:לעבּנדע און באַשטײענדע נא-
טירלעכע גראַמאַטיק דאַרף זײַן זי אױפגאַבּע פון דער קאַנפערענץ, אָדער
בּעסער געזאָגט פון די אױסגעװילטע אירע. דערן עיקר, װאָס זי װעט דאָ
האָבּן צו טון, איז אויטניצן די אַלע אויפגעקליבּענע מאַטעריאַלן און וערק,
װאָס זענען געשריבן און געדרוקט געװאָרן דאַריבּער בּיז הײַגט און אויסנץ:
פינען אומעטום דעם גוטן, ריכטיקן און אײגנאַרטיקן קערן,
בּנוגע צו דער אָרטאָגראָפּיע אין די אויפגאַכּע אַ שווערערע שוין דער:
פאַר, װאָס בּיז חײַנט איז אין דעם פאַך װײניק געטאָן געװאָרן, אָדער בּעסער
געזאָגט גאָרניט געטאָן געװעָרן. יעדערער האָט געשריבּן װי ער האָט געװאָלט;
די אינטעליגענץ האָט געװאָלט יוצא זײַן פֿאַר דער זײַטשער שפּראַך און
האָט געבּראָכן די דורך געװאָנהײט פעסטגעשטעלטע אָרטאָגראַפיע, די מאָסע
האָט עס אָפּט געטאָן און טוט עס פון אומוויסנהייט. מען מוז אויסזוכן פעסטע
כּללים און געפּינען דעם ויכטיקן יסוד פאַר דער אָרטאָגראַפיע. די כללים
דאַרף מען זוכן אין דעם יידישן כֹּתב גופא, אין די דענקמעלער פון אונדזער
שפּראַך אין משך פון 300 יאָר און אין דער נאַטור פון אונדזער שפּראַך--און
דאָ געפינט מען זיי, אין דעם זינען האָבּ איך געפירט מײַן אַרבּעט אין פאַר:
לויף פון די לעצטע פְּלֶר יאָרן און בּין געקומען צו די גײטיקע רעװלטאַטן,
אין פאַרנינדונג מיט די בּעסערע כּחות פון אונדזערע שמּראַך-פאָרשער, האָף
איך, װעט זיך מיר אײַנגעבן אױיפצושטעלן די אָרטאָנואַפּישע פּללִים פון
די פּרעסע צו דער צפענונג 45
אונדזער שפּראַך. און די װײַטערע אויפגאַבּע אונדזערע, אַן אויפגאַבע אַ שיוערע
און ערנסטע, װעט זײַן דורכפירן אין לעבּן אין ליטעראַטור די איײינהײיטלעכּצ
יסודות פון יידיש שרײַבּן,
בּײַ הײַנטיקן טאָג זענען די פראַגן נאָך ריין װיסנשאַפטלעכע, און צו
לאַנג װעט דויערן, וען מען זאָל זיך אויף זיי מער אָפּשטעלן,
נאָר אויבּ די ערשטע 2 פּונקטן פון דער טאַגעס:אָרדנונג לאָזן זיך זיכער
בּרענגען צו אַ געהעריקן סדר, איז די זאַך אַ סך שװװערער מיטן דריטן
פּונקט: ,פרעמדע און נײַע װערטער'. שװער איז דאָס דערפאַר, װאָס מיר
האָבּן קיין מאָס ניט אין האַנט, כּדי צו קאָנען בּאַשטימען די פרעמדקייט און
ניט-פרעמדקייט פון פאַרשײידענע װערטער. עס זענען דאַ װערטער, װעלכצ
זענען פרעמד די בּרייטע יידישע שיכטן פשוט דערפאַר, װאָס זי זענען ניט
אויפגעװאַקסן צו דער קולטורעלער מדרגה, בּײַ װעלכער די װערטער װערן
געבּרויכט, אין דער צײַט װען אין די אינטעליגענטע שיכטן זענען די װער:
טער גוט בּאַקאַנט. קאַן מען דען אַזעלכע װערטער אָנרופן פרעמדע? אַזעלכע
און אַנדערע פּרינציפּיעלע פּראַגן װעלן מוזן אַרױסטרעטן אויף דער קאָנפע:
רענץ בּשעת דער דאָזיקער פּונקט װעט פאַרהאַנדלט װערן, און מיר גלײבּט
זיך ניט, אַז עס זאָל זײַן לײַכט צו לייזן, בּכלל כּדי צו קאָנען פעסטשטעלן
וועלכעס װאָרט איז אַן אייגנט און װעלכעס ניט מוז מען גוט בּאַקאַנט זײַן
מיטן לעבּעדיקן פאָלקסלשון פון די פאַרשײדענע יידישע שיכטן. און דאָס
איז זייער זעלטן דער פאַל בּײ אונדזער אינטעליגענץ, אַפילו בּײַ דער װאָס
רעדט און שרײַבּט יידיש, אינטערעסאַנט און אײגנאַרטיק איז די פראַגע װעגן
נײַע װערטער, װערטער וועלכע זאָלן פון דער יידישער שפּראַך גופא אויס:
געבּילדעט וערן אין גײסט פון דער שפּואַך, אַזאַ מין בּילדונג קאָן אויפן
ערשטן קוק אויסזען װי אַ חידוש פאַר די וועלכע הערן ניט אױף צו אָנפאַלן
אויף אונדזער שפּראַך און זאָגן, אַז אויסער צו פאַרגרײַון אַנדערע שפּראַכן
האָט זי גאָרניט ניט געקאָנט, נאָר װער עס קוקט זיך גוט צו, זעט ויפיל
גײַעס מיר האָבּן אין דער שפּראַך אױפגעטאָן, וויפיל נײַע, דינע שאַטירונגען
(ניואַגסן) מיר האָבּן אויפגעשטעלט און ויפיל נײַע בּאַגריפן מיר האָבּן אוים?
געשטעלט,
מיר האָט זיך אײַנגעגעבן אין מײַנע װיסגשאַפּטלעכע בּאַמערקונגען
אָנצוּװוײַזן, װי פון איין , פּעל" (למשל: גיין) האָט די שפּואַך אײיגנאַרטיק אױיס:
געבּילדעט בּיז 30 נײַע באַגריפן, ניט רעכענענדיק זיך מיט דער דײַטשער
שפּראַך. דורך פאַרבּינדונג פון העבּרעיִשע וװוערטעד מיט ווערטער פון דײַטשער
אָפּשטאַמונג זענען אויפגעשטעלט געװאָרן אַ גאַנצע שורח פון נײַע װערטער,
נײַע בּאַגריפן, און אַזעלכע ווערטער האַלטן אין װאַקסן, די יונגע ליטעראַטור
שאַפּט זיי טאָג:טעגלעך; שוין אין דער אַלטער צײַט האָבּן מיר געהאַט אי:
ניקע אַזעלכע אינטערעסאַנטע בילדונגען װי: רצייגעלט, דירה-געלט, ערבות?
געלט, חרר;ייגגל, חברה:מאַן, כּפּרה:הינדל, איצט האָבּן מיר געשאַפן אַזעלכע
48 די צוגריטונגען
ווערטער אויך פֿאַר אַבּסטראַקטע השגות און פּאַר סימפאָלישע בּאַנריפן, וי
שיין עס קלינגט למשל; מלאָכים-בליקן, יוגגט:חן, תּאוה-פײַער, סמפטין?
שטראָס, אָדער די פאַרבּינדונג פון װערטער פון גערמאַנישער אָפּשטאַמונג
אויף אַן אײגנאַרטיק יידישן שטייגער: מענטשן:גאָט (אין נשבּתי צבי'), פּצײל=
טוי א"אַנד, די רײַכטטע השגות קאָן מען בילדן אויף אזא אופן,
לייזט מען פרינציפיעל די פראַגע איבער פרעמדע ווערטער און זאַמלט
מען אויף די בּיז אויף הײַנטיקן טאָג געשאַפּענע נײַע ווערטער, דאַן האָט מען
אין דער האַנט דאָס גייטיקע מאַטעריאַל פאַר דעם גרױסן שפּראַך?אוצר, פהר
דער שאַפונג פון אַ יידישן װערטערבּוך, די פּראַקטישע זײַט פון װעלכן עֶס
ווערט בּאַהאַנדלט אין פערטן פּונקט פון טאַגעס-אָרדענונג,
די נייטיקייט פאַר א פולשטענדיקן יידישן װערטערבּוך איז שוין איצ
בּשעת אַ גרויסער טייל פון דער אינטעליגענץ װאָט זיך צוגעװענדעט צו דער
מוטערשפּראַן, אַ ברענענדע פּראַגע פון מאָמענט. ניט אַלע זענען מטוגל
צו אַרױסזוכן פון דער לעבעדיקער שפּראַך די פאַסיקע װערטער, און נאָף
װײיניקער זענען אַלע מטוגל צו בּילדן נײַע װערטער. און אוב זאַכקענער
װעלן ניט זען בּרענגען די זאַך אין געהטריקן סדר, קומט אויס צו צװוינגען
אַ סך קרעפטן אויפצוהערן צו רעדן און שרײַבן יידיש אָדער אַרײַנצוטראָגן
אין אונדזער שפּראַך א ניט:געוויגטשן עלעמענט; מיר מוון געפּן אַ מעגלעם:
קייט אֲלֶע שאפנדע כּחות צו פונאַנדערגיסן זיך ריט און פר אין מאַמל=
לשון, אַז זי זאָלן ניט דאַרפן און ניט קאָנען זאָגן: ס'איז ענג מיר די שפּראַך
איך קאָן זיך ניט פרײ פילן, -- און ניט װייניקער איז נײטיק די שאַפונג פ
אַ װערטערבּוך (אין אַ בּיליקער קעשענע:אויסגאַבּע) פאַר די ברייטע ול
שיכטן, און אויסער נוצן קאָן דאָס גאָרניט בּרענגען. אין װערטערבון 7
דער מענטש פון דער מאַסע אָפט נאַכזען די ריכטיקע אָרטאָגראַיע
אַ װאָרט; אין װערטערבּוך קאָן ער געפינען אַ װאָרט װעלכער אים פעלט,
און ניט נייטיקן זיך אַרײַנצושטעלן קיין רוטישן װאָרט אָדער אַ װעלכן ניט
איז אַן אַנדערן; לסוף װעט די מאַסע אַדאַנק דעם ווערטערבוך קאַנען ריכטיקער
פאַרשטיין די בּאַגריפן פון אַנדערע שפּראַכן פאַרגלײַננדיק זיי מיט די איריקע,
איך װויל נאָך אַגב אורחא בּאַמערקן, אַז אױיך דער פאָרשער פון דער
יידישער שפּראַך קאָן זיך ניט בּאַגיין אָן אַ װערטערבּוך, און אַז עס איז זייער
שווער פאַר אִים צו ציען זײַן מאַטעריאַל פון קאָכיקן שפּראַך-ם אָן א סדר,
אָן אַן אַרזנונג,
פּראַקטיש לאָזט זיך די זאַך אויספירן נאָר בּשעת עס זאָל זײַן דערצו
אַ געוויסער געלט:פאַנד עס דאַוף דאַן אײַנגעועצט װערן א קאָמיטיע פון
מבינים פון פאַרשײדענע לענדער און געגנטן װוּ עס לעפּט די שפּראַך, עס
מוזן אויסגענוצט װערן אַלע אַרבּעטן וועלכע זענען געמאַכט געװאָרן אין דעס
מאַך (האַרקאַװיס ווערטערבוך) און אַװױסגעגעבּן ווערן אין איינצלנע ליפערוג=
גען נאָך די אותיות נאָך.
די פּדרעסע צו דער עפענונג 7
װײניק פּאַרשטענדיק איז מיר דער 5טער פּונקט, װאָס הייסט: ,די אי=
בּערזעצונג פון תנ"ך אויף יידישׂ"
די נייטיקייט פון אַזאַ מין איבערזעצונג קען מען פאַרשטיין פון דרי
בּאַזונדערע שטאַנדפונקטן; א) פון רעליגיעון. בשעת די אַלטע רײנע אמונ.
פון א פאָלק װערט אין לעכּן פאַרגעסן, בשעת געוויסע פֿאָלקסשיכטן זענען
ניט מער בּאַקאַנט מיט דער שפּראַך און מיט דעם אינװאַלט פון די רעליגיעוש
ספרים, דאַן זוכן די רעליגיעזע פארטרעטער זײַנע צו פלאַנצן אין פאָלק די
אַלטע אמונח, צופּאַסנדיק זי צו זײַן שפּראַָך און צו זײַנע השגות, פון דעם
שטאַנדפּונקט אויס אין אַרױס דער מחבּר פון דער ערשטער ידישער תנ"ך?
איבּערזעצונג לעאַ {ן אדם אין 1532טן (ו| יאָר און דער מחבר פון ,צאינה
וראינה" אין 1000טן יאָר, זֵיל האָבּן געטאן די אין זייער צייט װיכטיקע אֵר=
בּעט: צו בּאַקענען די יידישע פרוי מיט דער יידישער אמונה און מוסר, גִיט
פון דעם שטאַנדפּונקט גייען אַרױס די אױפטוער פון דעם פּונקט. דאָס איז
זיכער, אַז די נײַגאויפקומענדע אמונה:וכעניש אין דער יידישער יוגנט קאָן
קוים געפינען גייסטיקע רו אויף די בּלעטער פון תּניך, ב) פון געשיכטלעכן,
נאָר אוב אַזֹי דאַרף מען העכסטנס איבערזעצן נאָר געװיטע חלקים פון
תנ"ך, דערהויפּט די גביאים ראשונים, און אױך זײער פאָרזיכטיק אוֹן מיט
בּאַמערקונגען, װײַל דאָס געשיכטלעכע מאַטעריאָל פֿון תנ"ך איז ניט שטענדיק
דריכטיק; און אין יעדן פאַל װאָלט בּעסער זײַן שאַפן אַ מאָדערנע פאָלקסגץ:
שיכטע פאַר דער מאַסע, װעלכע זאָל בּכלל ניט אַרױסגײן פון רעליגיעון
שטאַנדפּונקט בּײַ דער בּאַטראַכטונג פון פּאַליטישע מעשים, ג) פון ליטעראף
ריש:עסטעטישן, נאָר אוב אַזױ האָט עס געדאַרפט אַנדערש אַװעקגעשטעלט
ווערן, אין דעם זינען האָבּן מיר אַ סך װיכטיקע ליטעראַרישע װערק ועלכצ
זענען געשריבּן דורך יידן אױף אלע שפּראַכן פון דער װעלט, און עס איז
זייער וויכטיק אַרויסצוגעבן אַלץ אין אַ פאָלקס:אױסגאַכע, צו וועלכער די אל=ײ
בּערזעצונג פון געוויסע ערטער אין תנ"ך קען דינען אַלס אַן אָנהײבֿ,
111
דער 6טער פּונקט פון טאַגעס-אָרדנונג גאַשעפטיקט זיך מיט ,דער יידי=.
שער יוגנט און דער יידישער שפּראַך'. וװיל מען קלאָר װערן אין דער בֹּא:
ציונג פון דער יוגגט צו אונדזער שפּראַך, קען מען אָבּער ניט בּאַננוגענען
זיך מיט פאַרבּײַגײענדיקע בּאַמערקונגען מכּח דעם איצטיקן מצב, מען מוז
האָבּן גענויע ידיעות, יאָ, זאָגאַר אַ סטאַטיסטיק אין די הענט מכּח דעם װאָס
פאַר א צאָל לעזער האָבּן מיר אין דער יוגנט, צו וועלכע שיכטן געהערן זיי,
װאָס זוכן זיי אין דער ליטעראַטור און װאָס פאַר א בּאדערפנישן זײערע
בּאַפּרידיקט זי. נאָר דאָ שטױסן מיר זיך װײַטער אָן אױף דער שװערער
פראַגע, דאָ פּאַלן מיר װײַטער אַרײַן אין תּהום װאָס ליגט צװישן אונדז און
צװישן די לעזעריקרייזן,. און גראָד אין דער פונקט זײער א װיכטיקער: די
43 די צוגריטוננען
יוגנט שטעלט מיט זיך פאָר דעם נײַעם דור װעלכער טרײַבּט װײַטער זײַן
קִיום מיט דער יידישער שפּראַך אויף זײַנע ליפן. אױפהײבּנדיק זיך איבּער
די השגות פון דער אַלטער יידישער װעלט מיט איר אָפּהענטיקייט, זוכנדיק
גייסטיקע שפּײַן פאַר זײַן דורשטיקן האַיץ און מה, זאָגט ער צו אַ נײַע
צוקונפט דער יידישער ליטעראַטוד--און אויף אים קאָן זי בּוען איר יסוד,
נאָר ניט מיט דער יוגנט אין עגגן זינען דאַרף מען זיך בּאַשעפטיקן
אין דער הינזיכט; נאָר ס'איז שוין צײַט צו שאַפן עפּעס אױיך פאַר אונדזערע
קינדער, פאַר די קינדער פון די בּרייטע פאָלקסשיכטן, וועלכע זייגן אײַן די
יידישע שפּראַך מיט דער מוטערמילך און בּאַקומען אין איר זײער ערשטע
הדרכה, אָנשטאָט צו לאָזן די קינדער זיך אֵן סדר און פּלאַן ערציען פון
די פאַרזאָרגטע עלטערן און אָנשטאָט צו לאָזן זי אָן אַ בּעסערער ערציונג.
בּיז זי װעלן אוסלערנען א װעלכע ניט אין שפּראַך, איז דאָס בּעסטע און
װויכטיקסטע שאַפֿן פאַר זי אַ יידישע קינדערוועלט, אַ קינדערצײטונג געשריבּן
אויפן פּשוטן לעבּעדיקן מאַמע:לשון, ועלכע זאָל זי אין דער ריין קינדיש:
גאיווער פאָרם צוטראָגן די ערשטע השגות פון װיסנשאַפט, מאָראַל און לעכּנס:
קענטניס. דער חוב אַזאַ קינדערװעלט צו שאַפן איו אַ גרויסער און היל
קער, און אים צו ערפילן אין איצט די רעכטע צײַט: די יידישע שפּראַך
האָט איצט געשאפן אַ בּרייטערן צוטריט צו דער ידישער פאַמיליע; די
איבערצײַגונג, אַז די רעליגיעזע ערציונג אַלײן איז װײגיק, איז דורכגע:
דרונגען אַלע שיכטן -- און דערצו האָבן מיר איצט אין אונדזערע רײיען די
בּעסטע ליטעראַרישע קרעפטן װאָס זענען מסוגל אַראָפּצולאָון זיך אין דעם
וועלטל פון דער קינדהייט און וועלכע האָבּן בּיז הײַנט געאַרבּעט מיט גריס
ערפאָלג אין דער העברעישער קינדער;ליטעראַטור װעט די קאַנפערענץ
דערצו געפינען די נייטיקע מיטלען, כּדי זי זאָל קאָנען די זאַך מאַכן פאַר
א ווירקלעכן פאַקט אין לעבּן, װעט מיט דעם אַלײן שוין זײַן אָפּגעטאָן איינע
פון אירע װויכטיקטטע אױפגאַבּן,
די װײַטערדיקע פיר פּונקטן פון דער טאַגעס:אָרדגונג בּאַשעפטיקן זיך
ספּעציעל מיט דער ײדישער פרעסע און בּינע און מיט דער עקאַנאָמישער
לאַגע פון די שאַפּנדע קרעפטן זייערע.
אויבּ די יידישע פּרעסע האָט זיך שוין דערשלאָגן צו אַ געוויסער פּאָפּ=
לאַריטעט אין די יידישע מאָסן; אוב אַ יידישע צײַטונג װערט מיט יעדן
טאָג אַ מער נייטיקע גײסטיקע בּאַדירפניש אין יעדער ײדישער הז אױבּ
עס האָט זיך אויסגעבּילדעט אין פאָלק אַ השגה איבער דעם װערט פון דער
אָדער יענער צײַטונג, פון דעם אָדער יענעם שרײַבּער -- אין עס נאָך לי?
דער ניט דער פאַל מיט דער ײדישער בינע. די שעפּפונג פון אַן אמתער
יידישער בּינע איז נאָך ניט געשען, כאָטש עס איז אױסגעװאַקסן דערצו
אַ בּרענענדע קולטורעלע בּאַדירפגיש בּײַ די פאָלקסשיכטן און כאָטש דאָס
יידישע לעבּן גיט רײַכע מאַטעריאַל פאַר דער ידישער בּינע. אַ סך אַלטע
די פּרעסע צו דער עפענונג 49
.;פּורים:שפּילן" און נײַע ניט בּעסערע װערק האַלטן זיך נאָך אין זייער װערט,
אונטער אַ מער מאָדערנער מאַסקע שטײיען אויף אַלטע בּדחנים און ,נאַ2
רײַכערן" דעם אוצר פון אונדזער ליטעראַטור. דער געשמאַק פון די עלטערע
טיילן אין דער מאַסע איז שרעקלעך פאַרדאָרבּן, און אַ געשמאַק צו אַן עסטע:
טישן פאַרגעניגן פעלט זיי לחלוטין; העכסטן קען מען אַרבּעטן און שאַפן
יאַ יידישע בּינע פאר די יונגען די אַלטע װעלן ערשט אַרײַנגעצױגן װערן
שפּעטער, ווען מען זאָל געצן אַ נאַציאַנאַלע פאַרבּונג דעם ידישן טעאַטער
און מען זאָל די העלדן, ועלכע זי זעגען געויינט צו זען אין פורים:שפּיל,
יאויפהייבּן צו העלדן פון אַן אמתער היסטאָרישער דראַמע; דעם אָנהײבּ האָט
בּאַװוּסטזיניק אָדער ניט געמאכט שלום אַשׁ אין זײַן ,שבּתי צבי" און זאָגט
דאָס צו אין אַ ריי װײַטערע היסטאָרישע דראַמען. דעם יסוד פאַר אַ יידישן
-טעאַטער דאַרפֿן לייגן גרופּן ליבּהאַבּער און װאַנדערנדע גרופּן אַנטװיק:
לענדיק דעם געשמאַק פון דער מאַסע, ועלן זיי שאַפן דעם אָרט פאַר אַ שטענ?
דיק טעאַטער אין יעדער שטאָט,
דאָס טעאַטער און דאָס בּוך--האַנט בּײַ האַנט דאַרף דאָס צװילינגס:פּאָר
אַרײַנגײן אין דער יידישער גאַס, דורכדרינגען אין אַלע פאַלקסשיכטן און
-גיסן ליכט אין לעבּן אַרײַן, די עקאַנאָמישע לאַנע פון דער יידישער מאַסע
איז אַ שװערע, זי אין אָפּגעריסן פון גייסטיקן לעבּן, איז שטענדיק אין
צהלה, לויפנדיק נאָך חיונה; דערפאַר דאַרף דאָס יידישע בּוך און דאָס יידישע
יטעאַטער געמאכט ווערן בּיליק, כּדי יעדערער זאָל קענען פון זיי געניסן, נאָר
דאָס איז נאָך װײניק, אין די פאַמיליען?קרייון דאַוף געפלאַנצט װערן
פריער ליבע צום ידישן בּוך און טעאַטער, און דאָס יידישע בּוך און
טעאַטער דאַרפן געשטעלט וערן אַזױ, אַז מען זאָל זי קענען ליבּן, אַז מען
זאָל זײ מוון ליבּן, זי זאָלן ניט זײַן ענג טענדענציעז און ניט פּוסט, זי
זאָלן דעם פאָלק דערלאַנגען דאָס לעבנסבּילד און לערנען אים געפיגען אַליין
ידאָס גוטע אוֹן דאָס שלעכטע, דאָס אידעאלע און פאַרדאָרבּענע.
בּמילא ווען דאָס יידישע בּוך און טעאַטער װעלן געפינען זייער בּרייטע
אַגערקענונג אין פאָלק, װעט װאַקסן אויך דער דרך:ארץ פאַרן יידישן שׂריי?
בער און ס'װועט זיך פארבּעסערן זײַן עקאָנאַמישע לאַגע, זײַן שאַפן װעט
-בּרענגען פרוכט פאַר אַ גרויסער מאַסע, וועלכע װעט אים איך געבּן די מעגי
לעכקייט צו אַנטװויקלען פרלי זײַן טאַלאַנט, בּאַטראַכטן די עקאַנאָמישע לאַגע
פון די יידישע שרײַבּער אַלס אַ זעלבּשטענדיקע זאַך איז דערפאַר אוממ9ג?
לעך, און נאָר די װײַטערדיקע אַנטװיקלונג און פאַרשפּרײטונג פון דער
שפראך קען דאָ אַרױסװײַזן איר גוטע ווירקונג. עפּעס קען אמת אױפגעטאָן
ווערן דורך זעלבּסטהילף פון די שרײַבּער גופא, נאָר אַזאַ זעלבּסטהילף קען
זײַן הײַנט זייער שװאַך און קען נאָר אויסגעניצט װערן פאַר צופעליקע 591
שעענישן, װי פאַרן פּאַל פון טיט פון ועלכן ניט אִיז שרײַבּער, װעמעס
פאַמיליע עס בּלײַבּט אָן מיטלען,
5(
50 די צוגרייטונגען
אַ רײין:פּאָליטישע פראַגע איז די פראַנע מכח דער אַנערקענונג פון דער
יידישער שפּראַך, און פאַר איר דורכפירונג קען פאַר קיין פֹאֵל גאָרנישט בִיט
טון אַ שפּראַך-קאָנפערענץ, װעלכע טראָגט ניט קיין שום פּאָליטישע פאַר:
בּונג, אויף וויפיל מען פאַרשטײיט אונטער דעם פונקט די אַנערקענונג מצר
דער מלוכה און פון דער אָפיציעלער װעלט - איז די לאָגע אין יעדער לאַגך
פאַרשײדן און הענגט אֶפּ פון די פּאָליטישע טענדענצן פון דער מלוכה אוך
פון דער פּאָליטישער מאַכט פון יידן, מיינט מען אָבּער אונטער דעם די אגער=
קענונג מצד דער געזעלשאַפּט, אַזױ האָט די פּראָגרעסיווע געזעלשאַפט, אף
וויפיל זי ווייס פון דער יידישער שפּראַן, גאָרניט קעגן איר אַנערקעגונג, אוֹף
די לעצטע צײַט װײַוט זי אַפילו אַרױס אַן אינטערעט פאַר די װערק פון
אונדזער ליטעראַטור, געװיינלעך קען מען די זאַך ניט װײַט טרײַבּן אוך
פּאַרלאַנגען, אַז מען זאָל לערנען אונדזער שפּראַך; װײַל כּדי אַן אַנדער פאָלק
זאָל לערגען אונדזער שפּראַך, דאַרף זי האָבּן װועלכע ניט איז בּאַזונדערע
קולטורעלע אָדער װירטשאַפּטלעכע פאַרדינסטן, און ליידער האָט זי נאָך גיט
די און ניט יענע.
לערנען אוֹן בּאַשעפּטיקן זיך מיט דער שפּראַך-פאָרשונג קען מען גאר
שטעלן פאַר אַ מאָראַלישן חוב די אײראָפּעיִשע שפּראַך=פאַקולטעטן, װוּ מעך
בּאַשעפטיקט זיך מיט א סך גאַנץ װײניק קולטורעלע לשונות,--דאָס אין אמת
ניס קיין שווערע אויפגאַבּע, נאָר מען דאַרף צו איר גיין אױף אַן אומועג און
האָבּן צו איר פּאַסיקע קרעפטן. מען מוז אין דער װיסנשאַפטלעכער פרעסשף
פון אײיראָפּע פאַרשפּרײטן ידיעות איבער דער געשיכטע און בּנין פון אונדזער
שפּראַך און זען בּאַקענען מיט איר די שפּראַך-פאָרשער, און דאַן איז די זאַך
געווונען.
די אַנערקענונגס:פראַגע קען אָבּער אױיסװאַקסן גאָר ניט געריכט איןף
אַ בּרענענדיקן פּונקט פון טאַגעס:אָרדנונג, ווען מען זאָל אונטער איה
פאַרשטיין די פרינציפּיעלע אַנערקענונג פון דער ידישער שפּראַך אין דער
יידישער גאַס. דאָ װעלן אַרױפקומען אױפן װאַסער די אַלטע פראָגן מכּת
העבּרעיִש און איר קאָנקורענץ מיט יידיש, -- פראָגן וועלכע זענען די לעצטצ
צײַט בּאַהאַנדלט געװאָרן גענוג פון בּיידע צדדים און וועלכע האָבּן ניט קיין
פּראַקטישע נוצן פאַר דער קאַנפערענץ, וועלכע האָט פאַר זיך נאָר איין צורעק:
שאַפן גינסטיקע תּנאָלִם פאַר דער אַנטװיקלונג פון דער יידישער שפּראַך.
אַ שווערע און צום טײל אַ פּאַליטישע איז אוֹיך די פראַגע מכּת
ליטעראַרישע אייגנטום און זײַן פאַרזיכערונג", די יידישע ליטעראטור, װעלכף
װאַנדערט איבּער ימים און לענדער צװאַמען מיטן ײדישן פאָלק, איז זייער
שטאַרק געבּונדן אינעם אינטערנאַציאָנאַלן שוץ פון בּוך, און כּל זמן דאָס בּוך
װעט ניט אינגאַנצן זײַן געשיצט און כֹּל זמן ניט אַלע מלוכות װעלן זײַן אין
יד=אחת, װעט אונדזערע שרײַבּער פון דעם אויסקומען צו לײַדן, װאָס קענען
זיי דערצו טון; װי קענען זײי זיך העלפן? דער װעג װעלכער ליגט פאַר זל
די פרעסע צו רער עפענונג 41
איז נאָר די פּרײַע פאַראייניקונג פון אַלע יידישע שרײַבּער אין פאַרשײדענע
לענדער אוֹיף אָפּצוהיטן בּרידערלעך זייערע אינטעױעסן. אַזאַ פאַראײיניקונג קען
זײַן זייער ערנסט, אָבּער דער יסוד אירער װעט שטענדיק בּלײַבּן נאָר אַ מאָ.
ראַלישער, און פאַר וועמען מאָראַל איז פון װײניקן ווערט, װעט קענען יעדן
טאָג זייער רעכט ניט אַכטן. די פראַגע איז דערפאַר גאָר ניט קיין גרינגע.
דאָס זענען די פּונקטן פון דער טאַגעס:אָרדנונג, צו װועלכע עס װעלן
נאָך צוקומען פאַרשײדענע פאָרשלאָגן פון פּראַקטישער נאַטור,
די צײַט פאָדערט פון אונדז אַרבּעט, און מיר גײיען צו איר, מיר גייען
לײגן דעם יסוד פון אַ נײַער עפּאָכע אין אונדזער שפּראַך-געשיכטע. דער
עיקר איז אָבּער -- אַלץ אָן איבּעריקע התלהבות און אויך אָן יאוש. מען דאַרף
ניט איבּערשאַצן די כּחות און ניט װײניקער שאַצן זיי, אין ערשטן פאַל בױט
מען לופט:בנינים, וועלכע פאַלן אונטערן הילכיקן געלעכטער פון די שונאים,
אין צװייטן פּאַל בּויט מען גאָרניט,
יעדער התחלה איז שװער, און מאַכן זי אין אַזאַ מאָמענט, װען דאָס
גייסטיק דורשטיקע פאָלק שטייט שטום און וען שאַפּנדיקע כּחות װאַקסן און
גייען פאַרלאָרן, איז דער הײיליקסטער חוב פון אונדזער צייט, ערנסט און מיט
האָפּנונג אין דער אַרבּעט!
בּערן, 17 אױגוסט, 1908,
לײטאַרטיקל אין פאָרװערטס, נ"י, סעפּטעמבער 12
יי די ש
דער טשערנאָװיצער קאַנפּערענץ איז אייגע פון די פּאַסירונגען, וועלכע
שטרעבּן פעסטצושטעלן זי ווירדע און וויכטיקייט פֿון אונדזער ;מאַמע=לשון, '---
דעם אַמאָליקן זשאַרגאָן אן אָרט געבּן צװישן די שפּראַכן אין אייראָפּע,
אַזעלכע פּאַסירונגען זענען אין פאַרלוף פון די לעצטע 25 יאָר געװען פאַר;
שיידעבץ, די וויכטיקסטטע פון זיי קומען אין דער פֿאָרמע פון יידישע ליטערא:
רישע װערק. יעדע טאַלאַנטפולע סקיצע װאָס װערט געשריבּן פון אונדזערע
בּעלעטריסטן, יעדע שיינע געדיכט װאָס װערט געבּאָרן פון די פעדער פון
אונדזערע פּאַעטסן מאַכט סיפער דעם אפנדרוק, אַז ײדיש אין ניט קיין
,בּאָלבּערלי", נאָר א שפּראַך מיט אַלע שפּראַכן פון דער ציוויליזירטער וועלט
צוגלײיך,
דער אַלטער געפיל איז אָבּער נאָך גאַנץ שטאַרק אײַנגעװאָרצלט, אוך
ווען אַ געבילדעטער רוסישער ייד פון דעם אַלטן דור לעזט איבּער אַן ער=
ציילוגג פון פרץ אדער שלום אֵש, װוערט ער איבּערראַשט, עס גליײבּט זיך
אים גאָרניט, אַז אויף יידיש זאָל מען אַזױ קענען שרײַבּן די זאַפּטיקײט פון
די אויסדריקע, די בויגיקייס פון די זצצע, די מעלאָדישע שיינקייט און די
זעלבּשטענדיקע קראַפט פון דעם גאַנצן צװאַמען:געבּױ פון די װערטער --
יי =
52 די צוגרייטונגען
דאָס אַלעס קומט בּײַ אים אויס װי אַ נײַעס, וועלכער האָט זיך אים קיין מאָל
ניט געטרוימט, עס איז אַזױ, װי אַן אַלטע בּאַקאַנטע פרויענצימער, װאָס מיר
קענען פאַר אַ מיאוסקייט און אַ שלומפּער און אַ נאַר, װאָלט פּלוצלינג פאַר
אונדז ערשינען מיט אַ שיינער חנעוודיקער געזיכט, אין פרעכטיקע קלײידער
און מיט קלוגע, אינטערעסאנטע רייד, עס איו שער צו גלײבּן, אַז דאָס איז
די זעלבּען: עס איז אָבּער פאָרט זי. די שטימע איז אירע, דער אָנבּליק איז
אירער, יעדע אװאַיע איז אירע.
די יידיש פון די פיצעס מיט די אַשט, מיט אירע אַלע עשירות און גלאַנץ,
איז נאָך אַלעמען די זעלבּע יידיש װאָס אונדזערע מאַמעס און בּאָצּעס האָבּן
גערעדט, ניט בּלויז די נשמה איז די זעלבּע, נאָר דער גוף אויך. און װאָס
געענטער זי איז צו די אַלטע, אַלטע מוטערשפּראַן אונדזערע, װאָס יידישער
די יידיש, אַלץ געשמאַקער לעזט זי זיך, אַלץ זיסער איז איר מויק אין
אונדזערע אויערן, אַלץ העכער איז איר פּראַכט אין אונדזער האַרצן.
אױיסצוװאָרצלען אַלטע, טיף אײַנגעגראָכּעגע אײַנדריקע איז אָבּער ניט
לײַכט. עס נעמט צײַט. די אַנערקענונג, אַז אונדוער שפּראַך איז אױך
אַ שפּראַך, קומט אָן בּיסלעכװײ, יעדע נײַע ליטעראַרישע װערק העלפט
מיט. יעדע יידישע צײַטשריפּט, װאָס רעדט מיט דעם וירדיקן טאָן פון
די אומות העולם, פאַרשטאַרקט דעם נײַעם בּאַגריף; און אַזאַ פּאַסירונג וי
אַ קאַנפּערענץ, װוּ יידיש װערט בּאַשפּראָכן אַלס אַ שפּראַך װאָס קען װײַטער
ניט זײַן קיין הפקר, נאָר מוז האָבּן בּאַשטימטע פאָרמען, אַ בּאַשטימטע גראַ.
מאַטיק, בּאַשטימטע ,ספּעללינג" -- אַזאַ קאָנפערעגץ רעזומירט אַלע דיזע
אײַנדריקע און שטרײַכט שטאַרק אונטער דעם בּאַװוּסטזײַן, אַז יידיש איז אַ פיל
וויכטיקערע זאַך װי מען פלעגט מיינען, און קען זײַן אַזױ װיכטיק װי דײַטש,
וי פראַנצויזיש, רוסיש אָדער ענגליש,
דער קװאַל פון דיון װאַקסנדן נײַעם בּאַגריף איז די יידישע פּאָגראָ.
מען:עפידעמיע, װאָס האָט זיך אָנגעפאַנגען אין די אַכציקער יאָרן. װען ניט
זי, װאָלט אַ געבּילדעטער ייד װאָס שרײַבט יידיש געװען אַזאַ זעלטנהיט וי
פריער, גלײַך נאָך די ערשטע פּאָר פּאָגראָמען װאָכן יידישע סטודענטן װאָס
פלעגן זיך שעמען צו הערן װי מען רעדט יידיש, -- װער רעדט שוין װעגן
רעד -- גלײַך נאָך די ערשטע פּאַר פּאָנראָמען האָבּן זײ אָנגעפּאַנגען אױף
די גאַסן, אין דער הויך, זייער מוטערשפּראַך צו געבּרויכן, דאָס איז געװען
זייער דעמאַנסטראַציאָן צו װײַון, אַז פאַרגאָסענע יידישע בּלום האָט זײ די
| אויגן געעפנט, אוימגעװעקט זײי פון זייער נאַרישן טעות, אַז זײ קענען זיך
אָפּשאַקלען פון זייער פאָלק,
און אַזוֹי חאט זיך דאָס אַנגעהױבן, די ערשטע ציגל צו דעם בנין פון
דער יידישער ליטעראַטור האָט אַבּראַמאָװיטש און שלום:עליכסם געמאַכט
פריערן אָבּער ווען ניט די פּאָגראָמען, װאָלט די געפּײַדע װײַט ניט דערגאַנ?
גען, אום עס זאָל קענען בּײי אונדז װאַקסן אַ ליטעראַטור, איז צוערשט
די פרעסע צו דער עפלנונג 53
נײיטיק געווען אַן אַלגעמײנער הכשר אױף ידיש, אַן אַנערקענונג, אַז צו
שרײיַבּן ,זשאַרגאָן" איז ניט קיין אומפּאַסיקע זאַך, -- אַז אַדרבּא, עס איז
אַ גוטע זאַך. |
װאָס שפּעטער װעס זײַן, קענען מיר ניט נביאות זאָגן, וי אַזױ עס
װעט װירקן אױף דעם שיקואַל פון יידיש אַן אמתע בּאַפרײַונג פון רוסלאַנך
מיט אַן אמתע אויסלייזונג פון די יידן -- דאָס אויסצורעכענען פֿאָרױס נצָ=
מען מיר זיך ניט אונטער. פאָרלויפיק אָבּער איז דער פאַקט א פאַקט, אַז די
יידישע שפּראַך בּליט און װאַקסט, און אַז אין אונדזער בּעלעטריסטיק וי
ניקסטנס איז זי שוין רײַך אַנטװיקלט גענוג צו פאַרדינען א פּלאַץ צוװישן די
לשוגות פון אײיראָפּע.
אונדזער קאָרעספּאָנדענט צביון װונדערט זיך, פאַרװאָס דאָ אין אַמערל=
קע צײַגן מיר אַרױס וייניק פאָרזיכטיקײט אין אונדוער יידיש, װאָרום מיר
געבּרויכן אַזױ פיל ענגלישע װערטער און מאַרקירן איבּערהױפּט ניט אין
שרײיבּן, צי דער אױיסדרוק אין אַ ריין=ידישער צי ניט, זאָגאַר דאַן וען
אַ יידישער אויסדרוק איז צו דעם געדאַנק פאַראַן -- און ניט קיין ערגערער,
וי דער ,גויַישקער"
אויף דעם קענען מיר בּלויז זאָגן, דאָס אין דעם דראַנג פון פּראַקטישן
אַמעריקאַנער לעבּן מוזן מיר פון דער שפּראַך פריער פון אַלץ אַ פּראַקטישן
געבּרויך מאַכן -- הױפּטזעכלעך אין דער זשורנאַליסטיק, דער הופּטצװעק
איז צו זען, אַז װאָס מערער מענטשן זאָלן אונדז פאַרשטײן: וען די ריינקייט
פון יידיש שטייט אונדז אין װעג אין דיזער בּאַציָונג, מוזן מיר אָפּפערן מיט
איר, ווען אַן ענגלישער אויסדרוק איז געװאָרן אַ טייל פון אונדזער היגעץ
יידיש און איז נאַטירלעכער און מאַכט דײַטלעכער דעם געדאַנק, בּרויכן מיר
אים, פילע ווערטער אַזעלכע זענען אַזֹי צוזאַמענגעװאַקסן מיטן היגן לעבּן,
אַז אָן זי איז דאָ אונדז פיל שװערער זיך צוזאַמענצורעדן אַזאַ װאָרט למשל
וי ,מאָרטגײדזש" איז איצט אַוֹי גוט בּאַקאַנט אונדזערע היגע יידן װי דער
װאָרט ,טיש". וען מיר זאָלן אים בּרוֹיכן אויף רוסיש, אָדער אויף דייטש,
װאָלטן זיי אים ניט פאַרשטאַנען. װען מיר זאָלן דאָ זאָגן ,רעשטע" צום בַּיס
שפּיל אַנשטאָט ,טשיינזש", װאָלט דער לעזער צוערשט געמוזט זיך אָפּשטעלן
דערמאָנען זיך מיט אַ שמייכל, אַז אינדערהיים זאָגט מען אַזױ און װאָס דאָס
בּאַטײַט,
דער היגער לעבּן איז פיל בּרייטער וי אין די אַלטע געטאָס. די יידן
נייטיקן זיך דאָ דעריבּער אָפט אין װערטער װאָס זי האָבּן אינדערהיים גאָר
ניט געדאַרפט, און דיזע װוערטער זענען דאָ צװאַמענגעקניפּט מיט די היגצ
בּאַדירפניסע,
ליטעראַטור װערט גאַנץ אַנדערש געלעו; אָבּער אַ צײַטונגסיאַרטיקל
איז אַ זאַך פון מאָמענט; שנעל געלעזן, שנעל פאַרגעסן. נון, דאַרף מען
האָבּן אין זינען, אַז מיר שרײַבּן דאָ אונדזערע צײַטונגען פאַר עמיגראַנטן פון די
54 די צוגרייטונגען
פאַרשיידנסטע געגנטן, מיט די פאַרשײידנסטע יידישע דיאַלעקטן, און אַלע
מוזן זי גלײַך קענען פאַרשטײן װאָס מען מיינט,
אויף די ליטעראַרישע ידיש פון אַמעריקע אָבּער האָט די ליטע.
ראַרישע יידיש פון רוסלאַנד גאַנץ געוויס איר ווירקונג געתאַט,
דעם װײטארדיקן אַרטיקל האָט מאָריס ראָזענפעלד, זײענדיק אין עסטרײיך, געשריבן
צום נואיאָרקער /,פאָרװערטס? נאָך פאַרן אָנהײבּ פון דער קאָנפערענץ; ער איז אין
, פאָרװערטס? געדרוקט געװאָרן סעפּטעמבּער דעם 19טן מיטן נאָמען: ,קראָקע, ײדיש
און טשערנאָװויץ*". מיר דרוקן איבּער דעם אַרטיקל פון ,ד"ר בּירנבּױמס װאָכענבּלאַט*
נומ' , פון אָקטאָגער 2 צזאַמען מיט די דאָרטן צוגעגעבּענע בּאַמערקונגען, װעלבע
מיר ברענגען צום סוף אַרטיקל. (זע אױך מ, ראָזענפעלדס ,שריפטעןי {ש, ג"י 1910
ז 161--168,)
מאָריס ראָוענפעלד: די בּאַדייטונג פון ,ושאַ רגאָן' אין
גאַליציען:
איך הװאָבּ נאָר װאָס אַװעקגעשיקט פינף קראָנען נאָך טשערנאַװיץ,
בּוקאָווינע, וועלכע װעלן מיך דאָרט בּאַרעכטיקן אַלט דעלעגאַט צו דער
,קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך' און װעלן מיר געבּן אַ שנעלע גי
לעגנהייט זיך צו פאַרגעסן אָן דעם אַסימילאַטאָרישן קראָקע?. דער געדאַנק
פון דער קאָנפערענץ איז געבּאָרן געװאָרן אין אַמעריקע, ניװײאָרק, צו דער
צײַט, װאָס ז"ר נאַטאַן בּירנבּוים האָט דאָרט געהאַלטן זײַגע פאָרלעזונגען.
דעמאָלט האָבּן עטלעכע ניװײאָרקער יידישע שרײַבער זיך אונטערצייכנט איף
דעם ערקלערונגס:בריוו וועגן די נייטיקייט פון אַזאַ קאַנפערענץ. פון יענע
אַלע אונטערצייכנטע פאָרט אָבּער צו דער טשערנאַװיצער אסיפה בּלױו איין
איינציקער, זשיטלאָווסקי, און איך בּין דער צוייטער אַמעריקאַנער, װװועמען
עס איז בּאַשערט צופעליק צו זײַן פון די קאָנפערענצלער. לט װי איך האָבּ
ערשט יעצט ערפאַרן, געפיגען זיך שוין אין טשערגאַװיץ פּרץ, אַש, נאָמבּערג
און נאָך אַנדערע ליטעראַטן פון רוסלאַנד און גאַליציען. איך על װאַרשלג.
לעך אָפּפאָרן פון קראָקע צו דער קאַנפערענץ צװאַמען מיט אַבותם ריזען,
בּאַלד נאָך מײַן פאָרלעזונג, טאַקע די זעלבּיקע נאַכט. ריזיקע פאַרבּערייטונגען
זענען געמאַכט געװארן, עס װעלן געהאַלטן וערן רעפּעראַטן פון גרויסע
שרײַבּער, איך װעל דאָרט האָבּן אַ ספעציעלן אֶװנט אין דעם גרויסן דײַטשן
טעאַטער, פון װעלכן עס װעט אַראָפּגײן 40 פּראָצענט פאַר (ליטעראַרישע
צוועקן און פאַר אָרעמע שרײַבּער, וועמען מען װעט מווזן דעקן די הײַו/*
קאָסטן אאַז"וו,
מילא, אַ קאָנפערענץ װעט דאָס זײַן און א היסטאָרישע דערצו, דאָךְ
צו רופן די צונױפגעפאָרענע שרײַגער ,דעלעגקטן" איז נישט אינגאַנצן ריב
די פּרעסע צו דער עפענונג 5
שיק,, װײַל די בּאַטרעפנדע שרײַבּער זענען פון קיינעם נישט דעלעגירט; זײי
זענען פון קיין פּאַרטײ, חברה, פאַראיין אָדער גרופע נאָך טשערנאָװיץ ניט
געשיקט געװאָרן. די ליטעראַטן פאַרטרעטן דאָרט ממש נאָר זײיער אייגענעם
צוילן און אין אַ װײַטן זין -- די יידישע שפּראַך. אָבּער דאָס אַלײן, װי עס
שיִַנְט, איז גענוג, דען כאָטש די זאָגענאַנטע דעלעגאַטן פאַרטרעטן דאָרט
יקיינעם נישט, פאַרטרעטן זי אַלעמען. זענענדיק די דעלעגירטע פון דער
פאַלקסשפּראַך, פאַרטרעטן זי דאָס גאַנצע פאָלק. עס זעט אפילו אויס זייער
פרשמד, דאָס אַזאַ קאָנפערענץ זאָל זײַן אײַנבּאַרופן און אַראַנזשירט פון אַ מאַן,
וועלכער קען קיין װאָרט יידיש נישט רעדן און צומאָל זײער שװער פאַר?
שטיין? איך מיין ד"ר בּירנבּוים, דאָך נישט יעצט איז די צײַט צו אונטער=
זוכן די פּסיכאָלאָגיע דערפון, סײַ װי סײַ איז ד"ר בּירנבּוים אַ יידישער שרל=
-בּער, כאָטש ער שרײַבּט אין דײַטש, און ער האָט, מען מון דאָס אים מיט
רעכט געשטיין, פאַר דער יידישער קולטור זייער פיל אױפגעטאָן, זיך פּשוט
פּאַר איר מקריב געווען.
איך ווייס, אַז מיט דער אױסנאַם פון איניקע מענטשן האָט מען אין
:אַמעריקע קיין צו גרויסע אינטערעסע אין דיזן טשערנאַװיצער צװאַמענפאָר
-מחמת פאַרשידענע טעמים, ערשטנס גלײבּט מען, אַז עס װעט דערפון קיין
פּראַקטישעס סך-חכּל נישט אַרויסקומען. צװײטנס איז דער אַמעריקאַנער
יידישער שרײַבּער, װי דער ידישער לעזער, נישט צו שטאַרק פאַרקאַכט
אין גראַמאַטיקאַלישע כּללים, װאָס מאַכט דאָס אויס אוב מען שרײַבּט ,גיין",
פגעהן" אָדער ,גאֵין", ,איד", גייד", ,יוד" אָדער ,יאַהודי", אַזױ לאַנג װי מען
קען דאָס איבּערליינען און פאַרשטײן, אַ גראַמאַטיקע קען דאָך נישט אײַנגע?
פלאַנצט וװערן אין אַ פאָלק אָן פאָלקסשולן, איבּערהיפט אָן העכערע שולן,
אָן גימנאַזיעס, וועלכע ערקלערן און גיבּן איבּער מיט דורכפּראָבּירטע, פ9=
דאַגאָגישע מעטאָדן און פּראַקטיקע דעם גייסט פון דער שפּראַך, טױזנט גראַ=
מאַטיקעס און בּיכער איבּער רעטאָריק און שפּראַך:לערע װעלן קיין גראַמאַטי
קאַלישע שפּראַך נישט שאַפן, װען עס װעט נישט זײַן קין בּאָדן אויף
װועלכן די שפּראַך זאָל זיך אַנטװיקלען, קיין שולן װוּ די יוגנט זאָל קומען
לערנען, בּײַ די מערצאָל אַפילו פון אונדוערע גוטע שרײַבּער װערט דאָס יידיש
בּאַטראַכט בּלוין אַלס א פּראַםס װאָס פירט אַריבּער צו דער אַנדערער זײַט,
צו דער לאַנדשפּראַך, װעלכע יעדער אינער פון אונדן מוז לערנען אין
דעם לאַנד װוּ ער געפינט זיך.
אָבּער אָט די אַלע טענות, גערעדט מיט אַ גקאַלטן לונג און לעבּער",
קענען נאָר גילטן אין אַמעריקע. דאָ, אין גאַליציען, זענען זײי מער װי
אַ בלויזע פראַגע וועגן דקדוק, דאָ איז דאָס אַ פּאָליטישע פראַגע, אַ לעבּנס?
פראַגע. און טשערנאָװויץ זאָל איר פאַרענטפערן, דען נאָר אין עסטרײַך מוו
די אַלטע שאלה, אױיבּ יידיש איז אַ ,זשאַרגאָן", אוב יידיש איז אַ ;לשון"--
געלייזט װערן,. דאַ מוז זיך איינער שטאַרק און אַכט נעמען, אוב ער װיל
56 די צוגרייטונגען
אין דיזער אַנגעלעגנהייט עפּעס אַרײַנרעדן און זיך אָפּטראָגן מיט גאַנצש
בײנער, דאָ איז דאָס ניט קיין קאַפעהױז:שאלה, קיין יאַלעװער געגנשטאַנײ
פּאַר אַ קיבּעצאַרניע; דאָ אין שון װעגן דעם פאָרגעקומען אַ סכסוך אין
עסטרײַכישן פּאַרלאַמענט און עס שלײַפן זיך געװער פאַר דיזער שפּראַך:שלאַכט,.
װאָס מוז און װעט פריער אָדער שפּעטער אויפרודערן די װעלט,
דיזע גרויסע קשיא, װאָס װוּרצלט טיף אין די אינערלעכע פּאָליטיק:
פון די גאַליצישע יידן, איז ערשט אַרױסגעקומען אין איר גאַנצער, פולער
שאַרפקייט זײַט עסטרײַך האָט געגעבּן אַ לע אירע בירגער דאָס גלײַכע או
געהיימע שטימרעכט און די פאַרשידענע נאַציאָנאַליטעטן, װאָס שטעלן צונוים
איר מלוכה, כּמעט פולשטענדיקע אױטאָנאַמיע, מיט אַ געזיכערטעס רעכט זיף
צו בּילדן אין זייערע אייגענע שפּראַכן אױף די חוצאות פון שטאט. דל
טשעכן, די פּאָליאַקן, רוטענער, קרואַטן און אַנדערע- נאַציאָנאַליטעטן אין דעם
האַכּסבּורגישן רײַך (עסטרײַך) אַרבּעטן יעצט װעגן די אַפיציעלע אַנערקענונב.
פון זייערע מוטער:שפּראַכן, און די יידן אַרבּעטן אויך דערפאַר. װען די
שפּראַך פון די יידן זאָל אַנערקענט װערן, װעלן זי מעגן פאָדערן פון זייער
פּראָװינץ:לאַנדסטאַג אַ יידישע קאַטעדוע אין דעם גימנאַזיום אָדער אין דער
אוגיווערזיטעט, װוּ װויסנשאַפטן װעלן געלערנט ווערן פון אַ יידישן פּראַפּעטאַ
אין ייזישער שפּראַך.
נון האָבּן אָבּער יידן ליידער צוויי שפּראַכן. איינע, װאָס זי האָבּן איך
גלות געשאַפן און איינע -- װאָס זיי האָבּן אין גלות פאַרגעסן, נעמלעך: דאָס
טויטע לשון קודש, די רעליגיאַנס:שפּראַן פון די תפילות און יוצרות, װאָס
דאָס פאָלק פאַרשטײיט נישט, און דאָס לעבּעדיקע יידיש, װעלכע איז די מוש
טער שפּראַך פון שטאַרקע זיבּן מיליאָן יידן אין דער גאַנצער וועלט, ווען דעף
יידישער אַבּגעאָרדנעטער שטאַנד, פון לעמבערג, א ציניסט, האָט געדאַרפט
נעמען די שבועה אין פּאֲרלאַמענט, האָט מען אים געהייסן שװערן אין זײַן
פאָלקס-שפּראַך, און ער האָט געװאָלט שווערן אין לשון=קודש, אָבער דאָ האָט
זיך אויפגעהויבּן די שאלה, אױבּ דאָס פאָלק רעדט לשון קודש, און קומעבט
דיק צום פּאַשלוס, אַז העבּרעיש װערט נאָר געבּרויכט בּלויז פון זאָגענאַנטע
יידישע שפּראַך-אַריסטאָקראַטן, האָט ער געמוזט שווערן אין יידישוּ. אַדאָס איז
געווען די ערשטע אַנטשײדענע שלאַכט צו גונסטן פון אונדזער מאַמע:לשון.
די העבּרעער האָבּן זיך פונדעסטוועגן נישט אָפּגעשראָקן און זעצן פאָרט זייעף
קאַמף נישט נאָר מיט דעם טױטן בּוכשטאַנ, נאָר מיט די לעבּעדיקע אינף
טערעסן פון יידישן אַרבּעטער -- פון די אױיסגעבּרייטעטע יידיש:רעדגדע מאַסן.
די העבּרעער וייסן גאַנץ גוט, אַז זײי װעלן נישט אָנטשעפּען דעם ידישך
פאָלק אַ הײליקן בּר-מינן אויפן פּלײצע, װײַל ער װעט דאָס פּאָזיטיוו נישט
קעגען טראָגן. די יידן רעדן יידיש, און עס איז פאַרטאַלן, אָבּער די העבּרעט
ער פּאַסט דאָס נישט. ס'טײַטש, די ,שפחה בּזויה', די מיאוסע, גידעריקצ
דינסט:מויד זאָל ירשענען די בּעל:הבּיתטע. און די מלחמה גײט איף טױט
די פּרעסע צו דער עפעננונג 57
און אויף לעבּן. וען עס זאָל אָפּיציעל בּאַשטימט װערן, אַז לשון קודש איז
די יידישע שפּראַך, דאַן װעלן די יידישע מאַסן פאַרלירן זײיער װערט און
זייער שפּראַך וועט איגנאָרירט װערן. עס װעלן דערפון פּראָפּיטירן בּלויז די
יסנאָבּס", די נאַציאָנאַלע יידישע אַריסטאָקראַטישע צוקערלעקעך:אידעאַליסטן,
דאַרום זענען די אויגן פון די אמתע פאָלקײפרײַנד און אַרבּעטער:פרײַנד אין
גאַליציע און אַפּילו אין רוסלאַנד געריכ טעט צו ט שערנאָוויץ, דג=
רום האָט יענע קאָנפערענץ אַוויכטיקע, היסטאָרישע באַ-
דייטונג איך װײס נישט, פוֹן װעלכן שטאַנד די קאָנפערענץ װעט בּאַהאַנד:
לען די עפּראַך-פראַגע, ועלכע אַרגומענטן דאָרט װעלן געפירט װערן און
וועלכן ענדציל מען װעט זוכן צו דערגרײכן. מעגלען, אַז די קאָנפערענץ
זאָל טראָגן אַ מין מלמדישן, בּטלנישן כאַראַקטער, א זאַך װאָס לאָזט זיך
אֲפּילו נישט גליבּן; זיכער איז דאָס אָבּער, אַז די קאָנפערענץ װעט האָגן
אַ שטאַרקן אָפּקלאַנג אויף די יידישע פּאָליטיק אין גאַליציען,
בּאַמערקונגען פון ,ד'ר בּירנבּוימס װאָכענבּלאַט'י צום אַרטיקל;
1 דעם אַרטיקל פון מאָריס ראָזענפעלד דרוקן מיר איבּער פון נין=יאָר?
קער , פאָרװוערטס" (13 סעפּטעמבּער 1908) װעגן די פאָלגנדע טעמים:
1 גלאָט, װײַל ראַזענטעלד איז דאָך אַ װויכטיקער מענטש און מען בּאַ=
דאַרף טאַקע זײַן מיינונג הערן. 2, װײַל ראָזענפעלד האָט זיך דאָ אין
גאַ.יציען און נאָך מער אין טשערנאָװיץ, װוּ ער איז געוען אַ װאָף
נאָך דער קאָנפּערענץ, אַרױסגערעדט קעגן דער קאַנפערענץ, נישט פאַר=
שטאַנען, צו װאָס זי טויג,,, אין דעם אַרטיקל, װאָס איז אַפּנים אַרױס=
געשיקט געװאָרן פון גאַליציען קיין אַמעריקע אין די לעצטע טעג פון
אױגוסט, האָט ער נאָךְ געהאַט אַ גאַנץ אַנדערע מיינונג און דעמאָלט
אַפילו געשיקט דעם בּײַשטײַער פון פינף קראָנען קיין טשערנאַװיץ..
װאָס איז געשען אין די פּאָר טעג, אין וועלכע ראַזענפעלד האָט גצָ=
בּיטן זײַן מיינונג; מיר ווילן ראָזענפעלדן נישט דן לכֹּף חוב זײַן מיר
מיינען, אַז ער האָט זיך בּאַליידיקט װאָס מען האָט זײַן טשערנאַװל=
צער פאָרלעזונג אויף אַַ פֹּאָר טעג שפּעטער פאַרלײגט װי מען האָט אין
אָנהײבּ געקלערט, און אַזױ װי ער איז אַ נערוועזער שטימונגס:מענטש,
האָט זיך דערפון פײַ אים אַרױסגעװאַקסן אַ שטימונג קעגן דער קאָנ.
פערענץ...
ועגן די אויסדריקע, װאָס ראַזענפעלך געבּרױכט, כּדי צון ערף
קלערן זײַן שטעלונג צו העבּרעלש, איבּערנעמען מיר נישט קיין אַחריות,
אין דעם אַרטיקל האָבּן מיר נאָר איין שטעלע אַװעקגעלאָזט, וו
ראָזענפעלד רירט אָן פּערזענלעכע פאַרהעלטענישן פון ד"ר בּירנבּוים,
דווקא נישט מיט אומפּרײַנדלעכקייט, אָבּער מיט אַמעריקאַנישער נאיול=
טעט און דערצו נישט ריכטיק אויך,
די פּרעס? צו דער עפענוגג
2 קראָקע איז אים, װי עס װײַוט אויס פון דער שטעלע און פון
אַנדערע אַרטיקלען, זײער נישט געפעלן עס איז דאָ נישט דער אָרט
זיך אָפּצושטעלן װעגן דער פּראַגע. 1 צַפִילו נישט אמתן גועגן דעם
ענין איז ראָזענפעלד שלעכט אינפאָרמירט געװאָרן, שטאַנד האָט נישט
העבּרעיַש און נישט יידיש געשווירן.
צונאָבּ צו ז' 34:
הליבט! גונ' 184, אױגוסט 28:
ה לל צייט לין ,װאָך'נאָטיצן*
עס קימט איצט פאָר די קאָנפערצנץ װעגן דער ידישער שטראַך אין טשערנאָװיץ,
פּאַרבּײַגיין אַזאַ ערשײַנונג אין אַ "דישע צלונג איז אוממעגלעך. זאָגן אָבער
דעם ריינעם אמת איז אױך שלעכט,
עס קומט אױס, חי רבִי יוחנן בּן זכּאַי האָט געזאָגט: אױ לי אם אומר, אױ לי
אס לא אומר- (װײ איז מיר, אַז איך װעל זאָגן דעם אמת, װײ איז מיר, אַז איך װעל
נישט זאָגן).
זאָגסטו אַן אמת װאָרט װעגן אונדזערע פאַרשידנסטע רעדליפירער, בּאַפאָלן דיך
אַלע װי הײסעויקן; נישט זאָגן, שװײַגן פ אַ רב ל גיין אי אָבּעֶר נישט ערלעך.
װילנדיק גישט װילנדיק, מ וז מען דעם אמת זאָגן, און זאָלן די גענדז צאָרנען
וויפיל זי ווילן.
דאָ איז נישט דער אָרט צו מאריך זײַן װעגן דעם ענין, איך װיל דאָ דעריבּער
אין קורצן איבּערגעצן נײן בּאַצלינג צו אָט דער קאָנכערענץ,
די א י ד עע פון שזאַ קאַנפערענץ סימפּאַטיזיר איך װי איך סימפאַטיױר די קאָני
פער ענץ פון עספּעראַנטשָ-שפּראַך. דאָס זענען 8לץ אַזעלכע זאַכן װאָס מען קען אױף זײ
זאָגן נאָר: אם לא יועיל לֹא יױקי.,
יעדער מענטש, װאָס דענקט פיל.װײניק, װײסט גאַנץ גיט, אַז מיט ק אָ { פ צ*
רענצן בּאַשאַפט נען נישט קײן שפּר אַכן. ממה נפשך: אין די ײדישע שמרצך אַ
שפּראַך, נײטיקט זי זיך נישט אין אפּוטרופּסים; איז ײ ניש ט קײן שפּראַך -- װעלן איר
קיין אפּוטרופּסים נישט העלפן.
אַזאַ קאָנפערענץ האָט נאָך א יי װען עס פגָּרן זיך צונױף שפּראַכקענער, ס פ עי
ציאַליסטן, פילאָלאָגן, אָבער נישט װען עס קימען זיך צונױף צ ופ ע ליק עט.
לעכט סתט ליטעראָטן און סתם אורחים, װאָס האָבן ,כינף ק-אָנען' אין קעשענעיי.
דאָס איז בנוגע צו דער עצם אידעע פון דער קאָנפּערענץ. איצט אַפֹּשָר װערטער
העגן דער פר 8 קטיש ער זל װעגן פר אָגר אַ ס פון אָט דער קאָנפערענץ.
און וי שװוער מיר איז נישט מוז איך דאָך דעם אמת זאָגן, צז ל ע כ ע ר לעך
קומט בײַ ניר אױט די קאָנפערענץ מיט אירע העלדן.
מען מוז לאַכן װען מען לעזט, אַז י. ל, פּר ץ און נח פרילוצקי װעלן לעזן װעגן
, ליטעראָטור און ליטעראַטן". -- בה פּרילו צ קי אן ליטעראַטור? נח פּרילוצקי און
פּרץ? װי געפעלט אײַך אַזאַ פאָר קלײדער?
װײַטער: ,שלום אַש: װעגן פאַרטט:שן דעס תּנ"ך"יי.
ווען איך װאָלט עס געלעזן אין אַ הומאָייסטישער צטונג, װאָלט איך געמײנט,
אַז צמעצער אַ לץ האָט געװאָלט פון שלום אֵש חיזק מאַכן.,,
אָבער אַ יידישע ק אָנ פע ר ענץ,--שױןזשע װיל זיך פון אַשן צו שפּאָט
מִצַכזְל
בּכדי צו לעזן װעגן פ אַרט ײַ טשן דעם תנ"ך דאַרף מען דאָך פדיער ק ע ג ען
כּאָטש תּנ"ךיי,
בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
רשימה, אַרבּעטפּלאַן 61
רשימה פון די אָנטײלנעמער אין דער
טשערנאָוויצער שפּראַך - קאָנפערענץ
| נישט פולשטענדיק)
{) שמואל אײַזענשטאַט (בּערן), 2) שלום אַש (קאָזמער), 3) גרשם בּאַדער
{לעמצערג), 4) בּוקסנבּוים (קאָלאָמיי), 5) ד"ר נתן בּירנבּוים (טשערנאָװיץ),
6) מ, בּירנכוים (װאַרשע), 7) יוסף בּרעגמאַן (קיעוו), 8) מאיר גייער (לעמ=
בּערג), 9) אפרים דעפלער |דיפלער!ן (טשערנאָװיץ), 10) משה:לייב האַלפּערן
(זלאָטשעװ):, 11) אַברהם הײַזלער (קאָסעו, גאַליציע), 12) אַבויהם װעװיאָרקאַ
(טשענסטאָכאָו), 13) מיכאל װײַכערט (גאַליציע), 14) װײַנרעבּ (בּוטשאָטש, גאַ=
ליציע), 15) סטודענט װײַס:, 16) ווענדער (בּוטשאָטש), 17) לעאָן װעקסלער,
8) זילבּער, 19) ד"ר חיים זשיטלאָװסקי (ניװוײיאָרק), 20) לייבּל טויבּיש (טשער2
גאָװיץ), 21) משה טײַטש (רוסלאַנדף, 22) 7, כאַזאַנאָװיטש! (לעמבּערג,
3) מתּתיהו מיזעס (פּרעמיסלע), 24) ה. ד, נאַמבּערג (װאַרשע), 25) ד"ר 1.
סאָטעק (בּראַיִלע, רומעניע), 26) נח פּרילוצקי (װאַרשע), 27) י, ל, פּרץ (װאַרײ
שע), 28) פרוי פרץ (װאַרשע)=), 29) אסתּר פרומקין (וו'לנע), 30) לאַזאַר קאַ=
האַן (לאָדזש), 31) קאָרטסמאַן (גאַליציע), 32) י. קיסמאַן (טשערנאָוויץ),
3) אַנזעלם קליינמאַן (לעמבּערג), 34) יונה קרעפּעל (קראָקע), 35) אַברהם
רייזען (קראָקע), 36) משה ריכטערי, 27) קלמן שפּיראָ.
פון סטודענטישן פאַראיין "ידי שע קולטור"?.
8) יוסף גאָטליבּ, 39) מ, דיאַמאַנט, 40 לעאָ האַבּער, 41) מיכל העל=
מאַן, 42) יוסף װײַסמאַן, 43) חיים װערבעל, 44) משה נחמן זילבּערראַט,
5) אֲברהם זינגער (פאָרױיצער), 46) ענגלער, /4) קלינגער, 48) ראַט,
9) שײַקאַװיץ,
תּהילתדיקער אַרבּעטפּלאַן
אונזער לעבען נומ' 189, אױגוסט 27 (14):
פּראָגראַם פון דער ער שט ער קאָבײ
פעורענץ פאַר דער יידישער שפּראן
טשערנאַוויץ -- תּרט"ח
1 דאָס ערעפענען פון דער קאָנפערענץ.
די קאָנפערענץ ווערט געעפנט זונטאָג גי אלולתּרס"ח (20 אויגוסט 1908
{ לױט אַ. רײוענס מיסטײלונג אין ,פרײװײם2. ? אפשר אידענטיש מיט סטודעגט װײַס*
מאַן (נומ' 492)? * לױט אַ. הײזענס מיטטײלונג אין,פרשַהײט" געקומען אַלס גאַסט. ? אױף דער
קאַנפערענץ האָט ער פיגורירט אונטער זײַן צװײטן פסעװדאָנים פ ת ריא ל., * מיטגליד אָדער גאַסט} /
די רשימה אָנטײלנעמער פון דער {ײדישער קילטור" אין צונױפגעשטעלט צום גרעסטן טײל
לויט דער פאַטאָג"אַפישער גרופּע לעבן זי 64. אידענטיפיצירט די פּײַרזאָנען האָט ד"ר ש. בּירנבּוים.
89 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
נ'ס) 10 אַזײגער אינדערפרי אין דעם גרױסן זאָל פון דעם בּית:ישראל
(יידישעס הויז),
1. געשעפּטסאָרדענונג,
זען. דאָס אויסקלױיבּן פון די קאָנפערענץ:פאָרשטײער,
צן. ענין היום (טאָג-אָרדענונג):
) די שפּראַך אַלײן (אױסלײגעניש, גראַמאַטיק, פרעמדע און נײַע
ווערטער, װערטערבּוך וכ'),
רעפערענטן: אברהם רייזען (קראַקױ), שלמה אײַזענשטאַדט (בּערן), ד"ף
נ, סאָטעק (בּרמילא) 1 א, פּאַלובּאַ (סיעדלעץ)
2) די ליטעראַטור און די ליטעראַטן
רעפערענטן: י, ל, פרץ (װאַרשע), נח פּרילוצקי (װאַרשע), אַברהט
רייזען (קראַקוי),
3) פאַרטײַטשן פון תּניך,
רעפערענט: שלום אַש (קאַזמערזש)
4 די בינע און די אַקטיאָרן
רעפערענטן: י, ל, פרץ, נח פּרילוצקי, מאיר גײער,י
5) די פּרעסע:
רעפערענט: מ, ספּעקטאָר,
6 דער יונגער דור,
רעפערענט: ד"ר בּירנבּוים. (ווין).
) די אַנערקענונג פון יידיש.
רעפּערענטן; ליבל טױבּש (טשערנאָװיץ), מ, מיעזעט (פּשעמישל)
אָנמערקונג; שבּת 29 אױגוסט 1908, זייגער 4 נאָך מיטאָג, װעלן זיך
די אײַנרופער פון דער קאַנפערענץ און די רעפערענטן צונױפֿקלױגן און
אַרומשמועסן וועגן דעם סדר פון די װיכּוחים פון דער קאָנפערענץ,
דאָס וײַטיקע פּראָגראַם פון דעו קאָנפערענץ
1) זונטאָג, 30 אױגוסט, 4 אַזײגער נ"מ;
אַ פאָלקספאַרזאַמלונג אין גרודערס , אָרפעום" (זיעבּענבּירגער-שטראַטע 20)
2) מאָנטאָג, 31 אױגוסט, 8 אַזײגער אָװנט;
טעאַטער,
3 דינסטאָג, 1 סעפּטעמבּער, 9 אַזײגער אָװנט:
אַ באַנקעט פון דעם װינער אַקאַדעמישן פאַראיין ,ײידישע קולטוף"
לכּבוד דער ערשטער קאַנפערענץ פאַר יידיש,
4) מיטװאָך, 2 סעפּטעמבּער, 8 אַזײגער אָװנט;
אַ גרויסער ליטעראַרישער אָװנט,
1 געמיינט: 3 ר אלל ע.
פאָרקאָנפערעגץ 6
ס'וועלן לייענען: י, ל, פּרץ, מאָריס ראָזענפעלד, שלום אַשׁ און אַברהם
רייזען,
5) דאָנערשטאָג, 3 סעפּטעמבּער, 8 אַזײגער אָװנט;
טעאַטער,
מיטגליד פון דער קאַנפערענץ קאָן נאָר דער זײַן, װאָס איז אײַנשטימיק
מיט דער טענדענץ פון דער קאָנפערענץ, װאָס איז אַ פרײַנד פון דעם ײידישן
לשון און װאָס איז מינדעסטנס 21 יאָר אַלט. גאַסט קאָן איטלעכער זײַן
(מיטגלידער און געסט צאָלן 5 קראָן פאַר די הוצאָות פון דער קאָנפערענץ.
פּאָרקאָנפערענץ
(שבּת, אױגוסט 29, נאָכמיטאָג)
{ראַזסװצט" נומ' 36:
/51 אַזײגער אין אָװנט דעם 29טן אױגוסט האָט זיך אין בּנין פוךל
דער ,איזראַעליטישער פאָלקטשולע" געעפנט די פאָרקאָנפערענץ, אין וועלכער
עס האָבּן אָנטײל גענומען אַלע צונױיפגעפּאָרענע דעלעגאַטן, שרײַבּער און
פּרעסע:פאָרשטײיער, אין נאָמען פון אָרגאַניזיריקאָמיטעט האָט די פֿאַרקאַנפע=
רענץ געעפנט זײַן פֿאָרזיצער, דער פֿאָרשטײיער פון אַקאדעמישן פאַראיין
יידישע קולטור" אין ווין, יוסף װײַטמאַן
אַראָפּנעמענדיק פון זיך די פולמאַכט פֿאַר דער װײַטערדיקער טעטש
קייט, דערקלערט דער אָרגאַניזיר:קאָמיטעט די צוגרײס-אַרבּעט פאַר פֿאַרעבֿ.
דיקט און לאָזט איבּער דער פאַרקאנפערענץ די װײַטערדיקע פירונג פון דעם
עגין, מחמת דעם װאָס עטלעכע שרײַבּער און געזעלשאפטלעכע טוער, װאָס
האָבּן געזאָלט אַרױיסטרעטן אַלס בּאַריכט:אָפּגעבּער, האָבּן נישט געקענט קומען
צו פאָרן צו דער צײַט און צוליבּ עטלעכע אַנדערע אומשטענדן טראָגן אַרײַן
די אָנטײלנעמער פון דער פאָרקאַנפערענץ אײגיקץ אױסבּעסערונגען אין סדרף
היום, נאָך אַ געוויסער בּאַראַטונג ווערט פעסטגעשטעלט אַזאַ סדר!
זונסאָג דעפ 30טן אויגוסט 10 אַזֵייגער אינדערפר;
די פײַערלעכע עפענונג פון דער קאַנפערענץ דורך ד"ר נ, בּירנבּוים
און י, ל. פַּר 7,
דאָס פעסטשטעלן דעם סדר פון די בּאַראַטונגען און די װאַלן פון אֲבֵש
פירנדיקן בּיוראָ.
לייענען בּאַגריסונגען.
זונטאָג נאָָ כמיט אָג: אַ פאָלקספאַרזאַמלונג, אויף װעלכעף
ס'וועלן אַרױסטרעטן ד"ר זשיטלאָווסקי, י ל, פּרץ א אנדערע.
זונטאָג (81 אינאָוונט: אַ ליטעראָרישער אֶַװנט מיטן אָנטײ?
פון פר ץ, אַש, רייזען אן נ אָמבּערג.
64 בּאַריכט פון דער קאַנפערענץ
מ אָנט אָג: |
ש. אַש, -- דאָס איבּערטראָגן אַלע קולטור:אוצרות פון יידנטום אױיף
דער יידישער שפֿראַך. |
די שפּראַך (גראַמאַטיק, אִיטאָגראַפיע, ווערטערבּוך) -- רעפערענטן;
אָברהם רייזען קראַקע; שמואל אייזענשט8ט, בערן ד"ר סאָ טעק,
בראילע (רומעניע).
דינס טאָג;
ליטעראטור, סצענע און פּרעסע אין רוסלאַגד -- י 7, פּוץן.
ליטעראַטור, סצענע און פּרעסע אין אַמעריקע -- ח. זשיטלאָווסקי,
ליטעראַטור, סצענע און פּרעסע אין גאַליציע -- א. רייזען
מיטוואָך:
אונדוער יונגער דוֹר -- נ. פּירנבּוים (וין)
אונדזעד יוגנט און די יידישע ש'ל -- מ. בּירנבּוים (װאַרשע)
די קונסט און אירפ שעפער -- ש. אַש,
דאַנערשטאָג;
פרעמדווערטער און נײַע וערטער,
די אַגערקענונג פון דער יידישער שפּראַך --ל, טויבּיש (טשערנאַװיץ).
ס'איז בּאַשלאָסן געװאָרן; 1) אויף די רעפּעראַטן אפּגעבּן נאָר די פרי=
מאָרגן:צײיט, 2) די נאָכמיטאָג:צײיט אָפּגעבּן אויף אָרגאַניזאַציאָנעלע און פּראַק?
יטישע פּראָגעס,
חוץ דעם איז איבּערגעלאָזט געװאָרן דעם אָנפירנדיקן בּיוראָ, װאָס װעט
אויסגעקליגן ווערן דורך דער קאָנפערענץ, צו געבּן אַ װאָרט אַלס רעפערענטן
אויך אַנדערע פּערזאָנען, װאָס װעלן זיך אַרױסװײַון פאַד קאָמפּעטענט, אין
פּאַל ווען ס'וועט זײַן נייטיק אַװעקצושטעלן אופן סדר:היום נײַע פראַגעס. --
אַלס איינע פון די פראַגעס, װאָס עס איז כּדאַי צו בּאַתאַנדלען, רופט אָן
ג. פרילוצקי: ,די פאָלקסשאַפּונג און איר נאָרמירונג", װעגן װאָס ער זאָגט
צו צו רעפערירן. דאָס װוערט אויך גענומען אין אַכט דורכן פאָרזיצער און
אָנגעמערקט אויף אַרײַנצוטראָגן אין אָנפּירנדיקן בּיוראָ.
נאָכן ענדיקן באַהאַנדלען דעם סדר:חיום טראָגט ה. ד, נאָמבּערג
אַרײַן דעם פאָרשלאָג, די קאַנפערענץ זאָל בּאין אופן נישט פּאַרשװײַגן דעם
פּונקט וװעגן אונדזער האַציונג צו העבּרעיִש. מיר קלײַבּן זיך איצטער צונויף,
זאָגט ער, מיטן ציל דורכצופירן אַן איבּערקערעניש אין יידישן לעבּן און אין
דער יידישער ליטעראַטור, מיר ווילן דערהייבן די יידישע שפּראַך בּיו דער
העכסטער מדרגה פון סאָציאַלער אַנטװיקלונג; די נײטיקייט צו נאָרמירן די
דורך אונדז בּאַהאַנדלטע פראַנעס איו שוין צײַטיק געװאָרן, זי איז צוגץ=
גרײט דורכן גאַנג פון די געשצענישן אין יידישן לעבּן. דאָס פאָלק װאַרט
פון אונדז א קלאָרן קוק אויף אַלע נײַע נאַציאָנאַלע און קולטורעלע װערטן,
יט
= 04
לע יט
יעט 2 2
יט יא 0
א לע
אל
4804
81 906 4460640 'קק /86ט
' *46586 '40 /'(8008ט 20
בי יי הב 7 יי א הא ר
6
4
על עי א
א 2
246084 סשן /2--'סס
74- 60 /84:6656 8 /'סטס
*6 66 '64 |? 8668ט ס
אט 246066ם
'2א 8םף '86ט
אט יזץ '48ט ין? ' 28 'ן?
'צטאססאז זן '26869880 06
67 6 /164:064604056 8
שש 1,660:6
לדא
אש 2 א אה
'סטססטגט טס 90 / 8ץ
4 9 864 טס 'ץ 664 ?
אט 3/0046014
א
{ {
8
42 7
7 5
3
7
2 :
3
7
'84666ט '0 --'ן
שאט 662644)
יש שׂ. / : יין (44:68 טא 4040.
+. *"") אי : 3 - ׂשר 2 י 64--64.12:4 16 /01:טא
| 4 44640040 6646 /16}}
,
7
2
2
2
אל
2
א מָאל ייה יל
י אאעט 6:ע =
י טאר אי אט פ, :
0 : א אל 52
יל
א
:
: 1
8 אט
א אע יע
ר = א
אל 9 וי = שש 4006204646 68ם ,טס
שאר אט ר ר ארי הי - הי { 62 616646' {אאטאט
אבי 6 8 ו' 0 שש 084:64044 140 /66
4
2
א
קל - ליא 8 ר
יט :
- בה = ר :455 5
יי יי יט
ה, ד, נאָמבּערג, ד"ר ח, זשיטלאָווסקי, שלום אֵש, י. ל. פּרץ, אַבוהם רייזען
אויף דער קאַנפערענץ |
פּאָרקאָנפער ענץ 63
?און מיר דאַרפן נישט אױסמײַדן דעם ענטפער אויף דער פראַגע, װי אַזױ מיר
פּאַציען זיך צו דער העבּרעיִשער שפּראַך, מיט װעלכער ס'איז פאַרבּונדן די
יידישע געשיכטע און די גאַנצע יידישע קולטור. מיר דאַרפן אָננעמען אין
דער דאָזיקער פּראַגע אַ קלאָרע רעזאָלוציע, און זי װעט לױט מײַן טיפסטער
-איבּערצײַגונג זאָגן: מיר דריקן אויס אונדזער אמתדיקע סימפּאַטיע צו דער
-העבּרעישער שפראך,
י פּ ר ץ האָט אין דער פראַנע אַ פאַרקערטע מינונג, ער האַלט
-נישט, אַז די קאָנפערענץ זאָל קענען אַרױסוופן קעגן זיך אַ וועלכע ס'איז
באַשולדיקונג, אוב זי װעט נישט אָננעמען קיין רעזאָלוציע װעגן איר בֹּאַי
|צנונב צו העברעיש. נישט אָננעמען קיין רעזאָלוציע -- הײסט נאָך נישט
פאַרשװײגן די פראַגע און אױסמײַדן אַן ענטפער, מיר מיינען דאָס נישט. מיר
האָכּן זיך דאָ אויפגעקליבּן צוליבּ פּראַקטישער אַרבּעט פאַר דער יידישער
שפּראַך, און נאָר פּאָזיטיווע טעטיקייט אינטערעסירט אונדז. די פּראַגע װעגן
העבּרעיש איז אַ טעאָרעטישע, און די דיסקוסיע װעט זײַן גישט קיין פרוכט=
בּאַרע, יעדערער װעט בּלײַבן בײַ דאָס זײַניקע. קיינער װעט אונדז דערפֿאַר
נישט בּאַשולדיקן אין שנאה צו העבּרעיש, דאָס איז נישט ריכטיק, מיין אל
-גענע בּאַציונג צו העבּרעיש איז אַלעמען גוט בּאַקאָנט, און ווען מען װאָלט
איצט צונויפגערופן אַ קאַנפערענץ װעגן פראַגעס פון דער העבּרעיִשער ליטעש
דאַטור, װאָלט איך גערן אין איר אָנטײל גענומען.
אַש האַלט זיך בּײַ דער זעלבּער מיינונג װאָס פּרץ. ער זאָגט, אַו די
פראַגנע װעגן דער באַציונג צו העבּרעיש אין אַ שטין, אָן װעלכן ס'קענען
-צעשלאָגן װערן אַלע אונדזערע פּלענער און װאָס שפּילט נישט קיין שום
-פּאָזיטיווע ראָלע אויף אונדזער קאָנפערענץ,
די מיינונגען פון פּרצן און אַשן װערן אונטערגעהאַלטן אויך פון אֵנֵ2
דערע אַנטײלנעמער פון דער קאָנפערענץ: נתן בּירנבּוים, טויבּיש,
פרילוצקי א'אַנד,
אייזצנשטאַט בּאַמערקט, אַז הגם די פראַגע װעגן דער פּאַציונג צו
העבּרעיִש איז טײילװײַז אַ טעאָרעטישע, דאָך האָבּן אַלע שרײַבּער, װאָס שרײיַבּן
גלײַכצלטיק אויף בּיידע שפּראַכן, זיך אָפּגעזאָגט אַנטײלצונעמען אין אונדזער
! באַראַטונג, האָכּנדיק דעם חשד, אַז מיר בּאַציען זיך פּײיַנדלעך צו העבּרעלשן
פון די שרײַבּער פון דעם דאָזיקן טיפּ זעען מיר דאָ בּלױז איין פּרצן.
פּרץ געפינט פאַר נײטיק צו בּאַמערקן, אַז ער פאַרראַט נישט די
;העבּרעישע שפּראַך, און ער דערקלערט בּפירוש: ,איך זאָג אויפריכטיק --
:אונדזער נאַציאָנאַלע שפּראַך איז העבּרעיש, אונדזער פאַלקסשפּראַך יידיש",
רייזען מאַכט אים אַ פאָרװוּרף, אַז אין דעם פאַל גײט ער זיך פו=
נאַנדער מיט די טענדענצן פון דער קאָנפערענץ,
די אָנטײלנעמער פון דער קאָנפערענץ לאָזן זיך אַרלַן אין אַ װײַטער.
;דיקער פּאָלעמיק מכּח דעם דואַליזם, װאָס איז אָנערקענט געװאָרן דורך פּרצן.
6(
66 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
פּרץ געפינט נאָכדעם פאַר נײטיק צו בּאַגרינדן דעם אַרױסגעזאָגטןל
דואַליזם, װאָס האָט, לוט זײַן מײנונג, אַרױסגערופן פאַרשײידענע אומפאַרשף
שטייענישן, נאַציאָנאַלע שפּראַך, זאָגט ער, רוף איך אָן די שפּראך, װאָס
איז געבּוירן געװאָרן מיט דער געגעבּענער נאַציע און װאָס קען פאַרשװינדן
נאָר מיט איר דעגענערירן: אַזאַ איז העבּרעיש. פאָלקסשפּראַך רוף איך אָן
די שפּראַך, װאָס איז אין אַ געװיסער היסטאָרישער תקופה די גערעדטע
שפּראַך פון אַ געוויסן טייל פון יידישן פּאָלק, די שפּראַך, װאָס איז גישט
געבּוירן געװאָרן צוזאַמען מיט יידנטום און װאָס איר גורל איז נישט אַזול
אָרגאַניש צונויפגעבּונדן מיטן גורל פון פּאָלק. אונדזער בּאַראַטונג האָט דעם
צִיל צו בּאַהאַנדלען עטלעכע ויכטיקע פראַגעס, װאָס זײַגען שײַך צו דעף
יידישער שפּראַך -- ועגן העבּרעיש װעט איצט קין רייד נישט זײַן, אַװדא,
יעדערער פון אונדו האָט דאָס רעכט -- און װאָס איז שײַך צו מיר גופא,
האַלט איך דאָס פאַר אַ מאָראַלישן חוב--אַרױסצוזאָגן אַגב:אורחא זײַן בּאַציונג
צו העבּרעיַש. דאָס זעלבּע קענען זאָגן אויך אנדערע, אָבּער קיין אייניקייט פוך
די מיינונגען אין ד ע ר פראַגע פאָדערן מיר נישט, מחמת נישט דאָס איך
איצט אונדזער פּואַקטישע פּלאַטפאָרם.
נאָמבּערג חזרט איבּער איפסנ זײַן פאָרשלאָג. ער דריקט אױסי
זײַן זיכערקייט, אַז קלאָר מאַכן אונדזער באַציונג צו העברעיש אין אומבאַ=
דינגט נייטיק. אין דער געזעלשאַפט און אין דער ליטעראַטור װועלן זיך פֹאַר=
שפּרײטן פאַרשײידענע פאַלשע אויסטײַטשונגען, װאָס עס װעט שטערן אונדזער
פּאָפּולאַריטעט און אױטאָריטעט; ענדלעך פאָדערן פון אונדז אַ סך פּונקטן,
וי למשל: די יידישע יוגנט און די פאָלקסשול, אַ תשובה איף דער דאָזיקער
שאלה: װאָס פאַר אַן אָרט דאַרף פאַרנעמען העבּרעיש אין אונדזער שול,
אויף אָט דער לעצטער בּאַמערקונג נאָמבּערגס גיטס ד"ר בּירנבוים
די פאָלגנדיקע תּשובה, העבּרעיש װי אַ געגנשטאַנד פון שולאונטערריכט
ווערט פון אונדז אַלעמען אָנערקענט, װײַל אונדון איז גום בּאַװוּסט זײַן
קולטורײװערט; אָבּער קיינער פון אונדז ספקט נישט, אַז אין דער פרײעף'
יידישער שול דאַרף דער אונטערריכט פאָרקומען אויף יידיש, אױף דער
פאָלקסשפּראַך פון די בּרייטע מאַסן פון דער יידישער בּאַטעלקערונג,
בּכלל האָט דער פאָרשלאָג פון נאָמבּערגן נישט געפונען קיין מיטגעפיל. 1
נאָך אַן איבּעררײַס טרעט מען צו צו בּאַהאַנדלען עטלעכע פּראַקטיש9
פראַגעס, ס'ווערט אױסגעאַרבעט אַ פאָרשלאָג ועגן סדר פון די בּאַראַטונגען
אויף דער קאַנפערענץ, ס'ווערן אָנגעמערקט קאַנדידאַטן אין פרעוידיום און
סעקרעטאַויאַט, װאָס װעלן צוזאַמען בּילדן דאָס אָנפירנדיקע בּיוראָ.
/81 אַזײגער ווערט די פאָרקאַנפערענץ דערקלערט פאַר געשלאָסן
1 ,ראַזסװעט* נומ' 23, שפּאַלט 10.
ערשטע זיצונג 61
ערשטע זיצונג
(זונטאָג, אױיגוסט 30, אינדערפרי)
איינדרוקן
, פריינד" נומי 199:;
די קאָנפערענץ האָט געדאַרפט געעפנט װערן אין יידישן ;נאַציאָנאַל?
הויזי, די יידישע קהילה פון טשערנאָװיץ און איר פאָרשטייער ד"ר שטרויכעף
האָבּן שוין מיט אַ לענגערער צײַט צוריק געהאַט צוגעזאָגט די אויפטוער פון
דער קאָנפערענץ אָפּצוגעבּן פאַר אירע זיצונגען דעם לאָקאַל פון יידישן
נאַציאָנאַל,הױז, װאָס האָט געדאַרפט פאַרטיק וערן צום 30טן אױגוסט. דער
לאָקאַל איז אָבּער נישט פאַרטיק געװאָרן,.--װוי מען זאָגט, װײַל ד"ר שטרויכער
האָט עס נישט געװאָלט, -- און די קאָנפערענץ האָט זיך געעפנט אין זאָל פון
היגן ,מוזיק:פאַראיין",
דער גרויסער זאָל איז געווען פול מיט מיטגלידער אוֹן געסט,. דעלע=
גאַטן זענען געקומען פון רוסלאַנד, גאַליציע, עסטרײַך, בּוקאָװינע, אַמעריקע,
רומעניע אאַז"וו, ס"ה אַן ערך 75--80, געסט זענען געווען אייניקע הונדערט,
טשערנאָװויצער אַללגעמײַנע צייטונג" (דייטש), סעפט' 1:
,.. אַרום 100 דעלעגאַטן פון אַלע װעלטטיילן און אַרום 150 געסט,
גרשם באַדער אן ,ײדישעס טאַגעבלאַטט", נ"י, סעפּטעמבער 15:
די פּוילישע צײַטונגען אין גאַליציען האַלטן אין איין חוזק מאַכן פון
די ,זשאַרגאָניסטישע" פאַנטאַסטן, און דאָסגלײַכן האָט זיך דאָס לעמבּערגער
,טאָגבּלאַט" געהאַלטן אין איין וויצלען איבּער דער קאָנפערענץ און װעגן די
ליטעראַטן קבּצנים", װאָט וועלן דאָ אַהער קומען, דאַגעגן האָבּן זיך די בּוקאַ=
ווינער דײַטשע צײַטונגען בּעסער אױסגעצייכנט. צוייידרל טאָג פאַר דער
קאָנפערענץ האָט יעדע געבראַכט איבערזעצונגען פון פּוץ, אַש און נאָם=
בּערג--און די קאַנפערענץ האָט שוין דאדורך באַקומען אַ בּאַדײַטונג פאַר דער
טשערנאָװוויצער באַפעלקערונג,,
,ליטעראַטן קבּצנים" האָט אונדז דאָס לעמבּערגער ,טאָגבּלאַט" אָנגערופן,
און דער שימף איז אונדז גוס אַרײַן אין קאָפ -- אַז צטלעכע פון אוגדז האָבּן
אַזש אויפגעזוכט דאָס שענסטע האָטעל און מיר האָבּן עס פערמליך בּאַזעצט
מיט יידישע שרײבּערי.
מיר האַלטן זיך פּונקט װיכטיק װי די שרײיבּער פון אַלע אומות:העולם,
68 בּאַריכט פון דער קאָנטערענץ
און מיר ווילן נישט אָפּלאָזן גאָר פון אונדזער כּבוד אַלס אַרבּעטער פאַרן
פאָלק--אַפּילו כּחוט השערה,,
נאָר אַזױ װי יידיש שרײַבן איז כּמעט אַ הפקר=אַך, געפינען זיך אויך
דאַ מאַנכע פון דעם סאָרט, װאָט זייער פּלאַץ איז געוויינלעך אינעם פּאַפּיר,
קאָרג פון די רעדאַקציעס, און מען קען גאָרניט זײיערע!!ן פּטור װערן, אַז זײ
הייבּן אָן ;האַקן אַ טשײַגיק",
די קאָנפערענץ איז געװוען בּאַשטימט, זי זאָל פאָרקומען אינעם יבּית
העם', דאָס איז דאָס הוין פון דער טשערנאָװיצער קולטוס:געמייגדע. דער
גורל פון דער קאַנפערענץ איז אָבּער גלײַך װי דער גורל פוגעס יידישן פאָלק--
גלות,,, דער פּרעזידענט פון דער טשערנאָװיצער קולטוס-געמיינדע, דער
;ידיש:נאַציאָנאַלער" רײַכטראַט = אַצּגעאָרדנטער ד"ר שטרויכער, האָט אין
לעצטן אױגנבּליק (אַ שעה פאַרן אָנהײבּ פון דער קאָנפערענץ) צוריקגעצױגן
זײַן ערלױבּניש, אַז די קאנפערענץ זאָל פאָרקומען אינעם ,כית העם'--און די
קאָנפערענץ האָט געמוזט װאַנדערן צוערשט צום מיקײפאַראײין און דערנאָן
צום רוטענישן נאַציאָנאַל-הױז,,
אויף דער קאַנפערענץ זענען פאַרטראָטן אַלע פּאַרטײען, װי װײַט זײ
אַנערקעגען יידיש אַלס שפּראַך. פון די אָפיציעלע ציוניסטן זענען װײניק
געק'מען..,
היינט* נומ!' 199, סעפטעמבער 47
.. דאָס נײַע יידישע נאַציאַנאָל:הױז, װוּ עס האָט געזאָלט פאָרקומען
די ערעפנונג פון דער קאָנפערענץ, איז מפלומרשט ;נישט געווען פאַרטיק',
װײַל דער טשערנאָװויצער ראָש:הקהל, דער פאַרלאַמענטס:דעטוטאָט און צל=
ניסס ד"ר שטרויכער, האָט זיך געפונען בּאַלײדיקט, װאָס די יידישע שרימט=
שטעלער האָבּן אין נישט אָפּגעגעבן קיין כּבוד, און דעריבּער קומט פֿאר
די קאָנפערענץ אין מוזיק:זאל.,
אַ פ אַרט ריב ענע ר שרײבט אין ,טאָרװערטס", סעפּטעמבער 15
פון סאַמע אינדערפרי הערשט אַן אומגעויינלעך געהױבּענע שטימונג
אין טשערנאַװויץ, דאָט איז לײַכט צו בּאַמערקן אויף יעדער גאַָס, אין יעדן
ווינקל, מענטשן גייען, מענטשן שטייען--אַלע רעדן װעגן דער קאָגפערענץ
װואָס דאַרף זיך הײַנט אָנהייבּן אין זאָל ,מוזיקאַלײפאַראײן", פון אַלע עקן
וועלט, װוּ יידן זענען גאר צעזייט און צעשפּײײט, זענען זיך צונױפגעפּאָרן
געסט און מיטגלידער פון דער קאָנפֿערענץ. מען װאָרט מיט אומגעדולד אויף
דעם אָנפאַנג, שוין פון סאַמע אינדערפרי זעט מען מענטשן קלײַבּן זיך אין
די קאַרידאָרן פון מוזיקאַל:פאַראײן, צען אַזײגער איז שוין דער זאל געפּאַקט.
ערשטע זיצונג 9
די מיטגלידער און די;געסט פאַרנעמען זייערע פּלעצער, און די פאַר:
אינטערעסירטע בּאַקימען די מעגלעכקייט אַ װאָרף צו טון מיט אַן אױג אױף
דאָס בּיסל אייגן בּלוט, װאָס דאָ איז צונויפגעקומען, און. עס פעלן אַ סך,
אַ סך פון די װאָס האָבּן געדאַרפט זײַן, װאָס האָבּן זיכער געװאָלט זײַן, װאָס
האָבּן, איך מעג זאָגן, געמוזט זײַן. װײַל צוליב זייער אָפּװעזנהײט װועט געוויס
די גאַנצע זאַך לײַדן; דאָ שטױסן מיר זיך אָבֹּער אָן אויף אַ פשוטער, ואָ:
כעדיקער זאַך--אויף דער געלט-פראַגע. און זי איז אויך דעם מאָל געװען
איינע פון די ויכטיקסטע סיבּות, װעלכע עס האָט געװירקט אױיף דעם יאָ:
קומען אָדער ניט:קומען פון די נייטיקע מענטשן,,
ראַזסװצט* נומ' 36:
אין זײַן גרעסטער מערהייט בּאַשטײט דאָס פּובּליקום פון אָרטיקער
אינטעליגענץ, סטודענטנשאַפּט און אַרבּעטער, צװישן זיי אויך פיל פאָרשטײיער
פון דער פּראַװינץ און פון כּמעט גאַנץ גאַליציע,. אינדערפרי זענען אָנגעקומען
אַ סך פאָרשטײיער פון דער יידישער פרעסע אין גאַליציע, לערער און ליב63
האָבּער פון דער שפּראַך, װאָס אַ סך פ'ן זײ נעמען אַן אקטיון אָנטײל אין
דער קאנפערענץ. צװישן זיי גרשם בּאַדער, דער אַרױסגעבּער פון אַ ידישן
פאָלקס:קאַלענדאָר, און |יונהן קרעפעל, דער אַרױסגעבּער פון העבּרעישן
,ירושלים", די אָרדענונג אין זאָל היטן אָפּ די אָרדענער פון ,ייד' קולטור" מיט
בּלאַנקעט:שלייפלעך. אין די לאַצן, די געסט פאַרנעמען דעם הינטערשטן טייל
זאַל, און זייער צאָל דערגרײיכט בִּין 300 מאַן, די אַקטיװע אָנטײלנעמער
פאַרנעמען דעם פאַדערשטן טייל זאָל און זענען אָפּגעטײלט פון די געסט
דורך אַ פרײַען שטתח, רעכטס פון דער טריבּונע געפינט זיך דער פרעידיום?
טיש און לינקס--דער טיש פאַר קאַרעספּאָנדענטן און סטענאָגראַפן,
צווישן די געטט געפינען זיך די ה"ה אײבּער:ראַבינער ד"ר ראָזנפֿעלד;
הרב בּנימין װײַס און פאַרטרעטער פון דער קולטוס:געמיינדע ה' װענדערי
בּײִַם זשורנאַליסטן:טיש זיצן פאַרטרעטער פון די צײַטונגען: ;אַללגעמײנע
צײַטונג", ,בּוקאָװינער פּאָסט' (דײַטש), ,טשערנאָװיצער טאַגבּלאַט', ,צײַט'
(דײיטש, ווין), ,טאָגבּלאַט" (לעמבּערג), , אונזער לעבּען' (װאַרשע), ;הד הומן",
,טאַגעגלאַטט" (גיו:יאָרק), ,פרלינד" (פעטערבּורג), ,,מאָרגען:זשורנאַל" (ניוײאָרק),
,וועלט" (דײַטש), ,ווסכוד" (פּויליש), ,יודישער אַרבּעטער", ,קונסט און לעבּען,
סאַציאַל-דעמאַקראָט" (קראָקע), ,פאָרװערטס" (ניו=יאָרק), ;נאָװאָשטשי אילו=
סטראַװאַנע" און נאָך אַנדערע צײַטונגען,
א--ר (אט ת רן שילדערט אַזױ דעם צװאַמענשטעל פון דער קאָנפערענץ אין זאַמלבּוך
,די נייע צײיט", בִּי /}:
פאַרשריבן האָבּן זיך 70 מיטגלידער, 14 זענען געװען פון רוסלאַנד:
10 בּאַריכט פון דער קאָנטערענץ
אַש, פּרץ מיט זײַן פרוי, רייזען, נאָמבּערג, משה טײַטש, װעװיאָרקע (פון
טשענסטאָכאָו, נאָעגט צו די אידעען פון פּיצ), בּרעגמאַן (פון קיעוו, אַן אָנ:
הענגער פונעם ,סערפ'), מ. בּירנבּוים (אַ לערער פון װאַרשע), נח פרילוצקי
(;אונזער לעבּען'), כּחן (פון לאָדזשער קונסט;פאַראיין), זשיטלאָווטקי (פאָרט
איצט פון אַמעריקע), אײַוענשטאַט (אױטאָר פון אַרטיקלען וועגן דער יידישער
שפּראַך, געשיקט פון די בּערנער סטודענטן) און אסתּר,
1 איז געווען פון רומעניע,
די איבּעריקע 55 זענען אַלע געווען פון גאַליציע און בּוקאָװוינע. צװישן
זי האָבּן זיך 8 פאַרשריבּן אַלס ליטעראַטן. צװישן זײ איז געװען אײנער
ווענדער, רעדאַקטאָר פון דער בּערלינער ,פּלאַשען:צליטונג" און ,צײַטשריפט
פאַר די געזאַמטע קוילען:זויערע אינדוסטריע", צוויי דײַטשישע ספּעציעל איג.
דוסטריעלע צײַטונגען. דער ה' ווענדער קען אַפּילו קיין יידיש ניט רעדן, די
איבּעריקע 47 מיטגלידער זענען בּאַשטאַנען פון אַלע מינים פּראָפּעסיעס:
סוחרים, סטודענטן, ראַנדאַרן, בּוכהאַלטער און אַזױ װײַטער, אַפילו אַ בּדחן
האָט צװוישן זיי אויך ניט געפעלט,,,
,ראַזסװצט* נומ' 88:
12 10 בּאַװײַוט זיך אויף דער טריבּונע נתן בּירנבּוים אין דער
בּאַגלײטונג פון פּרצן, אַשן, חיים זשיט לאָווס קין און חשובע געסט,
בּירנבּוים עפגט די קאָנפערענץ, לייענענדיק פליסיק פון פּאַפּיךר זײיַן
ערשטע רעדע אויף יידיש. די אויסדרוקן -- ריין יידישע, ס'איז קענטיק טייל
װײַז פּעדאַנטיזם און געשליפנקייט פון סטיל; ער לײענט זײַן רעדע אין
גאַליציאַנער דיאַלעקט,
גר שם ב אָד ער, ײדישע טאַגעבּלאַטט, ב"י, סעפּטי 17:
... אַזױ װי בּירנבּוים קען נישט רעדן קיין יידיש, האָט ער אַראָפּגע:
לעזן זײַן רעדע פונעם פּאַפּיר, דאַהער האָט ער די װערטער אַקצענטירט אויף
דײַטשמעריש און דער רושם אין נישט געווען קיין גוטער: טראָץ דעם װאָט
מען די רעדע שטאַרק אַפּלאָדירט. די שטימונג איז געװען אַ געהױיבּענע, און
עס האָט זיך אַלײן פון זיך זעלבּסט געפּאַטשט מיט זי הענט, װען דער רעד;
נער האָט עס אֲפילו ניט פאַרדינט,,
פרץ איז אַן אויסגעצייכנטער רעדנער, זײַן רעדע האָט דאַדורך געמאַכט
אַ געװאַלטיקן אײַנדרוק און דאָס אַפּלאָדירן האָט זיך גאָר נישט געװאָלט
אײַגשטילן,
צרשטע זיצונג 121
די רעדעס פון ד"ר בּירנבּוים און פּרצן זענען געגעבּן לױט ,ד"ר בּירנּוימס װאָכצַנבּלאַט"
ד"ר בּירנבּוימס עפענונג-רעדע
געערטע געסט און מיטגלידער פון דער קאַנפערענץ!
דער עולם האָט ליב אָפּצולאַכן פון מענטשן, װאָס עס גלוסט זיך זי
?צו גיין אויף די נײַע װעגן. אָבּער דאָס שאַט די מענטשן גאָרנישט, דאָס
לעכערלעכקייט בּרענגט זיי נישט אום. אַדרבּא, זי האָבּן אין זיך א בּאַזונדערן
פח די לאַכער פון זיך אָפּעוטרײסלען און פּאַמעלעך נאַרישע מײַלער צו פאַר:
שטאָפּן און פאַרשטאָפּטע מוחות צו עפענען. זיי װערן נישט מיד צו רעדן און
זייער מוסר צו זאָגן, בּיז דער עולם װערט איבּערגעצײַגט און בּיז עס װערט
קלאָר פאַר דער גאַנצער װעלט, אַז נישט זײי האָבּן זיך בּאַנאַרישט, נאָר
דווקא יעגע, װאָס האָבּן פון זיי אָפּגעלאַכט,
בּאַטראַכט'ס למשל די בּאַװעגונג פון דער יידישער שפּראַך! אָנגעהױבּן
האָט זי זיך שוין מיט צענדליקער יאָרן צוריק. נאָך דעמאָלט האָט זיך אין
:אַ פאָר קעפּ דערװעקט די שאלה: פֿאַרװאָס, אַז אַנדערע פעלקער מישן אס
פאַרשידענע שפּראַכן און אַרבּעטן אויס פון דעם געמישעכץ אַן אייגן בּאַשעטע?
ניש מיט אַן אייגעגער נשמה--פאַרװאָס רופט מען זאָס אָן אַ שפּראַך און גיט
אים אָפּ כּכוד; און פאַרװאָס, אַז יידן האָבּן געטאָן דאָס אייגענע מיט דײַטש,.
:העבּרעיש און סלאַװיש, רופט מען עס א זשאַרגאָן און מאַכט פון אים חווק?
דעמאָלט איז די אַסימילאַציע נאָך שטאַרק געווען, און די נאַציאָנאַלע בּאַװע2
(גונג האָט זיך קוים געהאַט אָנגעהױבּן, מסתמא האָבּן נאָר װינציק מענטשן זיך
דערװוּסט פון דער נײַער שפּראַכלעכער פּראַגע, אָבּער די פּאָר האָבּן זיך זד:
בער שטאַרק צעלאַכט. נאָר פונדעסטוועגן איז דער געדאַנק נישט געשטאָרבּן,
און איינער פון זײַנע ערשטע פּיאָנערן, אוב ניט דער ערשטער, אַלכּסנדר
:האַרקאַװי, לעכּט נאָך הײַנט אין ני=יאָרק און האָט זיך פריידן דערלעבּט בײַ
לײַן אידעאַל,
װי די יידישע אינטעליגענטן זענען נאַציאָנאַל געװאָרן, האָבּן זי אמת
אויך ניט מיט גרויס חשק געקוקט אויף דער יידישער שפּראַך. זיי האָבן זי
בַר בּאַטראַכט פאַר אַ מין אָנשיקעניש װאָס מען מוז עס לײַדן, אָבּער װאָס
מען טאָר זיך אים נישט איבּערגעבּן, עס איז זיי גאָר נישט אויפן זינען אַרױף,
אַז אַ נאַצלאָנאַלער אינטעליגענט פּאַדאָרף ניט נאָר זײַן צוגעקניפּט מיטן האַרץ
און מיטן װילן צו זײַן טאָלק, נאָר אַז ער מוז קודם:כּל? צװישן אים לעבּן,
ער מוז אָטעמען אין דער זעלבּער קולטורעלער אַטמאָספערע און זײַן גייטטיק
לען מוז אַרױסװאַקטן פון זײַן פאָלקטנשמה און מוז זיך ווידער מיט אַ מין
היימישן כּוח קענען אַרײנלאָון אין איר. און עס אין אים נישט אײַנגעפאַלן,
אַז רעדן אן אַנדער לשון װי דאָס פאָלק רעדט און אין וועלכן עס דענקט
און פילט, קלאָגט און פרייט זיך, ויינט און לאַכט, הייסט פאַרלאָזן זײַן
פאלק, הייסט עס צוריקלאָזן אין אַ װיסטעניש, אָן פרײַנד און פירער, הײיסט
79 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
אַליין גיין אוֹיף אַן עולם התהו, זיך אַלײן מאַכן פאַר א8ַ פֿאַרװאָגלטן, מאַף
אַ פאַרבּלאַנדזשעטן פון זײַן היים און פון זײַן פאָלק,
און אַז מ'האָט צו אָט די אינטעליגענטן גערעדט איבער דער זאַך, אד
מ'האָט געפּרוּװט זיי איבּערצליגן, האָבּן זי געשמייכלט אָדער געלאַכט: ,װאָס,
איר װילט גאָר, אַז מיר געבּילדעטע זאָלן זיך בּאַנוצן מיטן זשאַרגאָן, מיט
דעם מיאוסן זשאַרגאָן} דאָס װעט איר בּײַ אונדז בשום אופן גיט פּועלן מאַכט?
זיך בּעסער נישט נאַריש' -- װאָבּן זײי געזאָגט און האָכּן בּאַטראַכט פאַר
משוגע דעם, װאָס האָט גערעדט צו זי וועגן יידיש.
אָבּער די יידישע שפּראַך האָט זיך נישט געמאַכט פון זײיער שמייכלען,
פון זייער לאַכן, פון זייער פאַרנאַריש:און=-משוגע-האַלטן, שטיל און בּנעימות
איז זי זיך געגאַנגען איר װעג, אַ זיכערן װעג, דעם װעג, װאָס די בײַף
צײַט און דאָס אַלטע פאָלק האָבּן פאַר איר אױסגעגלײַכט, די נײַע צײַט האָט
זי בּאַדאַרפט, כּדי דעם פּראָסטן עולם די אױגן צו עפענען, ער זאָל אויף
עפּעס קענען זען, אויך עפעס קענען פאַרלאַנגען, אױך עפעס קענען האָבּןך
פון דער ועלט, און דאָס אַלטע פאָלק, זיך דערוועקנדיק פון אַ לאַנגן דרימל
און װי בּענקענדיק נאָך אַ שטאַרקער אַרבּעט, האָט בּשום אופן נישט געקענט
אויסמײידן די יידישע שפּראַך. פּאַמעלעך איז א אַרױסגעװאַקסן אַ ניַע אינטצלט
גענץ, װאָס האָס מיט אַנדערע אױגן געקוקט איפן יידישן לשון װל די פרל=
ערדיקע אַפילו אויך נאַציאָגאַלע אינטעליגענץ. זי האָט א פיל געטאָן: אָט
איז נשמה פון אונדזער פאָלק, אָט דאָס אי האַרץ פון אונדזער האַרץ, אָטי
דאָס איז לעבּן פון אונדזער לעבּן, װאָס ווייגען מיר, אַז מיר האָבן נישט בֵל
נוג געפיל פאַר אונדזער כּבוד? פון װאַנען זאָל עס זיך נעמען בֿײַ אונדו, אַז
מיר האַלטן אונדזער גאַנץ לעבּן לאַנג אין איין שעמען זיך מיט זיך אַליןך
פון װאַנען זאָל עס זיך נעמען בײַ אונדו, אַז מיר גלײבן אָן דעם האָטעג:
טאָטנס געניוט מער װי אָן אונדזערן, בֹז מיר האַלטן יענעמס אָרעם רעדעכץ
פאַר אַ שפּראַך און אונדזער איגן רעדן, אין װעלכן מיר האָכן דורך הב
דערטער יאָרן אַרײַנגעגואָבּן און אַרײַנבּאַהאלטן אונדועף גייסט, אונדועף
האַרץ, אונדזער הומאָר, אונדזצר פרייד און אונדוער טרױיטר, אַז מיר האַלט
דאָס פאַר אַ געפּלאַפּל, פאַר אַ זשאַרגאָן! װי אַװי זאָל א פאָלק מיט
שטענדיקער מאַיעסטעטס:בּאַלײדיקונג קעגן זיך אַלײן קענען האָבּן א גלפי
פאַר זײַן כּבוד, פאַר זײַן נאַציאָנאַלער סוווערעניטעט? לאָוט אונדז אראַטנלף
מען דאָס חרפּה-קלייד פון אונדזעף מאַמע:לשן, מיט װעלכן אונדזער קראגק,
שװאַך יידישקייט האָט אים אַרומגעהילט, און אונדזער פאָלק װעט װידער שלף
נען און לײַכטן אין כּבוד!
װאָס וויינען מיר, אַז מיר האָכן צו װײניק געפיל פאַר שינקײט, אד
דאָס יידישע לעבּן האָט דאָס שיינקייט פארשטויסן? איז שיײנקייט ניט אַזױגס,
װאָס מיר טראָגן אַרױס פון אונדזער קאָפּ און פון אונדזער האַרץ אין דעף
װעלט אַרײַן!; איז שיינקייט נישץ דער אָפּגלאַגץ פון אונדזער אינערלעכעף"
אט 2
אד
טע
וֹ
תא
ערשטע דצונג 93
שיינקייט, פון אונדזער אינערלעכער האַרמאַניע? װאָלטן מיר שוין וירקלעך
געקענט פילן מיט אמתע שײנקײטס:חושים, שין װירקלעך געקענט זען מיט
אמתע שיינקייטס:אויגן, װאָלטן מיר געמוזט פילן, אַז דאָס בּיסל דײַטש און
פּױיליש שמועסן האָט נישט דערהעכערס אונדזער אינערלעך שינקייט, נאַר
דווקא נאָּך געמאַכט אַ תֹּל צו דעם ביסעלע װאָס האָט זיך נאָך געפונען ביר
אונדז, מיר װאָלטן דאַן פאַרשטאַנען, אז דאָט מיאוסקייט פון יידיש נעמט זיף
נאָר פון אונדזער איגערלעך מיאוסקייט, און מיר װאָלטן פאַרשטאַנען, װאָס
פאַר אַ גאַראַנטיע פון שיינקייט ליגט אין אַ שפּראַך, װאָס מהאַלט זי בּכבוף
און פלעגט זי מיט ליבּשאַפט. מיר וואָלטן פאַרשטאַנען,--טאָ פּרווון מיר צוּ
פאַרשטיין! נעמען מיר אַראָפּ דעם חרם פון אונדזער לשון, און אַ גי
יידיש שיינקייט װעט אַרױסקימען פון אונדז און בּאַשײנען אונדזער לעב
װאָס וויינען מיר, אַז מיר האָבּן צו װײיניק כּוֹח, צו װײיניק מאַכט אין
דער װעלט? טוען מיר דען עפּעט, כדי זיך צו עפענען נײַע קװעלן פון כּות
און מאַכט; איז עס דען נישט מעגלעך, האָבּן מיר דען קײנמאָל נישט גצ
הערט, װאָס אַ שפּראַך קען אויפטון פֿאַר אַ פאָלק? אַוזֹ זי צוימט אײַן און
בּאַהיט זײַן קולטור און אַז ערשט זי קען דעם פאלק אויפשליסן דאָס ואַציאָט
נאַלע גלײַכרעכטיקײיט! אין דאָס נישט אַ גרויס שטיק כּוח און אַ גרויס שטיק
מאַכט, און געפינען זיי זיך דען נישט גאַנץ נאָענט פון אונדז, אין אונדוער
אייגן מויל, און מיר האָבּן ניט װײַטער װאָס צו טון, װי זי צו נעמען;
אַזעלכע און ענלעכע טענות האָבּן זיך וואָס אַ מאָל מער געלאָזט הערן,
דערװײַל האָט זיך די יידישע ליטעראַטור װאָס אַ מאָל מער אַנטװיקלט. נאָך
דעם ערשטן פּאָעטן:דור איז געקומען אַ צווייטער און אַ דריטער, װאָס אַ מאָל
מער האָט מען זיך בּאַנוצט מיטן יידישן לשון, װאָס אַ מאָל מער אין עס
אַרײַן אין כּללײזאַכן, װאָס אמאָל מער האָט מען געפּילט דעם חוב מיטצוהעלפן
צו זײַן אַנטװיקלונג: דורך מאַכן אָרדענונג, דורך אויפצייכענען זײַנע געועצן,
דורך רעגולירן זײַן שרײַבּן, װאָס אַ מאָל העכער האָט זיך געהערט דער פאַר=
לאַנג, אַז מ'זאָל יידיש אָנערקענען פאר אַ באַזונדערער שפּראַך.
און הײַנט דערלעבּן מיר זיך, אַז כון פאַרשידענע לענדער זענען גצָ=
קומען צו אונדן יידן, כּדי זיך מיט שטאָלץ צו באַקענען צו אונדוער שפראך,
כּדי זיך צונױיפּצורעדן װאָס מ'קען טון וװעגן אונדזער ליבּן יידיש. און מיף
האָבּן דאָס גליק צו זען בּײַ אונדז יענע גריסע יידישע שרײַבּער, װאָס
אַפילן די קעגנער און אָפּלאַכער פון אונדזער שפּראַך שטאָלצירן מיט זיי אוך
גיבּן זיי אָפּ דעם גרעסטן כּבוד,
איר זעם, מאַנע געערטע געסט און מיטגלידער פון דער קאַנפערענץ,
אַז דאָס לעכערלעכקייט האָט אונדז ניט געקוילעט, עס האָט אונדז אַפילו ניט
אַ בּיסל געשאַט. און װײַטער װעט עס אונדז אַװדאי ניט שאַטן אַזי לאנג
מיר האָבּן נאָך געקעמפט אַלס יחידים, איז עס אפשר נאָך געװעון מעגלעך,
מיר זאָלן פעַרלירן דעם כּוח, דעם מוט און די געדולד., איצט אָבּעֶר, אַז מיר'
56 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
האָבּן זיך צוזאַמענגענומען פון דער גאַנצער װעלט, האָבּן מיר פאַר גאָרנישט
מער װאָס מורא צו װאָבּן,
מיר ווילן אַװדאי מיט קיינעם נישט זאַטשעפּען; איך אַז פאַנאַטישע
געגנער װעלן אונדז אָנפּאַלן, װעט אונדז נישט אָרן, זי קענען אונדן גאָר?
נישט טון. ערלעכע געגנער מיט דרך:ארץ װעלן מיר אַװדאי ענטפערן מיט
דרך:ארץ. נאָר דער עיקר: מיר מוזן אַרבּעטן, אַ סך אַרבּעטן, גוט אַרבּעטן
ישטיל אַרבעטן,
די קומענדיקע פינף טעג קענען נאָר זײַן דער אָנהײבּ פון אונדזער
אַרבּעט, אָבֶּער מיר ווייסן,, אַז יעדער אָנהײבּ איז שווער און פאַרקניפּט מיט
א סך פאַראַנטװאָרטונג,
געערטע געסט און מיטגלידער פון דער קאַנפערענץ!
איך פריי מיך, װאָס איך זע דאָ אַזאַ גרוױסע צאָל אי פון ליבּהאָבּער
פון דער יידישער שפּראַך, אי פון אַזעלכע, וועלכע זענען אַם װײניקטטן פאַר*
אינטטרעטירט אין דעם, װאָס מיר װעלן דאָ רעדן און אויפטון.
איך דאַנק אײַך און באַנריס אײַך אַלע זייער הערצלען, און בּפרט דאַנק
איך פאַר דעם כּבוד, װאָס זי גיבּן אונדז אָפּ מיט זייער קומען צו אונדז און
צאַגריס.,., (דער רעדנער רעכנט אס די נעמען פון די אָנגעזעענע טשער
נאָװיצער געסט, װאָס זענען געקומען צו דער קאָנפערענץ).
איך דאַנק אויך אַלע, װאָס האָבּן מיטגעהאָלפן צו די צוגרייטונגס-אַרבּעטן
פאַר דער קאַנפערענץ, בּפרט דער אַקאַדעמישער פארבּינדונג ,יידישע קולטור",
װאָס זײַנע(!} מיטגלידער זענען זיך גאָר מוסר נפש געווען.
און איצטערט לאָזן מיר װײַטער פירן װאָס זי האָגּן אָנגעהױבּן,
איך עפן די ערשטע קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך,1
י, ל, פרצעס עפענונג-רעדע
געערטע קאָנפּערענץ!
דרײַל אינערלעכע בּאַפרײַונגס-מאַמענטן האָבּן אונדזער באוועגוגג געשאפן.
איך וויל קיין פּראַפעט נישט זײַן און נישט זאָגן אין פאַרױס, אַז מיר
לעבן דאָ איבּער א נגײעם היסטאָרישן מאָמענט, אַז מיר עפענען אַ נײַעם
קװאָל פון פריש לעבעדיק װאַסער אין גאָטס װײַנגאָרטן, אַז פון הײַנט אָן װעט
דאָס אָרט פּײַכט װערן און בּליען. ,עטװאָס' דאָך זענען מיר געװאָרן, א
אס עטװאָס אין ארויסנערופן געװאָרן פון די אָנגערופענע דרי באַפרייונגסש
-מאמענטן.
צס הײיבט זיך אָן צו בּאַפרליען דער ײדישער ,המון", דער אָרעמער
1 די רעדע אין אױך אָפּנעדדוקט (מיט מינימאַלע אָפּװײכונגען) אין ,פאָיװערטס" פון
15טן סעפּטעמבער.
ערשטע דיצונג 75
יידישער ,עם:האָרץ', ער פאַרלירט זײַן צוטוויען אי צום גרויסן למדן, אי
צום גרויסן גביר, דעם גרויסן גבירס ,צדקה' מאַכט אים נישט זאָט, דעם
גרויסן למדנס תּורה גיט אים ניט קיין גליק. דער ;המון" הייבּט אָן אַלײן
צו בּענקען, צו פילן, װויל לעבּן זײַן אייגן אָרעם לעבּן פאַר זיך, און עס
װאַקסט אויף דער חסידיזם, די תורה פֿאָר אַלע.
און דאָס איז דער ערשטער מאָמענט.
יידיש הייבּט זיך נישט אָן מיט אײַזיק מאיר דיק. דאָס חסידישע
מעשהלע--דאָס איז דער ,כּראשית". שבחי בּעל שם און אַנדערע ווגדער?
געשיכטן זענען פאָלקס:דיכטונגען, דער ערשטער פאָלקס:דיכטער איז ר' נחמן
פון בּראַצלאַוו מיט זײַנע זיבּן בּעטלער,
עס האָט אויך ערװאַכט און פאַרלאַנגט עפּעס פאַר זיך די יידישע פרוי,
דאָס יידישע װײַבּל, דאָס יידישע מיידל. און עס בּאַװײַזן זיך ,װײַבערישע
בּיכלען", פון עברי:טײַטש ווערט אַ ,מאַמע:לשון",,
און צוויי שפּואַכן האָט נאָך דאָס יידישע פאָלק. אַ שפּראַך פאַר למדנים
אין בּית:המדרש: תּורה:לשון, גמראגלשון; און די צוייטע פאַרן ,המון" און
פאַר דער יידישער טאָכטער..
נאָר פון דעם װאָלט נאָך קיין ,יידיש', קיין יידישע שפּראַך נישט גע
װואָרן,. דאַן בּאַװײַזט זיך דער יידישער אַרבּעטער, דער יידישער פּראַלעטאַ:
ריאַט, און שאַפט זיך זײַן אינסטרומענט פאַרן קאַמף פאַר זײַן לעבּן, זײַן
אַרבּעטער-קולטור אויף יידיש. דער אַרבּעטער בּאַנוגנט זיך נישט מיט תחינות
און תפילות פון דער װײַבערישער שול און נישט מיט װונדער:געשיכטן פון
הינטערן אויוון אין קלויז, ער ויל און מוז זיך אױיסלעבּן אויף יידיש. און
עס בּאַװײַזט זיך דאָס יידישע בּוך אין דער יידישער שפּראַך..
דאָס אַלץ װאָלט אונדז דאָך נישט צוזאַמענגערופן; אויבּ מיר זענען זיך
צוזאַמענגעקומען פון אַלערלײ לענדער און שטאַטן צו פּראָקלאַמירן אונדזער
יידיש אַלס גלײַכבּאַרעכטיקטע ישפּראַך צװישן אַלע שפּואַכן, האָבּן מיר עס
צו פאַרדאַנקען אַ פערטן סאָציאַל-פּאָליטישן וו על ט = מאָמעגט,
דער שטאַט, וועלכן מען פלעגט אָפּפערן קליינע און שװאַכע פעלקער
וי פאַרצײַטן קינדער דעם מולך, דער שטאַט, װאָס האָט צוליבּ די אינטערעסן
פון די הערשנדע קלאַסן איךן פעלקער געמוזט אַלץ ניוועלירן, אױסגללכן;
איין אַרמײי, איין שפּראַך, איין שול, איין פּאָליצײ און איין פּאַליצײלעך
רעכט,--דער שטאַט פאַרלירט זײַן גלאַנץ.
דער רויך, װאָס פלעגט זיך אַזױ געדיכט און פעט װיקלען איבּער זײַן
מזבּח, וערט װאָס דיי-ער און צעשטרייטער, דאָס ,פאָלק", נישט דער שטאַט,
אין דאָס מאָדערנע װאָרט! די נאַציאָן, נישט דאָס פאָטערלאַנד! און אייגג=
אַרטיקע קולטור, נישט גרענעצן מיט יעגער באַװאַכן דאָס אײגנאַרטיקץ
פעלקער:לעבן,, |
און שװאַכע, אונטערדריקטע פעלקער ערװאַכן און קעמפן פאַר זייער
78 גאַריכט פון דער קאַנפערענץ
שפּראך, פֿאַר זייער אײגנאַרט קעגן דעם שטאַט, און מיר, די שװאכסטע,
האבן זיך אויך אין די רײען געשטעלט!
דער שטאַט זאָל מער נישט פעלשן די פעלקער-קולטור, נישט מער
פאַרניכטן אײגגאַרט און אינדיװידואַליטעט- אָט דאָס װערט גערופן און
געבּלאָון אין דער מהנת, און מיר שטייען שוין אין אירע רײיען אונטער
אונדזער אייגענער פאָן, אין נאָמען פון אונדזערע אייגענע קולטור:אינטערעסן,
און מיר רופן צו דער װעלט: מיר זענען אַ יידיש פאָלק און יידיש
איז אונדזער שפּראך, און אויף אונדזער שפּראַןך ווילן מיר זיך דורכלעפן און
אונדזערע קולטור:גיטער באַשאַפן און שוין קײינמאָל נישט אָפּפערן זיי צוליב.
די פאַלשע אינטערעטן פון ,שטאַט', װאָס איז נאָר דער בּאַשיצער פון
רעגירנדט, הערשערישע פעלקער און דער בּלוטזויגער פון אונטערדריקטע
שװואַכט,
מיר ווילן קיינעם נישט דינען. פעלקער-לאַקײען קעגען קיין קולטור:גיש
טער נישט בּאַשאַפן, מיר טו ען עסי
און דער בעסטער פּלאַץ פאַר אונדזער פֿאַרואַמלונג איז געװען בּוקאָ=
ווינע, נעמלעך איר הױפּטשטאָט, טשערגאָװיץ, דאָ, װוּ עס לעבן צהאַמען
פאַרשידענע נאַציעגאַליטעטן און פאַרשידענע שפּראַפן, איז אוגדן ?ײכטעף
אונדזער װאָרט צו פירן,. מיר שפּאַצירן פאַרנאַכט אין גאַס, און פון פאַרש
דעגנע פענצטער פליסן אַרויס פארשידענצ שפּראַך-טענער, אלפרליל מעלקערםף
מוזיק, מיר ווילן אונדזער פענצטער האָבּן; אונדוער זעלבשטענדיקן מאָטי
אין דער פעלקער:סימפניע,
מיר ווילן זיך שוין נישט צעבּרעקלען און אָפּפּערן יעדן מולך-שטאַט
זײַן בּראָקן, איין פאָלק יידן; זײַן שפּראַך איז -- יידיש,
און אין דער שפּראַך װילן מיר אונדזער אוצר זאַמלען, אונדוער קול.
טור בּאַשאַפן, אונדזער נשמה װײַטער װעקן און קולטורעל זיך פאַראײיניקן
צווישן אַלע לענדער און אין אַלע צײַטן,ג
און נישט נאָר צוזאַמענרעדן זיך און זיך פאַר אַנדערע פּראָקלאַמירן
זענען מיר געקומען, מיר װילן צװאַמען אַױבעטן, און איר װעט האָבּן
אַלערליי פאָרשלעגע צו פרוכטבּאַרער אַרבּעט, אָכּער צװיי פון זיי מון איף
אַלס די װיכטיקסטע דערמאַנען פאַהס. זאָל יידיש װערן אַן אַלגעמײן
יידישע שפּראַך, אַזױ מוון אין איר איבערגעטראָגן װערן אונדוערע אַלטע
1 גרשם פאַדער, ײדישעס טאַגעבּלאַט, ג"י סצפּטעמבּער 17, גיט איבּער דעט דאָזיקן
טײל פון דער רעדע אַז;
,,., װאַרשע און בּוקאָװינע, ניוייאָרק אוֹן רוסלאַנד מוזן אַצונד פאַראײניקט װערן אין
דער יידישער שפּראַך, דאָס אַלטערטום און די נײע צײט, די פאַרגאַנגענהײט און די געגגװאַרט
מוזן געפינען אין איר זײער אױסדרוק. די ײדישע קולטור.גיטעה מוזן װערן דאָס אײגנטים פוך
דער גאַנצער װעלט, און די גאַנצע װעלט מוז אונדז הערן און לערנען פאַרשטײן."
די ערשטע זיצונג 77
קילטור:גיטער פון דער גרויסער פאַרגאַנגענהײט, זאָל אונדזער יידיש װערן
צװישן אַלע װעלטשפּואַכן אַ גלײַכבּאַרעכטיקטע שפּראַך, מוז זי צוגענגלעך
ווערן דער וועלט,
מיר ווילן אײַך דעריבּער פאָרשלאָגן: די איבּערזעצונג פון אַלע וירק-
לעכע קולטור:גיטער פון אונדזער גאָלדןפרײַער פֿאַרגאַנגענהײט, איבּערהויפּט
פון דער בּיב?, און די טראַנסקויפציאָן פון אונדזערע מעסטע קולטור-גיטער
אויף לאַטײַנישע לעטערן, מיר װוילן מער קיין אומסימפּאַטיש: לינקישע פּאַר?
וועניע, קיין אויפגעקומע עשירים נישט זיין! קולטור איז אויך טראַדיציאָן! און
מיך ווילן דאָס װאָרט צװוישן די פעלקער פירן נישט דורך מעכאַנישע אי*
בערזעצונגען, װאָס טייטן דאָס לעבּעדיקע װאָרט.
מיר זענען געקומען װײיניק רעדן און מער אַרבּעטן, איבּערדעם בּעטן
מיר אַלע מער צו אַרבּעטן, (אַ פּל אָד יס מ ענ טן.) מיר דאַנקען דעם ד"ר בּירג?
בּוים דערפאַר, װאָס ער האָט אונדז צונויפגערופן, מיר דאַנקען דעם אַקאַדע*
מישן פאַראיין ,יידישע קולטור', װאָס ער האָט זיך געװוידמעט דעם אידעאַל
און האָט מיט אַלע זײַנע כּוחות צוגעהאָלפן אונדזער קאָנפערענץ פֿאָרצובּאַ2
רייטן, און מיר מוזן אוֹיך הײַנט געדענקען אָן יעגעם גרויסן מאַן, װאָס איז
צום ערשטן מאָל אַרױסגעטועטן אין דער מאָדערנער, אײגנטלעכער ײדישער
ליטעראַטור, װאָס האָט אונדז געשענקט די ערשטע קלאַסישע װערק אין דער
יידישער שפּראַך און װאָס אין ליידער דאָ נישטאָ: אָן מענדעלע מוכר
ספרים! (שטאַרקע מינוטן:לאַנגע אַפּלאָדיסמענטן) איך דער:
לויבּ מיר צו שטעלן דעם אַנטראַג, אַז מען זאָל אים אינעם נאָמען פון
דער גאַנצער קאָנפערענץ אָפּשיקן אַ בּאַגריסונגײטעלעגראַם. (נאָך שטאַר.
קערע אפּלאָדיס מענטן)
ל, טויביש לייגט פאָר אַ געשעפטס:אָרדענונג, װאָס ווערט אײַנשטימיק
אָנגענומען.
ס'ווערן פּאַרגעלײענט די דערהאַלטענע בּאַגריסונגען: פון מענדעלע
מוכר ספרים, שלום:עליכם (פון בּאַראַנאָװיטש: ,מיט דער נשמה בּײַ אײַך,
מיטן קראַנקן גוף צוגעבּונדן דאָ. װוינטש אײַך בּרכה און הצלחה', פּ. הירש?
ביין, אַ. האַרקאַװי, ד, פּינסקי, פון אַ גרופּע ליבּהאָבּער פון דער שפּראַך אין
באַבּרויסק, פון אַ גרופע יידישע שרײַבּער אין בּאָסניע װאָס שרײַבּן איף
סערבּיש, פון י, דיגעזאָן, פון מ, ספּעקטאָר, פון אַ סך פּועלי:ציון-גרופעס אין
גאַליציע און בּוקאָװינע, פון ד"ר ליפפע אין יאַס, פון מ, קריינין אין פּעטערי
בּורג א"אַנד,
דפן קומען פֿאָר װאָלן צום פּרעזידיום. ס'יווערן אײַנשטימיק אויסגעקליבּן;
ד"ר נתן בּירנבּוים אַלס פּרעױדענט, אַלס װויצעיפרעזידענטן; י. ל, פּרץ,
דיר חהיים זשיטלאָווסקי און לייב טויבּיש; אַלס סעקרעטארן:
28 צאַריכט פון דער קאָנפערענץ
ד"ר סאָטעק, ח. ד. נאָמבּערג, אַנזעלם קליינמאַן, ?
קאַהאַן, זינגער, ווייסמאַן און אסתּר.
נאָך די װאַלן פון פרעזידיום װערט געשלאָסן די ערשטע זיצונג פון
דער קאַנפערענץ,
1-
2
{ט
ן
די פאָלקס - פאַרזאַמלונג
(זונטאָג, אױגוסט 30, 4 נאָכמיטאָג)
די פאָלקס:פאַרזאַמלונג אין גרויסן גאָרטן פונעם יידישן טעאַטער (גרו?
דערס גאָרטן) איז בּאַזוכט געװען, ניט געקוקט אױיף דער גװאַלדיקער היץ,
פון איבּער טויזנט מענטשן (לויט אַנדערע--בּיז צוויי טויזנט),
די טעמע פון די רעדעס איז געװען: ;די בּאַדײַטונג פון דער קאַנפץ:
רענץ פאַר דער יידישער שפּראַן און איר תכלית"
דער ערשטער איז אַרױסגעטראָטן ל. טויבּיש, רעדנדיק ;אין גײיסט
פון אָרטאָדאָקסאַלן יידנטום"ג און דערװײַזנדיק די בּאַדײַטונג פון דער ייד=
שער שפּראַך פאַר דער אַנטװיקלונג פון די גײסטיקע כוחות פון פאָלק און
פאַר דעם אױסגלײַכן די סאָציאַלע און שטאַנדן:דיפערענצן אין יידישן פּאָלק,
דער רעדנער מיינט, אַז װיבּאַלד מען װעט שטאַרקן די פּאָזיציע פונעם יידישן
לשון, װעלן מאַנכע אינטעליגענטן אויפהערן זיך צו ,כּלאָזן" אַקעגן די פּראָסטע
יידן, די יידישע שפּראַך איז אַ סאָציאַלע דערשײַנונג און ניט קיין פראַגע פון
חקירות, ,װאָס װײַטער אַ ייד װערט פון יידיש, אַלץ װײַטער איז ער פונעם
יידנטום,,, אַפּילו קיין מיליאָן יידן איז נישטאָ, װאָס זאָלן קענען העבּרעיש",
קיין פּראַגע ,העבּרעיִש אָדער יידיש" אין ניטאָ. װען אלע יידן אָדער כאָטש
אַ גרויסער חלק זאָלן רעדן העבּרעיש, יעמאָלט װאָלט אױפגעשטאַנען די
פראַגע: העבּרעיִש אָדער יידיש.
ד"ר ח, זשיטלאַװסקי דריקט אױס זײַן זיכערקיט, אַז די יידישע
שפּראַך איז אויסער װעלכער עס איז זײַטיקער קאָנקורענץ, אַז קײן שום
שפּראַך, װי שיין און דערהױיבּן זי זאָל נישט זײַן, קען איר נישט שאַטן, די
קאָנפערענץ, און שפּעטער די אָרגאַניזאַציע װאָס די קאָנפּערענץ װעט גרינדן,
דאַרף שטרעבּן צו אַנטװיקלען פון דער יידישער שפּראַך די ידישנאַציאָנאַלע
שפּראַך, װײַל דאָס איז דער בּעסטער מיטל פאַרן יידישן נאַציאָנאַלן קיָום,
דער רעדנער װײַזט אָן אויפן תּהום, װאָס איז בּיז דער לעצטער צײַט געלעגן
צװוישן די בּאַנריפן ייד און מענטש, די װאָס האָבּן שטודירט אין די רוסישע
1 ,ראַזסװוצט* נומ' 04,
ערשטע זיצונג 79
אוניווערסיטעטן האָבּן געהאט פאר זיך די בּרירה: אָדער סאָציאַליסט, ד"ת
פּרײַער מענטש, אָדער ייד, ד"ה דורכמוטשען דאָס לעבּן אין גלות. דער רעד?
נער האַלט, אַז דער דער דאָזיקער תּהום איז פאַרשװוּנדן זינט דער אנטוויקלונג
פון אונדזער שפּראַך, װאָס האָט אונדז אַרײַנגעפירט אין אַן אָרגאַנישער פאַר=
בּינדונג מיט דער אײראָפּעישער ציוויליזאַציע,. ,פון דעמאָלט אָן, זאָגט ער+
איז אונדזער גאַנץ װײַטערדיק פֿאָלקסלעבּן פאַרגונדן מיט אונדזער שפּראַך".
די יידישע שפּראַך איז נאַך אַ בּיסל אַנעמיש, אָבּער זי קען און װעם
זיך אַנטװיקלען. וועגן זײַן בּאַציַונג צו העבּרעיִש גיט דער רעדנער אזא משל;
לשון=קודש איז אונדזער אַלטע בּאָבּע, וועלכע האָט איר צײַט אָפּגעלעבּט, גוט
אָדער שלעכט געװירטשאַפט, אָבּער שױן איז די צײַט פון איר װירטשאַפט
אַריבּער. א קלוגע בּאָבּע נעמט אַלײן און גיט איבּער די שליסלען פון ד-"
שפּײַכלערס און שאפעס צו די יינגערט באַלעבּאָסטעס, טעכטעד אדער שביר,
און זאָגט זיי: קינדערלעך, אַצונך איז אײַער צײט, גאַט, באַלעבּאַטעװעט איר.
דעמאָלט דאַרפן די יונגע בּאַלעבאַסטעס האָכּן דרך-ארץ און בּכּבוד האַלטן די
אַלטע באָבּע בּיז זי עס בּשלום צוקומען עו דער לעצטער מינוט; און 583=
דעם דאַרפן זײ איר מאכן אַ שיינע לוויה. העבּרעיש ויל זיך אָבּער אַזֹ
נישט נוהג זײַן; זי װיל די שליסלען נישט אַרױסגעבּן פון די הענט, נאָר זי
געמט זיך גאָר אָן מיט מוט און שרײַסט אֶן אויף די יונגע צוציקעס; תרבות,
איר יונגע ציגלעך!. איך בִּין בּאַלעבּאָסטע, און פון מײַן האַנט װוערט איר
געשפּײַזט,,,. דערטאַר זענען די פאַרהעלטענישן צװישן די יונגע און אַלטע
געשפּאַנט און עס בּרענט דער קאַמף װעגן די ,שליסלע",. װעגן דער
בּאַלעבאַטישקײט..
דער קאַרעספּאָנדענט פון ,ראַזסװעט" שרײיבּט וועגן זשיטלאָווסקיס רעדעי
אַז זי איז געווען זייער אינטערעסאַנט און האָט געמאַכט אַ שטאַרקן רושם
אויפן עולם.: דאָס זעלבע באַשטעטיקט דער ,פרײגך",?
ל, ל, פּר ץ שטעלט זיך דערעיקרשט אֶפּ אויפן הײַנטיקן יידנטום אוך
זײַן לאָגע. ,מײַנע פאָררעדנער האָבּן גערעדט טעאָרעטיש, איך װעל רעדן
פּראַקטיש", װוּ זענען אונדזערע בּעסטע קרעפטןן טײל פון זי זענען געװאָרן
יעגער װאָס היטן פדעמדע גרענעצן, ער רומט צו אַרבּעטן פאַר דער פֹאַרף
שפּרײטונג פון אונדזערע קולטור:ניטער אויף דער פֿאָלקסשפּראַך, בּכדי צר
דערגרייכן אַן איינהייטלעכע קולטור,
ל כאַזאַנאָוויט ש. די טראַגעדיע פון דער יידישער קולטור װעס
ניט פּאַרשווּנדן ווערן בּיז עס װעלן ניט אַלע רעדן יידיש. איך קאָנסטאַטיר
אָבּער מיט פרייך, אַז די אינטעליגענץ רעדט װאָס װײַטער מער ײידיש. מיר
טאָרן ניט פאַרלירן די שפּואַך, װאָרים דאָט הײסט לאָזן אויסשנלידן זיך די
1 נומי 84. 3 נומי 199,
80 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
צונג, איך.בִּין ניט פּעסימיסטיש, װײַל איך זע, אַז צו דער אַרבּעט נעמען זיך
צוויי װויכטיקע פאַקטאָרן; די מאַסע און די אינטעליגענץ.
אַחוץ די דערמאַנטע פּערואַנען האָבּן נאָך גערעדט: אסתר, װעקסלער
(אין נאָמען פון דער ציוניסטישער יוגנט), נח פרילוצקי, ד"ר סאָטעק און
אַנדערע. א סת ר האָט אַרױסגעזאָגט דעם געדאַנק, אַז דער פּראָלעטאַריאַט האָט
דער ערשטער אָנערקענט די יידישע שפּראַך און געװירקט אין דעם זינען אויף
די בּרייטע מאָסן און אויף דער אינטעליגענץ.
דער קאָרעספּאַנדענט פון ,ראַזסװועט' שרלבט: ,בּאַזונדערס התלהבותדיק
האָבּן גערעדט די מאָרשטײער פון גאַליציע, פאַר ועלכע די אָנערקענונג פון
יידיש אַלס גלײַכבּאַרעכטיקטע שפּראַך איז אַן אַקטועלע פראַגע פון פּאָליטישן
מאָמעַנט, װאָס אין אָרגאַניש פאַרבּונדן מיט דער פראַגע פון נאַציאָנאַלער
זעלבּסטבאַשטימונג", 1
די פאַרזאַמלונג האָט געדויערט אַ שעח דרל,
דער ליטעראָרישער אֶוונט
(זונטאָג, אױיגוסט 30, אינאַװנט,
דעם זעלבּן טאָג האַלבּ נײַן אַזײגער אינאָװנט אין פאָרגעקומען אין
שטאָטײטעאַטער אַ גרויסער ליטעראַרישער אַװנט. דער טעאַטער איז געווען פול
2קט, דעם אֶָװנט האָט געעפנט ד"ר זשיטלאָווסקי מיט א קורצער
רעדע װעגן די ליטעראַטורן פון אונטערדריקטע אומות בּכלל און דער ייך:
שער ליטעראַטור בּפרט,
נאָך אים האָט י ל. פרץ פאָרגעלײענט דעם צװײטן אַקט פון דער
;גאָלדענער קייט" און ,פיר דורות -- פיר צװאָות",
װײַטער האָט געלייענט אַברהט רייזען אײניקע זײַגע שירים און
אַ קליינע סקיצע: ,געבליבן אַלײין", '
נאָך אַ קורצער פּױזע האָט שלום אש פאָרגעלײענט אַ דערציילונג
װאָס איז נאָך נישט געדרוקט געװען: ,א קארנאַװאַלנאַכט אין רוים', די
:סקיצע ,דער זעלגער" און אויף ,בּיס' -- אויסצוגן פון זײַן ,רות"-איבּערזעצונג,
ה, ד, נ אָ מבּערג האָט דעקלאַמירט דרי פאָלקסלידער,
, פריינר* נומ' 199;
דער עולם האָט די יידישע שרײַבּער אויפגענומען מיט אומגעוויינלעכער
התלהבות,
1 נומ' 44,
צװײיטע זיצונג 81
צווייסע ויצונג
(מאָנטאָג, אױגוסט 21, אינדערפרי)
0 אַ זייגער אינדערפרי עפנט ד"ר נתן בּירנכּוים די צװײטע זיצונג
:פון דער קאָנפּערענץ. דאָס װאָרט בּאַקומט ד"ר זשיטלאָווסקי. ער דער:
קלערט, אַז צוליבּ פאַרשײדענע סיבּות אין דאָס פיעזידיום נישט אימשטאַנד
-געווען אױסצואַרבעטן דעם סדר:חיום טאַר אַלע זיצונגען פון דער קאָנפּערענץ,
און מחמת דעם נעמט מען אַרױס פון דער מיט יענע פּונקטן, איבּער װעלכע
ס'זענען נישט אַנטשטאַנען קיין סיכסוכים. פ אַ ר יעדער זיצונג װעט דאָס
פרעזידיום בּאַשטימען די אָרדענונג פון דער קומענדיקער זיצונג,
ס'ווערן געלייענט בּאַגריס:דעפּעשן: פון דער ראָדעמער מוזיקאַליש:דראַ
-מאַטישער געזעלשאַפט ,חומיר", פון דער געזעלשאַפט צו קעמפן מיט אַנאַל?
פּאַכעטיום אין װאַרשע, פון ,הד הזמן', פון ,אונזער לעבּען", פון ,המצפה",
פון בעל-דמיון א"אַנד,
דאָס װאָרט בּאַקימט שלום אַ ש צו זײַן רעפעראַט,
וו
רעפעראַט פון שלום אַש: ועגן איבּערטראָגן די
יידישע קולטור-גיטער אין דער יידישער שפּראַך
די קעגנער פון יידיש זאָגן, אַז די יידישע ליטעראטור הײיבּט זיך אָן
/ערשט מיט מענדעלע מוכר ספרים, דאָס איז ניט ריכטיק. די יידישע ליטף=
ראָטור, װי די יידישע קולטור, איז סיל עלטער -- זי שטאַמט פונעם תנ"ך.
דער תּנ"ך איז אייגנטלעך ניט קיין ספּעציצל יידישע זאַך, דאָס אין אַן אֹל
וועלטלעך גוטס; און פאָרט אין ער דאָס האַרץ און דער מקור פון אונדזער
יקולטור,
עס איז נײטיק דעם תּנ'ך אַריבּערצוטראָגן אין יידיש. מען זאָגט
אונדז, אַו דער תניך האָס פאַר אונדז אַ וװוערט נאָר אין העבּרעיִש. דאָס איז
נישט ריכטיק. שונאים פון תּנ"ך זענען די װאָס האַלטן, אַז ער איז פאַרשטײ?
בערס און אויף איבּיק פאַרקניפּט מיט דער שפּראַך אויף וועלכער ער איז
גגנגעשריבּן. זיורך דעם פאַרשליסן זײ פאַר 7י ברייטע פאָלקסשיכטן דעם צוס
טריט צו דעם דאָזיקן מקור,
אָבּער דער תניך דאַרף נישט איבּערגעזעצט, נאָר איבּערגעדיכטעט
-זוערן, פּאָלטיש איבּערגעגעבן ווערן דעם פמאָלק אין פּאָלטישע יידישע פארט
מען. אַלע פעלקער האָבן איבּערגעזעצט אונדזער מנ"ף און האָבּן געװוּסט וי
אַזוֹי אים אויסצונוצן; אַלע קולטור:װערטן פון אַנדערע פעלקער, װי די אֵױדֹ=
סעע פון האַמער, זענען איבערגעזעצט אױיף אַנדערע שפּראַכן און זענען גע"
װאָרן װערטן פון דער ורעלט-קולטור, נאָר מיר האָבְּן דאָס נישט געטאָן,
00
3 באַריכט כון דער קטנצערענץ
דאָס איז בּאַזונדערס אויסטערליש װען מיר דערמאָנען זיך, אַו קיין
שפּראַך:קולט איז בּײַ יידן קײנמאָל נישט געװוע. נישט די אױסנװײגיקסט
שפּראַך, נישט די װערטער זענען הייליק געװען, נאָך דער אינהאַלט, דער
פּאַר איז אויך דער יידישער גײסט נישט פאַרשטײגערט געװאָרן אין אין בֹּאַ=
שטימטער פאָרם. אַ ראיה -- די יידישע אמונה,
דער יידישער גאָט, װעגן װעלכן ס'רעדט דער תּנ'ך, איז גישט קײין
ספּעציעל יידישער גאָט. װי דער פּרימיטיוער גאָט בּײַ אַלע פעלקער איז ער
די פאַדקערפּערונג פון קראַפט. דער יידישער גאָט איז ערשט דעמאָלט גֵע=
װאָרן פאַרן גאַנצן יידישן פאָלק דער גרויסער אַלמעכטיקער ידישער גאָט,
בּעת יידן האָבּן שוין גערעדט נישט העבּרעיֵש, נאָר אַראַמיש -- אין דער צײַט'
פון בּית שני, אונטערדריקט פון די רוימישע לעגיאָנען, פון אָט דער טמאדי:
קער און גאָטלאָזער מאַכט, פאַרלירן נישט די יידן זײיער גאָט. ער טריַמפירט
אונטערן יאָך פון דער פיזישער איבּערמאַכט פון שונא,
שוין דעמאָלט װערט געבּוירן דער ,זשאַרגאָן". אים האָט בּאַשאַפן דער
אוניװערסאַלער כאַראַקטער פון דער יידישער קולטור. דער תּלמוד איו גע=
שריבּן געװאָרן בּעיקר אויף אַראַמיש, ס'רוב יידיש-פילאָזאָפישע ספרים --
אויף אַראַבּיש, בּכדי דאָס פאָלק זאָל דאָס פּאַרשטײן, דאָס חסידות האָט אָנ
געהױיבּן רעדן צום פּאָלק ניט אױף העבּרעיִש, נאָר אױף ידיש. ניט אַלע
יידישע הפילות אַפילו זענען רײין העבּרעיִש, און די תּפילות פון פריען,
וועלכע זענען ניט אַזױ פאַרשטײנערט געװאָרן װי די מאַנסבּילשע תפילות,
זענען אינגאַנצן אויף יידיש. גויף העברעיִש דאַװנט מען, אױף ײדיש ב עט
מען, בּיים דאַװנען װערט פאַרשטײנערט די נשמה, און עס בּלײַבּט נאָר דער
קערפּער; עס פאַרלירט זיך דער בּאַגריף און עס בּלײַבּט נאָר דאָס װאָרטן עם
ווערט פאַרװאַנדלט אין אַ מין כּישוף, אַ סגולה װאָס זאָל העלפן,
די פרױען האָבּן געשאַפן אַ װײַבערשן ,מודה;אַנ", אַ װײבערשן
;צאינה:וראינה', אָט די האַרציקע געבּעטן פון דער יידישער פרוי האָבּן טאַקע
אויפגעהיט אונדזער פאָלקס:גײסט, מיר זענען אויף זיי געהאָדעװעט געהאָרן,.
און פון זי האָבּן מיר געצויגן אונדזער יגיקה. |
1
אין זײַן קינדישער ריינקייט איז אַל דאָס יידישע אויפגעהיט אין תניך
אין זײַנע רעליגיעזע פאַרזאָגן, אין די ריד פון די נביאים, אין די לױב
געזאַנגען פון די דיכטער--אין דעם אַלעמען איז בּאַהאַלטן אונדזער פאָלקס=
עשירות, װאָלטן מיר געהאַט אַ מלוכה און אַ לאַנד, װאָלטן מיר פאַר זײ
געשטריטן און זי בּאַשיצט, איצט קענען און דאַרפן מיר שטרײַטן פאַר
אונדזערע קולטור:אוצרות, און קודם-כּל פאַרן תנ'ך, מיר דאַרפן בּאַקענען מיטי
אים די בּרייטע שיכטן פון פאָלק.
2
צװײטע זיצונג 5
,פריינד" נומ' 199;
די קאָנפערענץ נענט אױף אַשס רעדע מיט רעשדיקע אָפּלאָדיסמענטן.
* ל. פּרץ הײבּט אָן די װיכּוחים װעגן דער פראַגע. ער װײַזט אָן
דערויף, אַז אֵשׁ האָט צונויפגעמישט עטלעכע זאַכן אינאיינעם; דאָס נעמט זיך
אָבּער דערפון, װאָס אַשׁ איז קיין רעדנער ניט. אָבּער זײַן הױפּט-געדאַנק--
אַז די יידישע קולטור:אוצרות מוזן איבּערגעזעצט װערן אין ידיש--איז
אַ ריכטיקער... די שרייבּער, װאָס זענען אַיױס פון בּית:המדרש, גייען אויס.
עס שטייט אוף אַ דור פון שרײַבּער עמי:הארצים, װעלכע מון געפינען
זייערע װאָרצלען אין דער פאַרגאַנגענהײט,. װאָס האָבן געטאָן די גױם מיט
דער בּיבל? זי האָבּן געשאַפן אַ גאַנצן צװײַג פון דער װיסנשאַפט. װאָס
האָבּן יידן געטאָן? יידן האָבּן בּעל-קוראס, ועלכע לעון פאָר די בּיבּל, און
דאָס פאָלק לעזט נאָךְ. מען דאַרף, יעדער זאָל פאַרשטײן די בִּיבֹּל. װאָרים
קיין קולטור שאַפט מען נישט פון הײַנט אױף מאָרגן, יעדע קולטוך מון
האָבּן אירע טראַדיציעס, אירע היס:אָרישע קבּלות, וילן מיר, אַז זי זאָל זיך
אַנטװיקלען אין דער צוקונפט, מוון מיר זי ענג פאַרבינדן מיט דער פאַר:
גאַנגענהײט, די בּיבּל איז געװאָרן פאַרשלאָסן פאַרן פאָלק, דער תּלמוד איז
אויך געװאָרן פאַרשלאָסן, אַלע טירן מוזן אױפגעמאַכט װערן: די ביבל מון
ווערן יידיש. װען אונדזערע קולטור:גיטער זענען פּאַרשטײנערט, מוזן מיר
זיי װאָס צום גיכסטן אױפלעבן, נישט נאָר הײליק, נאָר אױך לעבּעדיק
דאַרפן מיר דעם תּנ'ך מאַכן, אַװי אַז דאָס גאַנצע פאָלק זאָל אים פּאַרשטײף
פּרצעס רעדע װערט אויפגענומען מיט לאַנגע אַפּלאָדיסמענטן,
מיזעט מײנט, אַז ס'איז אַן איבּעריקע זאַך איבערצוזעצן דעם תניך
אין ייריש.
נ פּרילוצ קי באַװײַזט, אַז די יידישע ליטעראטור װערט פלאכע",
װײַל די יידישע שרײַבּער קענען אַלע װײניקער העבּרעיִש. דאָס יידישע איצ:
טיקע לעבן איז זייער בּאַגרעגעצט, און זי האָבּן ניט פון װאַנען צו שעפן
זייערע טעמעס. כּדי די יידישע קונסט זאָל זיך אַנטװיקלען, איז גײיטיק זי
צו פאַרבּינדן מיט דער פאַרגאַנגענהײט. דאָס װעט געשען, אױבּ מען װעט
דעם תּנ"ך איבּערזעצן אויף יידיש. אַזאַ איבערזעצונג װעט אָבּער אויך העלםן
צו פּאַרבּעסערן און פאַרכטנערן די שפּראַך גופא,
ש, אײַזעגשטאַט דערמאָנט, אַז דער תנ'ך איו שין עטלעכע מאָל
איבּערגעזעצט געװאָרן אויף יידיש, און די קומענדיקע איבּערזעצער װעלן
זיך מוזן רעכענען מיט די אַלטע איבּערזעצונגען, אַגב, די גאַנצע בּיבּל אין
ניט נייטיק איבּערצוזעצן, פיל ערטער אין בּיבּל װאָבּן נאָר אַ היסטאָרישע
בּאַדײַטונג, פאַרן פּאָלק איז עס ניט װיכטיק, ער װײַזט אוך אָן אױף דעם,
אַז איבּערזעצן דאַרף מען גיט נאָר די בּיבּל, נאָר אױך אַלע ידישע ליטע.
ראַטור:אוצוות וועלכע מיר פאַרמאָגן: פון דער יבל בּיז מענדעלע מוכר:-ספרים,
88 בּאַריכט פון רצר קאַנפערענ
זצ
ה. ד. נאָמבּערג װײַזט אן אױף עטלעכע סתּירות אין אַשס רעדע.
די בִּיבּל אין שױן איבּערגעזעצט -- דער ,צאינה:וראינה' אין אַ פאָלקס:
איבערזעצונג, און דעריבּער דאָס בּעסטע. איצט קען דאָס איבּערזעצן די בּיבּל
טראָנן נאָר אַ דעמאַנסטראַטיװון כאַראַקטער. ער אין אָבּער מסכּים, אַו די אי:
בּערזעצונג מוז געמאַכט װערן, ער בּאַמערקט אויך, אַז דאָס װעט כּלל ניט
הייסן, אַז מיר ווילן אױסראָטן העבּרעיש. ער װאָלט עס געהאַלטן פאַר אַ באַ:
צאָנאַלן אומגליק, ווען יידן זאָלן פאַרגעסן העבּרעיִש, |
אסתר מינט, אַז פאַר יידן װעט די איבּערועצונג פון תנ"ך נישט
האָבּן דעם װערט, װאָס ס'האָט געהאַט פאַר אַנדערע פעלקער. אַז לוטער האָט
איבּערגעזעצט די בּיבּל, האָט עס געטראָגן אַ רעליגיעזן כאַראַקטער, ער האָט
אַלײן געקוקט אויף דער זאַך װי אױף אַ פאָלקטואַך; בּײַ אונדז איז עס
א פּריװאַטע זאַך. זי װײַזט אויך אָן, אַז פונקט װי עס איז גײטיק, מען זאָל
איבּערזעצן אין יידיש די אַלטע יידישע גיטער, איז אין אַלגעמײן נייטיק,
מען זאָל איבּערזעצן אין יידיש אויך די אַלע גיטער װאָס די איבּעריקע ל
טעראַטורן פון דער וועלט פאַרמאָגן.
ד"ר ח. זשיטלאָווסקי האַלט, אַז דורך איבּערועצן דעם תנ"ך און
אויך אַנדערע יידישע קולטור-אוצרות אױיף ידיש װעלן מיר עפענען פאַרן
יידישן פאלק דעם ים:הגדול, װעלכן די גרויסע יידישע מאַסן האָבּן בּיז
איצט אויף די אויגן נישט געזען. װי מיר זאָלן גיט קוקן איפן תּנ"ך, מוון
מיר דאָך מודה זײַן, אַז עס איז נייטיק צו שאַפן די מעגלעכקייט, יעדער ייד
זאָל אים קאַנען פאַרשטיין, דער רעדנער װײַוט אֶן, אַז קיינער האָט זיך ניט
אַרױסגעזאָגט קעגן איבּערזעצן די בּיבּל, פאַרשײדענע מיטגלידער פון דער
קאָנפערענץ גיבן נאַר צו אַן אַנדער בּאַדײַטונג דער זאך. דעריבּער לייגט ער
פאָר אזא רעזאָלוציע: די קאָנפערענץ געפינט פּאַר נייטיק איבּערצוטראָגן אין
יידיש די אַלטע יידישע גיטער װאָס זענען געשריבּן אין העבּרעיש, און אין
דער ערשטער ליניע -- דעם תניך,
עס רעדן נאָך עטלעכע רעדנער: זילבער, וויינרעב, וועקסי
לער, און די דעבּאַטן װערן געשלאָסף
אַש בּאַקומט דאָס לעצטע װאָרט און ענטפערט אוף די טענות, װאָס
עטלעכע רעדנער האָבן צוֹ אים געהאַט. ער דערקלערט, אַז ער אין מסכּים
מיט ד"ר זשיטלאָװסקי, -- אַז מען קאָן ניט יוצא זײַן נאָר מיטן תּניך
אַליין, ער מיינט אויך דעס תּלמוד, דער תנ'ך איז אָצער נײיטיקער װי אַלץ,
אים איז װיכטיק ניט נאָר די פראַגע װעגן אויסגילדן די ידישע שפּראַך,
נאָר אויך אוסבּילדן די יידישע נשמה. פיל מענטשן, זאָגט ער, זענען פון
אונדז אַװעק; די נאַציאָנאַלע בּאַװעגונג האָט זי אומגעקערט. פאַר זי דאַרפן
מיר דאָס יידיש. מיר דאַרפֿן זײַן גאַנצע מענטשן, און גאַנצע קענצן מיר זײַן
נאָר יידן.
ס'ווערן אַרײַנגעטראָגן צוויי רעזאָלוציעס װעגן דער פראַגע: די 9ר=
צווייטע זיצונגֿ 1
שטע רעזאָלוציע זאָגט, אַז די איבּערזעצונג פון תּנ"ך איז נייטיק, בּכדי צוּ
באַרײַכערן און פאַרשענערן די יידישע שפּראַך, די צווייטע זאָגט, אַז די
איבערזעצונג אין נייטיק, בּכדי צו בּאַרײַכערן די יידישע קולטור (דעם יידישן
גייסט),
נאָך געוויסע װיכּוחים ווערן בּיידע רעזאָלוציעס.פאַראײניקט, אָנגענומען
און איבּערגעגעבּן צו אַ רעדאַקטירײקאַמיסיע פון 7 פּערזאָן, צװישן זי בא
דער, דופלער, נאָמבּערג, קרעפּעלן,
ג 3 אַ ד ע ר אין , יידישעס טאַגעבּלאַטט", סצפּט 17, גיט איבּער דעם אינהאַלט פון דאָר
רעזאָלוציע אַזױ:
מען דאַרף איבּערזעצן אַלע יידישע קולטורגיטער פונעם תנ"ך בּיז צו
די אַגדות און די מדרשים -- צוליבּ דער הײבּונג פונעם יידישן גייסט און
צוליב דער פאַרשענערונג פון דער יידישער שפּראַך,
דערמיט װערט נאָך 12 8 זייגער געשלאָסן די פרימאָרגן:זיצונג,
דריסע ויצונג
(מאָנטאָג, אויגוסט 31, נאָכמיטאָג)
2 אַזײגער נאָכמיטאָג װערט געעפנט די נאָכמיטאָג:זיצונג אונטערן
פאָרזיץ פון ד"ר זשיטלאָװסקי. מען לייענט נײַאָנגעקומענע בּאַגריסונגען, די
אַרבּעט איז אײַנגעטײלט אַזֹ, אַז פאַרמיטאָג גײען רעפעראַטן, נאָכמיטאָג
אַרגאַניזיר?פראַגעס,ו
דאָס װאָרט בּאַקומט י, ל, פּרץ,
י. ל, פּרצעס רעפעראט וועגן דער אָרגאַניזיר-פראַגע
דער פאַרדינסט פון דער קאָנפערענץ װעט זײַן אַ גרויסער און איר ציל
װעט זײַן דערגרייכט, אוב זי װעט מאַכן דעם ערשטן שריט צו אָרגאַניזירן
אן אַלגעמײן:יידישן ליטעראַטור: אין קולטור-פּאַראײן. די נייטיקייט פון אַזאַ
פאַראײין איז שוין אײַטיק געװאָרן. הגם די מיטגלידער פון דער קאַנפערענץ
זענען נישט קיין געוויילטע דעלעגאטן, בּאַװײַזט דאָך די גרויסע צאָל געסט
און בּאַקומענע בּאַגריסונגען, אַז די קאָנפערענץ דריקט אויס די שטימונג פון
דער יידישער פֿאַלקסמאַטע.
װילן מיר עפּעס אױפטון פאַר דער יידישער שפּראַך און פאַר דער
יידישער קולטור, מוזן מיר בּאַשאַפן אַ געזעלשאפט אָדער אַן אָרואַניזאַציע,
וועלכע זאָל אויספירן דאָט װאָס מיר בּאַשליטן; וועלכע זאָל פון צײַט צו צײַט
1 , חמצפּה", נומ! 65, 1908. 7 , פאָרװערטס", סצמטי 17,
יב בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
צונויפרופן קאָנפּערענצן, װוּ אונדזערע קולטורפראַגעס װעלן באַטראַכט װערן.
די אָרגאַניזיר:תּקנות, װאָס דאָס דערװײַליקע בּיוראָ האָט אױסגעאַרבּעט,1 קאָן
מען אויסנוצן וי מאַטעריאַל, װאָס די קאָנפערענץ װעט עס װײַטער באַאַרבּעטן
און בּאַשאַפן פון אים פעסטע תּקנות,
דער פּראָיעקט פון די אָרגאַניזיר:תקנות, װאָס דאָס דערמאָנטע בּיוראָ
לייגט פאָר, איז אַזאַ:
די ,קאָנפערענץ פון דער ידישער שפּראַך"' שטרעבּט צו די פאָלגנדע
צילן;
א) אָנערקענונג און גלײַכבּאַרעכטיקונג פאַר דער יידישער שפּראַך.
3 ) בּאַפּערדערונג און פאַרשפרייטונג פון קולטור און קונסט אין דער
יידישער שפּראַך,?
צו דערגרייכן די צילן בּאַשאַפט די קאָנפערענץ! אַן אָרגאַניזאַציע און
אַ בּיוראָ מיט דעם דערװײַליקן זיצאָרט אין טשערנאָוייץ,
אָרגאַניזאַציע. די אָרגאַניזאַציע בעַשטייט פון יידן, צום װײיגיקסטן
8 יאָר אַלט, װאָס שטרענן צו די צילן פון דער ,קאָנפערענץ פון דער
יידישער שפּראַך" און צאָלן לטובת איר װייניקסטנס 1 רובּל א יאָר ({/:2 קראָן,
2 מאַרק אאַז"ון), |
בּיוראָ, דער אױספיר;אָרגאַן פון דער קאָנפערענץ איז דאָס פיוראָ,
װאָס זי װעט אויסװײילן, דאָס בּיוראָ רופט זיך אָן ,צענטראַל:ניראָ פון דער
קאַנּערענץ פון דער יידישער שפּראַך', דאָס בּיוראָ איז מחויב צונויפצוקלײַבּן
די אַרױפּגעלײגטע געלט:בּאַשטײַערונגען און אויסצופירן די החלטות פון דער
קאַנפֿערענץ,
חוץ דעם דאַרף דאָס בּיוראָ:
א) װערבֿירן מיטגלידער פאַר דער אַרגאניזאַציע.
ב3) גרינדן חברות, קאָמיטעטן, גרופּעס און אַנדערע פאַראייניקונגען,
װאָס אַרבּעטן פאַר די צילן פון דער קאָנפערענץ לױט די בּאַשטימונגען פון
די פאַרשיידענע לאַנד=געזעצן.
ג) אַרױסגעבּן און שטיצן דאָס אַרױסגעבּן פון קולטור: און קונסטאַכן,
ד) גרינדן בּיבּליאָטעקן,
ה) אָרגאַניזירן רעפּעראַטן און פאָרלעזונגען.
ו) בּאַהילפיק זײַן אין פאַרייִדישן אַלע קולטור: און קונסט:אוצרות פון
דער יידישער פאַרגאַנגענהײט און קודם-כל דעם תנ"ך,
ז) בּאַהילפיק זײַן אין אַװױסגעבּן מוסטער:לערנבּיכער,
,ראַזסװעט?, נומ' 54: ,די אידעע פון פּראָיעקט האָט געהערט פּרצן, די מיטגלידער
פון בּיוראָ האָבּן אים רעדאַקטירט,
3 א--ר, ,נײַע צײט* 1' /40 זי 96: ,דערנאָך האָט ער {פּרץ| צוגעגעבן גאָך אַ פאָרמל:
, פאראייגיקונג פונצם ײדישן פאָלק אין זיין ק'ילטור און אין זײַן שפּראך",
דריטע זיצונג 81
) גרינדן און שטיצן יידישע מוסטער:שולן,
ט) גרינדן און שטיצן אַ װאַנדערנדיקן מוסטער:טעאַטערג
י) גרינדן פּראָפּעסיאַנעלע פאַראיינען פאַר ליטעראַטן און קינסטלער,
יא) פאַרמיטלען צװישן ליטעראַטן און קינסטלער פון איין זײַט און
קאַרױטגעבער, בּוכהעגדלער און פּובּליקום פון דער אַנדערער,
יב3) שאַפן אַן אײַנריכטונג, װאָס זאָל דינען אַלס אױטאָריטעט פאַר
פּראָגן פון יידישער אָרטאָגראַפיע, גראַמאַטיק און אַנדערע שפּראַך-פראַגעס.
יג) פּראָפאַגאַנדע פאַר אַנערקענונג און גלײַכבּאַרעכטיקונג פון דער
יידישער שפּראַך, צונויפרופן פּעריאָדישע קאָנפערענצן,
דאָס בּיוראָ בּאַשטײט פון אַ דירעקטאָר, װיצע:דירעקטאָר, סעקרעטאַר
פון עקאָנאָם,
די קאַנפערענץ, אַקטיוע װאַפרעכט צו דער קאָנפערענץ האָט
יעדער מיטגליך פון דער אַרגאַניזאַציע נישט יינגער פון 21 יאָר, פּאַסיװוע--
איינער אויף 100 מיטגלידער פון דער אָרגאַניזאַציע. חוץ דעם װערן צוגעלאָזן
צו דער קאָנפערענץ אױיך די יידישע שרײַבער, װאָס אָ רשימה פון זיי פירט
דאָס ביוראָ, 2
דער פאָרזיצער דערקלערט די דיסקוסיע איבּער דער פראַגע פאַר געעפנט
קאון טיילט אײַן די דעבּאַטן אויף גענעראַלע און ספעציעלע. אויפן ערשטן אָרט
ווערט אַוועקגעשטעלט די געגעראַל:דעבּאַטע: צי איז בּכלל נײיטיק אַן אָרגאַ:
ניזאַציע און װאָסערע! |
אויפן פאַרשלאָג פון אייניקע דעלעגאַטן װערט די רעדנער:צײַט בּאַגרצ=
געצט מיט 15 מינוט, |
דער ערשטער רעדט צו דער אָרגאַניזיר:פואַגע ג. פרילוצקי ער
באַמערקט, אַז אין די פאַרגעלייגטע תּקנות רעדט זיך צו פיל װעגן צענטראַל
בּיוראָ און צו װײניק, כּמעט גאָרניט, וועגן דער אָרגאַניאַציע גופא, ער לײגט
פאָר;: מען זאָל אױיסק?ײַבּן אַן ענגערן אַקציאַנט:קאָמיטעט, אָדער אַן פאויספיר:
בּיוראָ", װאָס זאָל זיצן אין טשערנאַװיץ. דערצו דאָרף אױסגעקליבּן װערן
אַ גרויסער קאָמיטעט מיט פאָרשטייער פון אַלע לענדער. ער לײגט פאָר, אַז
די קאַנפערענץ זאָל אױסקלײַבּן אַ ליטעראַָריש ערן:געריכט,
הייזלער איז 23ל7ל קעגן אַזאַ אָרגאַניזאַציע. ער אָנערקענט ײדיש
ינאַר אַלס די נויטװענדיקע שפּראַך פונעם יידישן גלות, און דעריבּער פעלט
אים אין דער פּראָגראַס דער געהעריקער פּלאַץ פאַר העבּרעיַש, װאָס איז
געווען, איז און װעט זײַן דער אײנציקער קיט פון אונדזער נאַציאָנאַלער
1 א--ר, ,נײַע צײט' ב' שׁ}, זי 98 גיט איבצר דעם פונקט: ,גרינדן און שטיצן רישע
שטאַטרען". ,
5 גרשם בּאַדער, ,ײדישעס טאַגעבּלאַטט", סעפּט' 117 ,.,5רץ אַלײן האָט מודה געװען,
שז ער איז עטעקרעטיש אונפאָ-בערײטעט" (צום אָרגאַניזיריפּראַיעקטן,
88 בּאַריכט כון דער קאָנפערענץ
עקסיסטענץ. דער גאַנצער פּלאַן איז ניט מער װי אַ מיטל צו שעדיקן די צִיש
ניסטישע אָרגאַניזאַציע. אוב די קאָנפערענץ וויל בּאַשליסן, אַז דאָס העבדעער=
פאָלק דאַרף ניט מער בּאַטראַכטן העבּרעיש פאַר זײַן נאַציאָנאַלײשפּראַך, װעט
דאָס זײַן ניט קיין שפּראַךקאַנפערענץ, נאָר אַ שמדײקאַנפערענץ,
טייל אָנטיילנעמער רעאַגירן שאַרף קעגן דעם רעדנערס װערטער, צס
בּרעכט אויס אַן אינצידענט, דער פאָרזיצער ליקווידירט אָצעַד דעם טומל און
גיט אַ מעגלעכקײט הײַזלערן צו ענדיקן זײַן רעדע,
גרשם ב אַ דע ר, ײדישעם טאַגעבּיאַטט, סעפּטעײבּ;ד 17 אונטנרן קצפל ,הלברעיסטר
כאַן אַ רנש":
,.. אָט די רעדע האָט אַרױסגערופן אַ שרעקלעכן שטורעם, נישט קולג+
דיק דערויף, װלָס דער רעדנער איז אַן עלטעדער מענטש מיט אַ גרוי=
ער בּאָרד, האָבּן זיך אַ סך פון די קאָנפערענץ:טײלנעמער געװאָלט פשוט
װאַרפן אויף אים צום שלאָגן.. דערבּיי האָבּן אױך די העכּרעיסטן פון
צװישן די געסט אָנגעמאַכט אַ רעש, און עס האָט נאָר געדאַכט, אַן אָט;אָט
װעט זיך דער עולם צעפּאַטשן..,
גערעטעט דעם צושמאַנד האָט דער פאַרױױצער ה' זשיטלאָװסקי. מיט
עטלעכע קלוגנע װערטער האָט ער די אױפרעגונג באַרויקט, אין די
דעבּאַטע האָט זיך געקענט װײַטער פירן אָן רעש. די שטימונג איך
שוין אָבּער געװען אַן אױפגעדעגטע, װײַל עס איז אַרױס אַ קלאַנג, אַז
די טשערנאָװיצער העבּרעיסטן װילן מאַכן דעמאַנסטראַציעס קעגן דעף
קאָנפערענץ און פון די קאָנפערענץ-מיטגלידער װעלן אױיך צושטײן צר
דער דעמאָנסטראַציע,
א פאַרטריב ענער א ,פאָרװערטס*, סעכּטענבער 17, שילדערט דעם אינצידעגט'י
מיט אַ. הייזלערן אַזױ:
אָבּער דאָ קומט פּאָר אַ גרויסער טומל? אין זאַל. עס געמט דאָס
װאָרט איינער אַ ייד אין אַ יאַרמלקע מיט אַ לאַנגער קאַפּאָטע, װאָס האָט זיך
ספּעציעל אײַנגעשריבּן אַלס מיטגליד, און מאַכט אַ ליאַרעם, אַ גװאַלד, אַז מען
איז זיך צונויפנעקומען כּדי צו בּאַגראָכּן העבּרעיַש. אויף דער גאַלעריע זענען
שוין געשטאַנען אַ סך מענטשן, ועלכע זענען ספּעציעל צוליבּ דעם געקומען
כּדי אונטערצוהאַלטן דעם טומל, און האָבּן אָנגעהױבּן פּאַטשן, שרײיען. אַואַנק
דער אויסגעצייכנטער פירונג פון דער זיצונג דורך ד"ר ח. זשיטלאָװסקי איז
דער זאָל געבּראַכט געװאָרן צו אָרדענונג, און די דעבאַטן האָבּן זיך הק
געפירט װײַטעױ",
דריטע זיצונג 9
בּוקסענבוים: דעם ה' הײַזלערס דרך איז װי עמעצער ברעכט
אַרײַן בּײַ אַ מענטשן אין שטובּ און װיל אים דורכויס בּאַװײַון, אַז דאָס
װײַב זײַנס איז נישט קיין פּאַסיקע פצר אים. יענער װוֹינט שױן מיט דעם
װײַבּ אַזױ פיל יאָרן צוזאַמען, לעבּט מיט איר בּשלום -- און פּלוצים קומשף"
איינער שטערן זײַן שלום:בּית,,
קאַהאַן װײַזט אָן אױף די חסרונות פון די פאָרגעלײגטע תּקנות. בּכלף
איז ער מסכּים מיט פּרילוצקין, ער לייגט נאָך פאָר, אַז די אָרגאַניזאַציע זאָל
זיך רופן: ,אָרגאַניזאַציע פֿאַר יידישער שפּראַך און קולטור" און זאָל אַרױס=
געבּן אַ ספעציעלן אָרגאַן,
אסתּר איז קעגן אַזאַ אָרגאַניזאַציע, װײַל דאָס װעט װידער זײַן אַ מיך
! כּלל:ישראל-פּאָליטיק, װאָס פאַרטונקלט דעם קלאַסןבאַװוּסטזײַן פון פּראָלעטאַ
עּ
פאַרשיידן, דעריבּער קאָן אַזאַ אַלגעמײנע יידישע אָרגאַניזאַציע אויף קיין מאַל
ניט עקטיסטירן:,
קאװאַן ענטפערט דערױף, אַז בּנוגע צו געװיסע קולטורעלע אינף
טעדעסן קאָנען זיך פאַראײניקן אַלע קלאַסן, אין דער אַנטװיקלונג פון דער
יידישער שפּראַך אין דער ידישער קולטור איז דער פּראַלעטאָריאַט נאָך
אפשר מע ר פאַראינטערעסירט װי די בּורזשואזיע. אֲפילו דער ,בּונד',
מיינט דער רעדנער, װאָלט אויך געדאַרפט זײַן פאַר אזא קולטורעלער אָרגאַ:
ניזאַציע -- װײַל דאָס װאָלט זײַן דער אָנהײבּ פון יענער קולטורעלער ארי+
טאָנאָמיע, צו וועלכער ער שטרעבט,
ל כאַזאַנאָוויטש װײַזט אָן, װי װיכטיק עס װאָלט געװען, אַז די
יידן פון אַלע לענדער זאָלן זיך פאַראײיניקן אין דער אָרגאַניזאַציע: װען מען
שליסט לכתּחילה אויס די מעגלעכקייט פון אַ פאַראייניקונג צװישן אַלע יידן
פון פאַרשיידענע לענדער, שטעלט מען זיך פאַקטיש אױפן בּאָדן פון דעף
אַסימילאַציע און מען פּראָפּאַגירט די צעשטיקלונג פונעם ידישן פּאָלק, עה
לײגט פאָר, אַז די שריפטשטעלער זאָלן זיך בּאזונדער פאַראײניקן,
זינגער באַװײַוט, אַז אַוא אָרגאַניזאציע אין מעגלעך און נייטיק,
שפּעט אין אָװנט: װערט די זיצונג געשלאָסן,
איינדרוקן
3 ר זל פון ,ראַזסװצט* כאַראַקטעריזירט די דיסקוסיע אַזױ (נומ' 34):
די אָפּאָנענטן קען מען צעטיילן אין דרײַ גרופעס. טײל זענען מסכים
מיט דער פּרינציפיעלער זײַט פון פאָרשלאָג און טראָגן אַרײַן אַ גאַנצץ רי-
1 גענוער װערט איר. אַרגומענטצציע געבראַכט װײטער,
3 לייטן , פאָרװערטס?, סצפט! 117 7 אַ זײגער,
=
9 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
אויסבעסערונגען און דערגאַנצונגען, אַנדערע הטלטן אַזא אָרגאַניזאַציע פאַר
איבּעריק: אַזױ דערװײַזט אֹסתּר פרומקין זײיער הײס, אַז מ'קען בּשום אופן
נישט פאַראייניקן אין איין פאַרבּאַנד יידן פון פּאַרשײדענע קלאַסן, װאָרים
דאָס איז כּללײישראל-פּאָליטיק, װאָס פאַרטונקלט דעם קלאַסבּאַװוּסטזלן פון
פּראַלעטאַריאָט. די דריטע, די פאָרשטײיער פון די ציוניסטן, האַלטן, אַז מען
דאַרף נישט בּויען אַזעלכע פּרייטע אָרגאַניזאַציע:פּלענער, מחמת יידיש איז
נישט אונדזער איינציקע שפּראַך,. די דיסקוטיע פירט זיך שטורמיש, צייטנ2
װײַז װײַזט זיך אַרױס פּאַרטײיַשע ענגקייט,
א פאַ רטריפעגער אי ,פאָרװערטס', סעפּט' 17, גיט איבער זײן אַלגעמײנעם
:אײנדרוק:
יעדער {רעדנערן האָט אַרױסגעזאָגט זײַנע געדאַנקען װעגן דעם סטאַ:
טוט, דאָס זענען אייגנטלעך געוען די מיינונגען פון די פּאַרטײ=פּראָגראַמען,
װוי זיי קוקן אויף יידיש און העבּרעיש. קיין נײַס איז דאָרט ניט געזאָגט גע=
וואָרן. יעדער פּאַרטײ:מענטש האָט בּאַשיצט די מיינונגען און שטאַנדפּונקטן
אויף וועלכע זײַן פּאַרטײ שטייט,
אסתּרס אַרגומענטן
די אַרגומענטאַציע פון די לינקע געגנער פון אָרגאַניזיר.פּראָיעקט װצרט איבּערגעגעבן
דורך א--ר אין זאַמלבּיך ,די גײע צײס", בּאַנד /ׁ1, אין אַרטיקל ,די ערשטע ײדישע
שפּראַך-קאָנפערענץ":
דער אַלגעמיינער געדאַנקען:גאַנג, אויף וועלכן די געגנער פונעם פּראָיעקט
האָבּן זיך סומך געװוען, איז געװוען פאָלגודער:
פּאַרשפּרײטן קולטור פֿאַרשפּרײיט יעדע סאַציאַלע גרופע לוט איר
װעלטאַנשױונג, לוט אירע פּאַליטישע און סאַציאַלע אינטערעסן. די קולטור
ואס ס'פארשפרייט א שאָװויניסטישער נאַציאַנאַליסט אִין אָפּטמאָל ניט גלײַך
צו דער קולטור, וועלכע ס'פארשפרייט א פּראַלעטאַרישער אידעאַלאָגן די
זעלבע קולטור-אוצרות, װאָס זענען פונעם ערשטן וערט פאַרן פּראָלעטאַריאַט,
זענען אָפּטמאָל גאָרניט קיין אוצרות פאַר דער בּורזשואַע, און אומגעקערט,
פאַר א ציוניסט למשל איז די איבערטראָגונג פון דער גאנצער בּיבּל א גרויס
שטיק אַגיטאַציאָנס:אַרבּעטן פאַר פּראַלעטאָריער זענען די פּאָעטישע טיילן פון
איר אַ קוועלע פון שיינהייטס:געפיל און דאָס איבּעריקע -- א שטאָף צו היסטאָ:
ריש שטודירן און קריטיק,
די אַרגאַניזאציע שטעלט זיך פּאָליטישע צילן -- קאַמף, פּראָפּאַגאַנדע
פֿאָר גלײַכבּאַרעכטיקונג פון שפּראַך. די גלײַכבּאַרעכטיקונג פון שפּואַך קען
דריטע חצננג 081
פאַרשטאַנען ווערן זייער פאַרשיידן -- אין פֿאַרבּינדונג מיט דעם אָדער י/=
נעם נאַציאָנאַלן פּראָנראַם. די פּראָפּאַנאַנדע קען געפירט װערן אויף עעָנַדְללם
קער אופנים,
ס'איז שוין קיין רייד גיטאָ װעגן דעם, אַז די קאַנקרעטע אַרבּעט און
קאַמף קען געטירט וערן נאָר אין פאַרבּינדוגנג מיט די אֶרְטִיקע פּאַליטישע:
סאַציאַלע און עקאַנאָמישע בּאַדינגונגען; אַז קיין אַלװעלטלעכע אָרגאַניזאַציע
איז דאָס ניט אימשטאַנד צו טון.
דעריבּער דאַרף די בּאַשאַפענע אָרגאַניזאַציע האָבּן א רײן אינפאָרמא?
טיוון כאַראַקטער; דערבּײַ װעלן איך קאַנען געגרינדעט װערן פאַרשיידענע
קאָמיסיעס -- גראַמאַטישע, פילײַכט פּעדאַגאָגישע, ליטעראַרישע -- דאָס איז
שוין אַ שפּעטערע זאַך, װען די פאַראינטערעסירטע חברות וועלן זיך אוים:
קומען און אויפרעדן.
בּאַטײליקן זיך אין איר קענען פאַרשיידענע קולטורעלע אַרגאַנזאַציעס,
וועלכע צאָלן פאַרן בּיוראָ א געויסן בּײַטראָג (למשל, 5 רובּל אַ יאָר),
דאָס בּיוראָ קען ניט פעַרנעמען זיך מיט שאפּנדער אַרבּעט אויף די ער2
טער, קען ניט פירן קיין פּאָליטישן קאַמף פאַר אָנערקענונג פון דער שפּראַך;
עס קען ניט גרינדן קיין שולן אאַז", זײַן פאַרלאַגס:טעטיקײט קען זײַן בֹּאַ=
גרענצט מיט רײן אינפאָרמאַטיוע אױפנאַבּן, ?משל סטאַטיסטיק, בּיבּליאָ2
גראפיע אאַז"וו,
אין בּאַזונדערע לענדער דאַרפן אויך בּאַשאַפן וערן אינפאָרמאַציאָנס?
בּיוראָען, לאַנדעס-קאַנפערענצן,
פאַרשיידעגע פטראיינען און אלינריכטונגען בּאַקומען ניט קיינע דירעק.
טיוון פונעם בּיוראָ, סײַ אין זייער קולטורעלער, סײַ אין זײיער פּאָליטישער
טעטיקייט,
די קאָנפערע:ץ פאַרנעמט זיך מיט אַלע קולטורעלע פראָגן אױיף אַזױ
פיל, אויף וויפיל עס האָט אַ שײַכות צו דער שפֿראַך,
די טעאַטער-פאָרשטעלונג
גר שש ם בַאַדע ר, ײדישעס טאָגעבלאַטט, סעפּטי 17:
,,. אויף דער נאַכט זענען א סך דעלעגירטע פון דער קאַנפּערענץ גע=
גאַנגען מאַכן אַ בּאַווך אין דעם טשערגאװיצער ידישן סעאַטער. די אײינרן=
פער פֿון דער קאַנפערענץ האָכּן צוגעזאָגט צו אַראַנזשירן עטלעכע גוסע האָרי
שטעלונגען, איז יעדער טאַקע געוװען נײַגעריק צו זען -- דער גאנצער עולם
איז אָבּער אַהײימגעגאַנגען אנטוישט, װײַל דאָס װאָס מען האָט בּאַקומען צו
זען אינעם טשערגאָװויצער יידישן טעאַטער איז פּשוט נאָר געװען א קאַריקאש
שור פון יידיש טעאטער.
92 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
פערטע זיצונג
(דינסטאָג, סעפּטעמגער 1, אינדערפרי)
2 אַזײגער אינדערפרי װערס געעפנט די פרימאָרגן-זיצונג דורכן
װויצע:פּרעזידענט ד'ר ח. זשיטלאָווסקי:, אױיפן סדר:היום שטייען די
רעפּעראַטן וועגן דער שפּראַך, אָרטאָגראַפּיע און גראַמאַטיק, די רעפערענטן
זענען ד"ר סאָטעק, ש. אײַזענשטאַט, מ, מיזעס, אײדער מען טרעט צו צו די
רעפּעראַטן, ווערט אַרײַנגעטראָגן א פּאַרשלאָג מיט 14 אונטערשרימטן, אַן די
קאָנפערענץ זאָל אױסאַרבעטן אַ מאַניפעסט צום יידישן פאָלק, וו
ס'זאָל דערקלערט וװערן װאָס די קאַנפערענץ איז און װאָס זי ויל,
דער קאָרעספּאָנדענט פון ,ראַזסװצט* (נומ!' 84) קלערט אױף דעם פאָרשלאָג אַזױ:
מחמת דעם, װאָס דער אַרגאַניזירפּלאַן האָט אַרױסגערופן אױף דער
פריערדיקער זיצונג אַואַ לאַנגע פרינציפיעלע דיסקוסיע, אין וועלכער עס זע=
נען צרױסגעזאָגט געװאָרן שאַרפע עקסטרעמע מיינונגען סײ בנוגע דער רא:
לע פון דער ידישער שפּראַך, סײַ בּנוגע דער נײטיקייט פון אַזא ברייטער
אָרגאַניזאַציע, האָבּן אייניקע אָנטײלנעמער פון דער קאָנפּערענץ אויפגעהערט
צו גלייבּן אין דער מעגלעכקייט פון אייניקונג און געמײנזאַמער פראַקטישער
אַרבּעט, האַלטנדיק די רעפּעראַטן פאָר זייער װיכטיק אין טעאָרעטישער הינ:
זיכט, שטעלן זי דאָך דעם פֿאָרשלאָג נישט אויסצוהערן די רעפערענטן און
אױסצואַרבּעטן אַ טעקסט פון אַ מאַניפעסט, מיט וועלכן די קאָנפערענץ זאָל
זיך ווענדן צו די בּרייטע מאַסן,
פּרץ טרעט אַרױס קעגן דעם דאָזיקן פאָרשלאָג, װײַל לט זײַן מי=
נונג קען מען די רעאַלע אַרבּעט נישט אָנהײבּן פון אַ מאַניפעסט; אַזאַ װענ?
דונג װעט מען קענען בלי-ספץ פאַרעפנטלעכן צום סוף פון די בּאַראַטונגען,
אָבּער ניט איצטער, אײדער עס איז געני בּאַשטימט געװאָרן וי אַווי די
קאָנפערענץ בּאַציט זיך אין אַלגעמײן צו דער פראַגע װעגן דער שפּראַך, ער
לייגט פאָר, אַז אַזאַ מאַניפעסט זאָל אױסאַרבּעטן דאָס אויספיר:ביוראָ װאָס
מען װעט אױסקלײַבּן,
נאָמבּערג טרעט אַרױס קעגן דער מײנונג און פאַרטיידיקט דעם
פאָרשלאָג וועגן מאַניפעסט.
אַש האַלט אונטער פּרצן.
משה טייטש, אסתּה, מ. בּירנבּוים שטיצן אונטער דעם פאָר:
לאָג, זעענדיק אין אים אַ װינקלשטיין פון גאַנצן בנין,
1 לויטן פאָרװערטס, סעפט! 17; דורך ג. ביױנצױמען.
פארטע יצונג 28
די דעבאַטן װערן איבּערגעריסן. דורך אַן אָפּשטימונג װערט בּאַשלאָסן
די פֿראַגע וועגן מאַניפעסט דערװײַל אָפּצולײגן און אַריבּערצוגיין צום סדר:היום,
ד"ר נ. סאָטעקס רעפּעראַט
דאָס װאָרט בּאַקומט ד"ר סאָטעק (בּראַיִלע, רומעגיע). אין זײַן רע*
פּעראָט רעדט ער בפרטיות װעגן דער געשיכטע פון דער יידישער שפּראַך
און איר אַנטװיקלונג און װעגן דער פאַרפעסטיקונג פון איר אָרגאַנישן צוזאַ:
מענבּונד מיטן יידנטום,
ער שטעלט פּעסט, װאָסערע שפּראַכן און אין װאָס פאַר אַ מאָס האָבּן
געהאָט אַ ווירקונג אויף דער יידישער, יידן זעגען אַ נעשנדײפּאָלק. װו זײ
זעגען געווען, האָבּן זי געהאַט אויף זיך השפּעות, ער וולַזט אָן, וויפיל ארי
גינעלע שטריכן האָט, גיט געקוקט דערויף, בּאַקומען די יידישע שפּראַך װי
אַן אויסדרוק פון יידישן פּאַלקסלעבּן.
אַ שפּראַך, זאָגט ער, װערט ניט געבּוירן װי אַ װאָלאַפּיוק, אַן עספּע*
ראַנטאָ, אַ שפּראַך אַנטװיקלט זיך גאָרמאַל, בּליט זיך פונאַנדער װי אַ צּױם
װאָס האָט װאָרצלען און עפעס אַ בּאָדן. אַז יידן זענען אין 15טן יאָרהונדערט
אַרױסגעטריבּן געװאָרן פון בּײַערן און האָבּן איבּערגעװאַנדערט אין די סלאַ:
ווישע פּראָװינצן, האָבּן זײ גערעדט דײַטש. די יידישע שפּראַך איו
אַנטשטאַנען אין די סלאַווישע פּראָווינצן. דאָס איו נישט
קיין קונסט-פּראָדוקט, נאָר אַ זאַך װאָס דאָס לעבּן אַליין האָט אַרױסגערופן,
נאַטירלעך זענען אין יידיש אויך אַהײַן פיל רוסישע און פּױלישע װערטער,
דאָס איז פון איין זײַט, פון דער צווייטער זײַט זענען אין ײדיש אוך אַרײַן
פיל העבּרעישע װערטער. אַ ייד פלעגט זיך אויסװויינען דאָס האַרץ אין העב:
רעַיִשׁ. דאַװנען דאַװנט ער נאָך בּיו איצט אין העבּרעלש, איז קיין װוּנדער
ניט, אַז פיל בּאַגױיפן האָבּן זיך געקעגט אויסגיסן בּײַ אים נאָר אין אַ העב2
רעישער פאָרם,
אַלע שפּראַכן האָבּן זייערע געלערנטע וועלכע פאַרנעמען זיך מיט זײי,
פאָרשן זיי אויס, אַפּילו מיט די ציגײַנערשע דיאַלעקטן האָבּן זיך אײניקע
בּראָפעסאָרן בּאַשעפּטיקט, כּדי װיסנשאַפּטלעך זי צו בּאַגרינדן. נישט אַזױ
איז געווען בּיז איצט מיט יידיש. יידיש, זאָגט מען, איז אַ זשאַרגאָן. מען
פאַרגעסט, אַז לוטער האָט בּאַשאַפן דעם שענסטן דײַטשן ליטעראַרישן דיאַ:
לעקט נאָר דורך דעם, װאָס ער האָט צוניפגענומען אינאייגעם די שענסטע
ווערטער פון אַלע דײַטשע דיאַלעקטן.
דער רעפערענט גייט דאַן אַריבּער צו אַ קורצער כאַראַקטעריסטיק פון
דער יידישער שפּראך, אירע גראַמאַטישע און אָרטאָגראַפישע עלעמענטן, און
װײַזט אָן, אַז אומײַטן אַן אַרטאָגואַפיע מוז מען זײער פאָרזיכטיק. די אִױ=
4 צאַריכט פון דער קאָנפערענץ
טאָגראַפיע מוז אױסגעאַרבּעט װערן אַן איינחייטלעכע, עס זאָל ניט זײַן אַזױ
וי בּיז איצט, װען יעדער שריפטשטעלער שרײַבט נאָך זײַן אייגענעם קאַפּריז.
דער רעדנער גיט אַ פּראַקטישן פאָרשלאָג: צו פאַרשפּרײטן אין געייסע
האַלבּ:אסימילירטע ספערעס די יידישע ליטעראַטור אין לאַטײַנישן שריפּט
דערמיט װעט מען צוציען די אינטעליגענץ, װאָס קען נגיט לײענען דעס
יידישן אַלף:בית. לויט זײַן פּערזענלעכער דערפּאַרונג האָט דער מיטל געבּראַכט
צום צוציען 2000 נײַע לײענער פאַר דער ײדישער ליטעראַטור אין דומעניע.
צֶר לײגט פאָר זיך ערנסט צו בּאַשעפטיקן מיט דער פּראַנע װעגן דער
לאַטײַנישער טראַנסקריפּציע.
לוט ג. בּאַדערס בּאַריכט אין ,ייד' טאַגעבלאַטט', סעפּטעמבער 21, איד
סאָטעקס רעפעראַט געווען ,שטאַרק דײַטשמעריש".
ש. איזענשטאַטס רעפעראַט
נאָך אַן איבּעררײַס לײענט ש. אייזענשטאַט זײַן ועפעראַט װעגן
אָרטאָגראַפיע. דער רעפעראַט בּאַטראַכט די היסטאָרישע אַנטװיקלונג פון יעדן
קלאַנג אין צוזאַמענהאַנג מיט דער העבּרעישער און דײַטשער שפּראַך. יעדער
פונקט װערט כאַראַקטעריזירט מיט בײַשפּילן פון היסטאָרישע דאָקומענטן.
די רעװלטאַטן פון שפּראַך;אַנאַליז שטעלט פאָר דער רעפערענט אין אַן
אָרטאָגראַפישער טאַבּעלע, װאָס װוערט צעטיילט צו אַלע אָנטײלנעמער,
עס ווערט בּאַשלאָסן, אַז די אַנדערע העלפט פון רעפּעראַט זאָל נישט
געלייענט װערן 1, נאָר איבּערגעגעבּן װערן דער שפּראַך:קאָמיסיע, װאָס װעט
געגרינדעט וערן, 8
דאָס װאָרט בּאַקומט מ. מיזעס,
ממתיהו מיזעסעס רעפעראָט
| = צי איז יידיש אַ שפּראַך!--דאָס איז קיין ספק נישט. אַ שפּראַך אױף
וועלכער עס רעדן 8--9 מיליאָן מענטשן איז אַ שפּראַך. די יידישע שפּראַך
איז אָבּער נאָך נישט אָנערקענט געװאָרן פאַר אונדזער נאַציאָנאַלער שפּראַך,
און דערום מוזן מיר קעמפן דערפאַר, אז זי זאָל יא אַנערקענס װערן. אױך
אנדערע פעלקער האָכן געדאַרפט פיל קעמפן בּיז זייער אייגענע אינטעליגעגץ
האָט אַנערקענט זייער אייגענע שפּראַך. מען זאָנט--ײידיש איז אַ זשאַרגאָן
1 מחמת דעם, װאָס דער ספעציעלגװיסנשאַפטלעכער רעפערמט האָט ניט שטאַרק פאַרה
אינטערעסירט דעם עולם (, דער פריינד" נומ' 192; ײד' טאַגעבּלאַטט, סעפט' 21).
?) לױטן , ײדישן אַרבּעטער* נוב!' 89: ,דעם בּיורא",
פערטע דיצונג 3
אַ געמיש פון קאַליע דײַטש מיט לשון:קודש און סלאַװיש, אָבּער די װיסנשאַפט
האָט בּאַװויזן, אז קיין ריינע שפּראַכן זענען בּכלל ניטאָ. צי איז ענגליש ניט
קיין גערמאַניש:פראַנצױזישער פּודינג! אין יעדער שפּראַך זענען פּצַראַן טױונ=
טער פרעמדע וװערטער. ווען מיר זאָלן אָב עיקענען, אַז יידיש איז אַ זשאַרגאָן,
וועלן מיר מוזן קומען צום בּאַשלוס, אַז דײַטש, ענגליש, פראַנצויזיש אאַ"ו
זענען אויך זשאַרגאַנען,
יידיש, טעגהט מען, איז מיאוס. ענגליש איז אױך נישט שײן; דל
דײַטשן האָבּן אויך אַמאָל זייעד שפּראַך געזאַלטן פאַר מיאוס. דער שטאָף פון
יידיש, אַזױי װי פון אַלֶע שפּראַכן, איז טײלװײַז גענומען פון אַנדערע.
שפּראַכן, דער גייסט אָבּער איז אַ רייןטידישער.
דאַן װײַוט דער רעפערענט אָן מיט אַ גאַנצער רי בּײַשפּילן, אַז קיין
שפּראַך איז נישט קיין ריינע. די דײַטשע שפּראַך איז פּאַרמישט מיט קעלטישצ
און ראָמאַנישע װערטער, ענגליש -- מיט ראָמאַנישע, גערמאַנישע און אַנדערצ
ווערטער, גריכיש--מיט פעניקישע װערטער, אינדיש--מיט פּערסישע ווערטער
אאַז"װ אאַז'וו. אויך העבּרעיש גופא איז נישט קיין רײינע שפּראַך אוֹן א
פאַרמישט מיט פי? אַרצַמישע, פעניקישע און אַנדערע װערטער, דאָס װאָס
יידיש איז נישט קיין מזרח:שפּראַך איז אויך קיין גרויס אומגליק נישט, װײַל
מיר זעען, אַז דער גרעסטער טייל פעלקער רעדן נישט אױף דער שפּראַך
פון יענער ראַסע, צו װעלכער זי געהערן אָן. אַװי רעדן גערמאַנער--ראָמט.
ניש, ראָמאַנער -- גערמאַניש, די בּולגאַרן, װעלכע זענען מאָנגאָלן, רעדן
סלאַװיש און דעסגלליכן.
װאָס טוט מען, װאָס ידן רעדן אוף כאַרשײדענע לשונות! -- דע
גרעסטער טייל יידן, 8--9 מילאָן, רעדן יידיש. אוף אַנדערע שפּראַכן רעדן
עפ"י רוב גאַנץ אָדער האַלבּ אַסימילירטע יידן, וועלכע אינטערעסירן אונדז
נישט אַזױ שטאַרק, און די װאָס רעדן אוף אַנדערע שפּואַכן רעדן נישט
אויף אי ין לשון, נאָר אויף צענדליקער לשונות, דעריבּער קאָנען מיר זיך
מיט זיי נישט רעכענען. אויך בּײַ אַנדערע פעלקער זעען מיר, אַז טיילן
פון פּאָלק רעדן אויף אַנדערע שפּראַכן, און פונדעסטוועגן װעט קיינער נישט
זאָגן, אַז די הױפּט:שפּראַך איז נישט די נאַציאָנאַלע.
דאַן גייט ער אַריבּער צו דער פראַגע װעגן העבּרעיְש,
די פראגע וועגן העבּרעיִש, מײיגט דער רעדנער, איז כּלל קיין פראַגע.
נישט. העבּרעיַש האָט פאַרלױרן איר האַרץ, איר נשמה, איז געװאָרן אַ
װי אַלט:גריכיש און לאַטײַן -- אַ ספרים:שפּראַך. העבּרעיַט פאַרבּינדט אוגדד
אָבּער מיט דער פאַרגאַנגענהײט, און דערום װעט עס בּלײַבּן בײַ אנדן
אַ שפּראַך, װעלכע װעט אונדו געבּן די מעגלעכקייט זיך צו בּאַקענען מיטן
יידישן עבר,
צום סוף װײַזט ער אויף, אַז יידיש איז ענג פאַרצונדן מיט דער העב=
רעישער שפּראַך; אַז דער שפּראַך-צױ און די גראַמאַטיק פון יידיש איז זייער
062 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
נאָענט צו העבּרעיִש. ער ענדיקט זײַן רעפּעראַט מיטן געדאַנק, אַז דאָס
נײַנצנטע יאָרחונדערט האָט געגעבּן דער מענטשהייט גלײַכבּאַרעכטיקונג פון
נאַציעס, דאָס צװאַנציקסטע יאָרהונדערט װעט געבּן גלײַכבּאַרעכטיקונג פון די
- שפּראַכן,
דער רעפּעראַט רופט אַרױס אַ גרויסן טומל בּײַ אַ טייל קאָנפערענץ,
5
יער לייגט פאָר, די קאַנפערענץ זאָל באַשליסן אָפּצודרוקן מיזעסעס רעפעראט
אין אַ בּאַזונדער בּראָשור, אַלס די ערשטע װיסנשאַפטלעכע ארבּעט ועגן דער
זידישער שפּראַך.,
דער פֿאַרשלאָג רופט ארויס אַפּלאָדיסמענטן פון איין זײַט און טומלדיקע
פּראָטעסטן פון דער צווייטער,. עס זענען געווען מענטשן, װאָס האָבּן געווייגט
פון כּעס און װײטאָג נאָך מיזעסעס רעפעראַט:, פרץ מעלדט, אַז אױבּ ער
האָט וועמען באַלײדיקט, נעמט ער זײַנע װוערטער צוריק?. ס'ווערן געעפנט
דעבּאַטן, נאָך וועלכע די פראגע בּלײַבּט פונדעסטוועגן אֶמן,
דערויף וערט געשלאָסן די פרימאָרגן:יצונג בּין {/21 א זייגער,
פּרץ נעמט אַ װאָרט און ואַרפט אויף די העכּרעיסטן זייער אויפפירונג,
איינדרוקן
דער קאָרעספּאָנדענט פון ,פרײנד* שרײבט װעגן מיזעסעס רעפעראַט אין נומ' 192:
ה' מיזעסעס רעפּעראַט האָט געדיערט אן ערך אָנדערטהאַלבּן שעה, און
?די גאַנצע קאנפערענץ האָט אים אויסגעהערט מיטן גרעסטן אינטערעס. אפ
בערצוגעבן דעם רעפּעראַט, אפילו בקיצור, אין אוממעגלעך, --- װוייל אין
אים איז געווען צוניפגעקליבן אַן אומגעהליערער מאַטעריאַל פון אַלע צװײַגן
בון דער שפּראַך:װיסגשאַפט און פון אַלע פראָגן, וועלכע האָבּן מער אָדער
װײניקער װערט אָדער שליכות צו דער ײידישער שפּראַך,
גרשם בּאַדער, ,ײדישעס טאַגצבלאַטט*, סעפּט' 17:
,, דער רעפּעראָט פון הי מיזעס האָט אַרויסגערופן אַ שטיקל עמפערונג
בּײַ מאַנכע דעלעגירטע פון קאַנפערענץ, װאָס העכבּרעיש איז נאָך בל זי"
טײַער און הײליק. און ווען י, ל, פּרץ האָט דאַן פאָרגעלייגט, די קאָנפערענץ
זאָל דאָס רעפעראַט אָפּדרוקן אין א באַזונדער ביכל, איז אױסגעבּראכן
א שטורשם וופלכער האָט גנדראט איבּערצוגיין אין , האנטאַרבּעט",,. די ה5239
רעיסטן האָבּן אָנגעהױבּן שטאַרק צו פײַפן, און די זשאַרגאָניסטן זענען שוין
גרייט געווען צו בעַקעמפן (} דאָס רעפעראַט פון ה' מיזעס מיט די פיסטן
== אי
1 ,המצפה", גומ' 36, 1908, 2 ,נייע צייט", שִׁ}, זי 96,
3 לױס דעם בּאַריכט פון ,פרײנד* אין דער פאָרשלאָג אָנגענומען געװאָרן
פערטע יצונג 97
און פון צװישן די שרײַענדיקע העבּרעיסטן האָט זיך איינער אַװעקגע?
מעצט אין אַ װוינקל און האָט אָנגעהױבּן שרעקלעך צו װײנען און האָט זיך
-גאָרניט געקענט שטילן, ניט װײַט פון אים זענען געשטאַנען צװײי העבּרע:שי
שפרעכנדע מיידלעך, און קוקנדיק אויף אים האָבּן זי מיטגעװיינט.
א---ר, אין זאַמלבּוך ,די נײע צײט-, /1:
די שפּראַך:קאַנפערענץ האָט זיך קוים אַ שעה פאַרנומען מיט שפּראַך*
פּראָגן -- און דאָס פּובּליקום איז שוין שטאַרק פּאַרשלעפערט געװאָרן.. פון
דיזן צושטאַנד האָט אים אַרוױסגעפירט מיט זײַן רעפּעראַט הער מיזעס. אַן
אינטערעטאַנטע פּערזענלעכקײיט, שױײַבּט מייסטנטיילס העבּרעיש, אַרבּעט אין
;המצפּה" -- און וויפיל װערטער, װאָס האָבּן נאָר אַ שײַכות צו טױט און
-טויטקייט ס'זענען נאָר דאָ אין דער יידישער שפּראַך, האָט ער אַרױסגע?
שלעפּט אויף דער סצענע, בּשעת ער האָט אָנגערירט העברעיש: ,קברים',
בּית:עלמין",, ,מומיע", ,אָן דפק" אאַז"וו אאַז"ו,
רעדן רעדט ער אַזױ, אַז מ'כאַפּט קוים פון צען ווערטער אייגעם,.. אָבּער
ער רעדט מיט אַזא היץ, אַז ער צװוינגט זיך פאָרט צו הערן.
דער רעפּעראַט געדויערט העכער אַ שעה. ער בּרענגט די אײגנטלעך
שוין פעסטגעשטעלטע כּללים,. דאָס אַלץ אָבּער װערט אילוסטרירט מיט אַזאַ
גרויסער צאָל אינטערעסאנטע בּײַשפּילן (אמת ניט אַלע מאָל װויסנשאַפּטלעכע,
אָפט קוריאָזע), אַז דער רעפּעראַט גיט טאַקע אַ רײַכן מאַטעריאַל אַנטקעגן די
קעגנער פון יידיש,
ער געפינט, אַז העבּרעיש קען בלײַבּן אַ שפּראַך פון ספרים. די יידישע
װויסנשאַפט קען אין העבּרעיַש בּאַאַרבּעט װערן. ער געפינט אַפּילו, אַז אױך
פּובּליציסטיק קען געשריבּן װערן אין אַ שפּראַך, אין וועלכער ,ס'קלאַפּט ניט
אַזױ שטאַרק דער דפק"..
דוכט זיך, ניט אַזוי געפערלעך.
די הערן העבּרעלסטן אַבֹּצי קענען ניט פאַרטראָגן די װערטער ,מומיע",
.,קברים", / בּית:עלמין" און מאַכן אַזאַ סקאַנדאָל, אַז ס'איז ניט צו בּאַשרײַבּן..
פינפטע ויצונג
(דינטטאָג, סעפּטעמבער 1, נאָכמיטאָג)
9
די זיצונג הייבּט זיך אָן 4 דעם זייגער אונטסער דעם פאָרויץ פון ד"ר
זשיטלאַװווסקי. אויפן פדר:היום שטייט די פראגע ועגן דער ארגאניואטיע.
5(
98 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
נאַכדעם וי די לעצטץ פון די רעדנער זאָגן אַרױס זיערע מײנונגעךל
וועגן אָרגאַניזירפּלאַן, בּאַקומט דאָס שלוסװואָרט דער רעפערענט,
פּרץ. אין גאנג פון דער דיסקוסיע האָבּן זיך אױסגעקריסטאַליזירט"
דרײַ ריכטונגען: איינע איןז בּכלל קעגן אַזאַ אָרגאַניזאַציע, די צווייטע איז פאַר
אַן אָרגאַניזאַציע מיט בּאַגרענעצטץ קאָמפּעטענצן, די דריטע--פאַר אַן אָרגאַף
ניזאַנייע אין הסכּם מיטן פּלאַן, די קעגנער פון דער אָרגאַניזאַציע האַלטן, ַז
אַזאַ מין אינסטיטוט קאָן געגרינדעט ווערן נאָר פון דער מלוכה און אַו מיף
קאָנען נישט פאָרשטעלן מיט זיך קיין מיניסטעריום פאַר פאָלקס:בּילדונג, דאָס.
זאָגן די ציוניסטן, אויבּ מען זאָל קוקן אויף דער זאַך פּעסימיסטיש, איו דאָס
אַזו. מען דאַרף אָכּער צו רו לאָון דעם פעסימיזם. מען דאַרף האָבּן אין
זינען, אַז די בּעסטע יידישע אַנשטאַלטן װערן דערװײַל געגרינדעט און אוֹיס.
געהאַלטן דווקא פון יידן אַליין, און נאָר יענע אינסטיטוציעס, קעגן וועלכע
די רעגירונגען טרעטן אַרױס, האָבּן אַן אמתן גרויטן ווערט פאַרן פאָלק. קעגך
די װאָס זאָגן, אַז דאָס װעט קאָסטן צו פיל געלט: מיר קומען ניט מיט האַרש
מאַטן פאָדערן געלט" ווער עס װעט מיט אונדז זײַן אײַנשטימיק און אי
פאַר נייטיק זיך צו לאָזן קאָסטן אַזױ פיל און אַזױ פיל, יענער נאָר װעט גע
דאָס געלט. װעגן דעם איז גלאָט ניטאָ װאָס צו רעדן. מיר ווילן, עס ואל
אויפהערן צו זײַן לאָקאַלע קולטורן -- מיר ווילן בּאַשאַפן אַן אַלגעמײנף לִיש
טעראַטור, אַן אַלגעמײנע קולטור, קעגן אונדז קענען אַװױסטועטן נאָר די
וועלכע פילן נישט יידיש און דענקען גישט יידיש.
די װאָס זאָגן, אַז דער סטאַטוט טוג ניט, אָבּער שאַפן אַזאַ אַרגאֲָניט
זאַציע געפינען זיי פאַר נייטיק, װעל איך ענטפערן: די תּקנות בּאַזיצן בַּליש.
ספק געוויטע אומפּינקטלעכקײטן און נישט:דערזאָגטקײטן, אָבּער דאָס װעט
מיט דער צײַט פעסטגעשטעלט װערן דורכן לעבּן אַלײן,
אַן אָרגאַניזאַציע איז אונדן אומבּאַדינגט נייטיק, אונדזערע כּוחות זצ=
נען צו פיל צעבּרעקלט, דער סדר פון דער ציוניסטישער אָרגאַניזאַציע, וועלכן
א סך האָבּן אָנערקענט פאַר אַ מוסטערהאַפּטן, טוג פאַר אונדז נישט: אונדן
איז נישט נייטיק אַזא צענטראַליאַציע, מיר דאַרפּן אַרבּעטן אויף די ערטער
אונטער דער אָנפירונג פון בּיוראָ, װאָס מיר ועלן גרינדן צײַטװלליק אין
טשערנאָוויץ,
פּרץ שטרײַכט אונטער, אַז דאָס פאַרטײידיקן די אינטערעסן פון די
ליטעראַטן איז נישט די הױיפּט ס-אויפגאַבּע פון דער פאָרגעלייגטער אַרגאַניזאַציע,
די ליטעראַטן פאַרטײידיקן זיך אַלײן מיט דער הילף פון פאַראייניקונג,
אונדזערע אויפגאכּעס זענען אָן אַן ערך בּרייטערע: מיר זענען צעריסן און
צעשפּליטערט דורך אונדזער מלוכהלאָזיקײיט; לאָמיר זשע בּאַשאַפן אַ קולטורט
פאַראייניקונג אױפן גרונד פון דער יידישער שפּראַך און ליטעראַטור,
װאָס איז שייך צו דעם, װאָס אַ סך האָבּן פאָרגעלײגט צו אָרגאַניזירף
אונדזער קולטור:אַרבּעט אין די ראַמען פון די עקסיסטירגדיקע פּאַליטישצ
פינפטע זצונג 99
פאַרטײיען, האַלט ער דאָס פאַר אוממעגלעך. דער רעדנער דריקט אס זײַן
גרעסטע סימפּאַטיע צום בּונד', אָבּער ער האַלט, אַז די פּאַרטײען אונדזערע
זענען געווען צו סובּיעקטיוו אין דער קולטור;אַרבּעט און האָבּן דעם ליטעראַ?
טור-מאַרק פאַרפלייצט בּלויז מיט בּראָשורן, ער ענדיקט: אױבּ איר נעמט אָן
דעם פאָרגעליגטן פּלאַן, קומען מיר צו פאָרן אין װאַרשע און אין די אַני
דערע שטעט מיט פּראַקטישע רעזולטאַטן; מיר זאָגן דעם פאָלק, אַז מיר האָבּן
בּאַשאַפן אַ קולטור:אָרגאַניזאַציע.
אסתר טראָגט אַרײַן אַ רעזאָלוציע: אָפּװאַרפן פּרצעס פּראָיעקט, אויס?
קלײַבּן אַ בּיוראָ מיט בּלוז אינפאָרמאַטיװוע פונקציעס; די קומעדיקע קאָנפלש
רענצן זאָלן זײַן צוזאַמענקומענס פון פאַרשײידענע אָרגאַניזאַציעס און אינסטי=
טוציעס, װאָס אַרבּעטן אין פאַרשײידענע לענדער אױפן געבּיט פון דער
יידישער קולטור, מיטן צװעק זיך צונויפצורעדן און איינס בּײַם אַנדערן
געוויר צו װערן װאָס עס טוט זיך און װי אַזױ עס טוט זיך, דערבּײַ דער.
קלערט זי, אַז אַזױ וי דער אָרגאַניזיר-פּלאַן פונעם רעפערענט הײבּט זיך
אָן מיט אַן אַרײַנפיר, וועלכער צייכנט אָן דעם אַלגעמײנעם טעאָרעטישן קוק
אויף דער ראָלע פון יידיש אין אונזער נאַציאָנאַלן לעבּן, מוז זי אױיך אַזי
טון, און זי שיקט פאָרויס צו איר פאָרשלאָג אַן אַלגעמײנע טעאָרעטישע
בּאַגרינדונג, אין וועלכער עס זאָגט זיך: ;,מיר אָנערקענען די יידישע שפּראַך
פאַר דער איינציקער נאַציאָנאַלער שפּראַך פון יידן,
ל. וועקסלע ר (לעמבּערג) נעמט דאָס װאָרע און מאַכט אויפמערקזאט,
אַז מיט דעם לעצטן טייל פון דער רעזאָלוציע װיל אסתר דורכ שמוו ען
אַ פּרינציפּיעלן ענין, וועלכער אין נאָך פון דער קאָנפערענץ נישט באַשלאָטן
געװאָרן, און אַז אַזאַ בּאַשלוס איז געפערלעך, װײַל פיל מיטגלידער פון דעף
קאָנפערענץ װאָלטן בּאַלד געמוזט פאַרלאָזן די קאָנפערענץ װען אַזאַ בּאַשלוס
זאָל אָנגענומען װוערן.
עס קומט פאָר אַ לאַנגע דיסקוסיע װעגן דעם, צי זאָל מען און ול
אַזױ זאָל מען שטעלן צו אָפּשטימונג אסתּרס רעזאָלוציע,
ס'ווערט אָפּנעשטימט, צי זאָל אסתּרס רעזאָלוציע געשטעלט װערן צו
אָפּשטימונג אָן אָדער מיט אַ פויערדיקער דיסקוסיע,. דער רעװלטאַט אין
אַזאַ: 18 קעגן דער דיסקוסיע און 16 פאַר איר.
ס'ווערט צוערשט געשטעלט צו אָפּשטימונג די רעזאָלוציע פון דעם
רעפערענט פּרץ. מיט אַ מערהייט פון 27 קעגן 7 בּײַ 2 אָפּגעהאַלטענע װערט
אָנגענומען דער אָרגאַניזיר:פּלאַן פון פּרצן װי אַ פּלאַטפאָרם, און סווערט
באַשלאָסן צו כירן אַ דעבאַטע ועגן די איינצלהייטן,
די רעזאָלוציע פון אסתּרן און דער פאָרשלאָג צו עפענען דעבּאַטן ועגן
מאַניפעסט וערן אָפּגעװאָרפן מיט דער זעלבּער מערהייט,
טייל פון די װאָס האָבּן געשטימט קעגן אסתּרס רעזאָלוציע גיבּן אִם
100 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
א דערקלערונג, אַז זיי האָבּן געשטימט קעגן נאָר צוליבּ דער פּראַקטישער
זײַט פון דער רעזאָלוציע.
אַנדערע דערקלערן, אַז זײ האָבּן געשטימט דװקא קעגן דער ט עאָ=
רעטישער זײַט,
ל כאַזאַנאָוויטש דערקלערט, אַז װען ער איז קעגן דער טעאָרע=
טישער פאָרמולירונג פון חברה אסתּר, איו עס נישט װײַל ער אֲלס פּוצל
ציוניסט גייט דאָ צוזאַמען מיט די בּירגערלעכע ציוניסטן, נאָר מחמת די
פּועלי:ציון פאַרטרעטן דאָ אַ דריטע ריכטונג.
מען טרעט צו צו דעבּאַטירן פרצעס אָרגאַניזירפּלאַן פּונקטנװײַז,
פּרץ לײגט פאָר דעם ערשטן פּונקט פון פּלאַן, װאָס אַנטהאַלט דעם
פּרינציבּיעלן שטאַנדפּונקט, צו בּאַהאַנדלען מאָרגן (דעם 2טן סעפּטעמבּער),
איצט אֶבּער צוטרעטן צו דער דיסקוסיע לט די איבּעריקע פּונקטן
דער פאָרשלאָג ווערט אָנגענומען.
מען איז מודיע דעם עולם, אַז 9 אַזײגער פאַרנאַכט מאַכט דער פאַר"
איין ,יידישע קולטור" אַ ,קאָמערס" (בּאַנקעט) לכּכוד די דעלעגאַטן
איינדרוקן
װעגן דער שטימונג נאָך דער דאָױקער זיצונג שרײגט אַ פ אַרט ריב עגער אן
, פאָרװערטס?,, סעפּטעמבּער 11:
,, עס איז געגליבּן נאָך אַ גאַנצער בּאַרג אויפן קאָפּ--װעגן דעם וי
אַזױ די קאָנפערענץ קוקט אויף יידיש: צי נאָר װי אויף אַ פאָלקסשפּראַך,
צי װי אויף אַ נאַציאָנאַלע, צי װוי אױף די איינציקע נאַציאָנאַלע שפּראַך, צי
וי אויף איינע פון די צװיי נאַציאָנאַלע שפּראַכן. די שטימונג איז אַ געהי.
בּענע. בּאַלד װעט מען מון באַשליסן די בּאַצ;ונג פון דער קאָנפערענץ
צו דער פּראַגע. עס װערט שוין שפּעט, באַלד שליסט מען די זיצונג. עס
איז שוין אַריבּער דרי טעג, נאָך צװיי זענען געבּליבּן, און מען האַלט נאָך
אַזױ װײַט. דעריגער בּאַשליסט מען אָפּצולײגן אָן אַ זײַט די רעפּעראַטן, װאָס
מען דאַרף מאָרגן לעזן, און אָנשטאָט זײי אויפצועפענען א דיסקוסיע װעגן
װעבּרעיש און יידיש; און זערנאָך, אַז די פּראַגע װעט בּאַשלאָסן װערן, װעט
-מען איבּערגיין צו די ערשטע צוויי פּונקטן פון סטאַטוט,
ד ע ר ב אַג ק ע ט
(דינסטאָג, סעפּטעמבּער 1, פֿאַרנאַכט)
דער ווינער אַקאַדעמישער פאַראיין ייידישע קולטוף", װאָס האָט די
קאָנפערענץ צונויפגערופן און אָרגאַניזירט און איז געקומען קיין טשערנאָװיץ
אין פולן צוזאַמענשטעל, האָט דינסטאָג דעם 1טן סעפּטעמבּער אינאָװנט
בּאַנקעט 101
אײַנגעאָרדנט אַ גרויסן בּאַנקעט לכּבוד דער קאַנפערענץ. דער גרויסער זאַל
פונעם ,מוזיק:פאַראיין" איז געווען דעקאָרירט און פול מיט מעגטשן, עס זענען
געווען אײַנגעלאַדן אַלע דעלעגאַטן פון דער קאַנפערענץ, די פאַרשטײער פון
דער געמיינדע מיטן דעפּוטאַט ד"ר שטרויכער בּראָש, פון פּאָליטישע פּאַרטײען,
קולטור:אַנשטאַלטן און אַנדערע פּעראַנען. עס זענען דערהאַלטן געװאָרן
בּאַגריסונגען און אַנטשולדיקונגען פֿאַר ניט:קומען פון לאַנד-פּרעזידענט פון
בּוקאָװינע און פון אָרטיקן בּירגערמײַסטער,
סטודענט זינגער עפנט דעט בּאַנקעט, דערציילט די עובדות פונעם
פאַראיין ,יידישע קולטור" זינט ער עקסיסטירט אאַז"וו. צוֹם סוף בּאַגריסט ער
אַלע געסט, אָנהײבּנדיק פונעס ד"ר שטרױיכער און אױסלאָונדיק מיט דער
פרוי אסתּר פרומקין,
קוים האָט ער נאָר דערמאַנט איר נאָמען, אין זי בּאַלד אַרױף אױיף
דער טריבּונע און האָט פּראָטעסטירט קעגן די אײַנאָרדענער פון באַנקעט, װאָס
זיי האָבּן אײַנגעלאַדן נאָר בּורזשויען און די אַרבּעטער, װאָס זענען געקומען,
לאָוט מען אַפילן אין זאָל ניט אַרײַן,
עס װוערט א טומל. דער פאָרזיצער פּרװוט בּאַרויִקן דעם עולם. ער
דערקלערט, אַז מען האָט אײנגעלאַדן נאָר די פאָר שטייער פון די אֵרבֹּע=
טער---װײַל ס'איז דאָ װײיניק אָרט, האָט מען אַלע ניט געקאָנט אַרײַגלאָזן, די
דערקלערונג בּאַקרידיקט אָבּער נישט; אסתר און נאָך עטלעכע פּעראָן פֿאַף?
לאָזן דעם זאַל,
נאָך דעם דאָזיקן אינצידענט איז מען איבּערגאַנגען צום אַװנט:סדר:;
עס האָבּן זיך אָנגעהױיבּן די רעדעסי
עס האָבּן גערעדט: ד"ר בּירנבּוים (דײַטש), ד"ר זשיטלאָװסקי, י. ל, פּרץ,
ש. אֵשׁ. 1, פּרילוצקי, די פאָרשטייער פונעם סטודענטןפאַראײן װאָס האָט
געמאַכט דעם בּאַנקעט, און אַנדערע,
דערצו האָט אַן אִרקעסטער געשפּילט יידישע מאָטיוון, פרל' גאָטעסמאַן
און דער 12;יעריקער װײַנשטאָק האָבּן מיט דערפאָלג געזונגען יידישע זאַכן,
און דער בּאַנקעס האָט זיך פאַרצויגן כּמעט בִּיז בּאַנינען
א--ר, די נײע צײט שַן, ז' 92 שרײבּט װעגן דער ,ײדישער קולטוף":
,דאָס איז ניט קיין ציוניסטישער פאַראיין, אָבֹּער צװישן זײַנע מיטגלי
דער (אַן ערך 30 מענטשן) זענען פאַראַן ניט װײניק ציוניסטן",
אַ פֿאַרטריבּענעה, ,פאָרװערטס", סעפּט' 18:
דער פאראיין גיידישע קולטור' האָט אױיך אײַנגעלאַדן די אַרבצטער
פּועלי:ציוניסטן פון טשערנאַװיץ,. װאָס אין אָבּער געװוען! אַז עס וזענען גצ=
קומען ארבּעטער אין מוזיקאַלפאַראײן, האָט מען פון זײ געפאָדערט, זי
זאָלן זײַן אין שװאַרצע פרעק, און סאָמער זענען אייניקע אַרײַן, האָט מען
102 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
קעגן זי אָנגעװענדעט פּאָליצײי און מען האָט זיי אַרױסגעפירט פון זאַל. אין
דער צײַט װוען דער פּאַראײין האָט אײַנגעלאַדן פילע בּורושוּיעס, װאָס האָבּן
קייגמאָל ניט געהאַט קיין עסק מיט דער ידישער קולטור, האָבּן זי נישט
אײַנגעלאַדן די פאָרשטײיער פון דער אָרטיקער ,קילטור;אָרגאַניזאַציע", װועלכע
אַרגּעט צװישן די היגע אַרבּעטער,
גר שם בּאַד ער, ײדישעס טאַגעבּלאַטט, סעפּטי 21:
, דער קעָמערס האָט גיכער געהאַט א פּנים פון אַ גרויס פאָלקס;
מיטינג איידער פון אַ קאָמערס, דער זאל און די גאַלערײען זענען געװען
איבערפילט מיט מענטשן, און עס זענען אויך געהאַלטן געװאָרן אַגיטאַציאָנס:
רעדען װי אױיף אַ פאָלקס-פאַרזאַמלונג. צום קאָמערס האָבּן איך געװאָלט
קומען פאַרטרעטער פון דער טשערנשװיצער אַרבּעטערשאַפט, נאָר מען האָט
זיי ניט אַרײַנגעלאָזט אין זאַל; פון די טשערנאָװיצער ;,ראָשי=הקהל" זענען
געקומען עטלעכע צום קאָמערס, האָט מען זיך שין געשעמט אַרײַנצולאָזן
אַרבּעטער, װאָס האָבּן נישט אָנצוטון קיין שװאַרצן סאַלאָן:ראָק..
זעקסטע ויצונג
(מיטואך, סעפּטעמבער 2, אינדערפרי)
0 אַזײגער אינדערפרי עפנט זיך די פרימאָרגן:זיצונג אונטערן פאָרזיץ
פון ד'ר ח. זשיטלאָוסקי, מען לייענט פּאָר די נײַ-אַנגעקומענע בּאַגריסונגען:
פון דער עסטרײַך:אונגאַרישער עקזעקוטיווע פון די פּועלי:ציון, פון קאָװונער
מוזיקאַליש:דראַמאַטישן פאַראיין, פון מ, ספּעקטאָר,
אסתּר טראָנט אַרײַן אַ פּראַטעסטרעזאָלוציע פון איר און נאָך 15
קאָנפערענץ:מיטגלידער קעגן דעם פאַראיין ,יידישע קולטור", װאָס צום אָנטײל
אין נעכטיקן אֶװנט זעגען נישט צוגעלאָזן געװאָרן קיין פאָרשטײער פון די
אַרבּעטער, וועלכע זענען דער יסוד פון דער יידישער קולטור, און ספּעציעל
פון אָרטיקן יידישן טאַציאַל:דעמאָקראַטישן בּילדונגס:קאָמיטעט,
ל כאַזאַנאָוויטש פּראָטעסטירט אין נאָמען פון די ,פועלי:ציון'
קעגן דעם אויפפיר פון דער ,יידישער קולטור"
ד"ר זשיטלאָווסקי פּראָטעסטירט וידער אין נאָמען פונעם פּרע:
זידיום קעגן דעם פאָרזיצער פון דער יידישער קולטור', פאַרװאָס ער האָט
געעפנט דעם בּאַנקעט מיט אַ בּאַגריסונג צו דעם ד"ר שטרויכער, וועלכער
האָט זיך אַזױ שלעכט בּאַצױגן צו דער גאַנצער קאָנפערענץ,
זעקסטע זיצונג 102
דער פּאָרזיצער פון דער ל"ידישער קולטור" גיט אײניקע
זדערקלערונגען: זיי האָבּן זיך געמוזט אָפּזאָגן אַרײַנצולאָזן די פּראָװינצער פּועלִי=
-ציון" מחמת גרויס ענגשאַפּט אין זאַל, און פון דעם אַרגעטער-פאַראײן יַבֵּיל /
-דונג" האָבּן זיי גאָרנישט געװוּסט; דערבּײַ װײַזט דער רעדנער אָן אַז דער
-בּאַנקעט איז געווען אָרגאַניזירט פון דער ,יידישער קולטור' און האָט צו דער
קאַנפערענץ קיין שײַכות נישט,
עס ווערט אַ טומל, און מען מוז מאַכן אַ הפסקה איף עטלעכע מינוט.
:דערנאָך ווערט בּאַשלאָסן אַלע פּראָטעסטן בּײַצולײגן צום פּראָטאַקאָל און אַרי
בּערצוגיין צום סדר-היום, אויף וועלכן עס שטייען די רעפֿעראַטן װעגן דער
יידישער פּרעסע, ליטעראַטור און טעאַטער.
ל. קאַהאַן לייגט פאָר אָנשטאָט אויסצוהערן די רעפעראַטן אַריבּערצן:
גיין צו דער אָרגאַניזיר:פּראַגע, װײַל פיל רוסלענדער דעלעגאַטן קאָנען לעג
גער וי בּיז פרײַטאָג נישט בּלײַבּן און אױבּ מען װעט זיך נישט פאַרנעמען
מיט פּראַקטישער אַרבּעט, װעט מען אָפּפאָרן מיט גאָרנישט,
נ; פּרילוצ קי לייגט פאָר צו בּאַשטימען אַ נאַכטזיצונג און דערװײַל
אַריבּערצוגיין צו די רעפעראַטן,
נאָך קורצע װיכּוחים װערט אָנגענומען קאַהאַנס פאָרשלאָג, און מען
גייט אַריבּער צו דער אָרגאַניזיר?פראַגע.
| די װיכּוחים הייבּן זיך אָן װעגן ערשטן פונקט פון דער אָרגאַניזיר?
-פראגע, װעגן דער אַנערקענונג פון . דער יידישער שפּראַך: צי אָנערקענט די
קאַנפערענץ די יידישע שפּראַך פאַר אַ נאַציאָנאַלער שפּראַך, צי נישטן פאַר
דער איינציקער נאַציאָנאַלער, צי נישט; װי אַזױ אין די בּאַצ;ונג פון דער
קאַנפערענץ צו העבּרעיִשן
לױט גרשם באַדער, ייד' טאַגעבּלאַטט, סעפּטי 21, איז ;אַלס יסוך
פון די וויכּוחים" גענומען געװאָרן פּרצ ע ס ערשטע רעזאָלוציע, װאָס לייענט
זיך אַזױ; ,די קאָנפערענץ אָנערקענט די יידישע שפּראַך אַלס אַ שפּראַך פו?
נעם יידישן פאָלק און פאַרלאַנגט די פאַראייניקונג פון יידן אין דער יידישער
קולטור און אין דער יידישער שפּראַך
וויינרעב זאָגט זיך אַרױס, אַז די נאַציאָנאַלע שפּראַך פון יידישן
פאָלק אין נאָר העברעיש, אין דער אנטװיקלונג און דערהאַלטונג פון יידיש
זעט ער נאָר אַ מיט? צו דערהאַלטן דאָס יידישקייט און צו דערנענטערן זיך
צום אידעאַל פון אויפלעבן דאָס פאָלק אין זײַן נאַציאָנאַלײשפּראַך העבּרעיש,
דאָס דאַרף אָבּער ניט שטערן צו אַרבּעטן אינאיינעם מיט יענע, װאָס זעען
אין יידיש טאַקע דאָס גאַנצע און אײביקע פון דער יידישער קולטור, נאָר
זאָלן יענע זיך היטן צו בּאַלײידיקן די געפילן פון די העבּרעיסטן. ער לײגט
פֿאר וועגן די דאָזיקע פראָגן נישט אָנצונעמען קיין רעזאָלוציעס: לאָמיר נישט
דעדן וועגן דער פרינציפּיעלער פראַגע, רעדן לאָמיר נאָר װעגן קולטור, איך
;פאַרלאַנג טאַלעראַנץ,
104 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
ל כאַזאַנאָוויטש דערקלערט דעם שטאַנדפּונקט פון די פּועלישיון.
אַז זי װילן בּשום:אופן נישט שוין איצט אַרױסטראָגן דעם פסק:דין איף
דער שפּראַכפראַגע. זי גליבּן אין קיבּוץ:גליות, און מען קען גאָרגישט
וויטן, אויבּ דערבּײַ װעט ניט העבּרעיַש װידער געװויגען איר אַמאָליקע נאַ=
ציאָנאַלע ראָלע, אַזױ װי מען זעט שין איצט אין ארץ=שראל, דערטאַר לייגט
ער פאָר א רעזאָלוציע פון אַזאַ אינהאַלט: נישט אַרױסטראָגנדיק קיין אורטײיף
אויף אַלע צײַטן און מכח אַלע יידן, דערקלערט מען נאָר, אַז אין די לצָנ
דער, װוּ יידן װוֹינען אין מאַסן און זיי רעדן יידיש, זאָל מען אַנערקענען
יידיש אַלס א נאַציאָנאַלע שפּראַך.
קרעפּּעל מיינט, אַז יידיש איז נישט אונדזער איינציקע נאַציאַנאַלץ.
שפּראַך, נאָר דאָך דאַרף מען פאַר דער יידישער שפּראַך אַרבּעטן,
ל. קאַהאַן. העכער דרײַ פערטל יידן רעדן יידיש, העבּרעיש רעדט+
קיינער ניט. לעת:עתה איז נאָך ידיש נישט קיין אמתע נאַציאָנאַלע שפּראַך
פונעם יידישן פאָלק, מיר דאַרפן אָבּער שטרעבן זי פאַר אַזאַ צו מאַכן און
ווירקן, אַז זי זאָל אַלס אַזעלכע אָנערקענט און גלײַכבּאַרעכטיקט װערן, װאָס
דאָס איז מעגלעך ערשט דאַן, װען איף יידיש װעלן זיך געפינען אַלש
יידישע קולטור:אוצרות,
נ; פּרילוצקי. מיר דאַרפן זיך ניט אַרײַנלאָזן אין מעטאַפיױיק. מיף
דאַרפן נאָר שאַפן די אינסטיטוציעס, װעלכע עס קומט יידיש על פִּי יושר.
אַ װוערטער:קאַמף איז לחלוטין איבּעריק. דערװײַל שטייען מיר נאָך אױפןך
שיידוועג, אָבּער דאָס לעבּן פירט צו דעם, יידיש זאָל װערן די נאַציאָנאַלצ
שפּראַך,
ש. אַ ש, די פּראַגע, צי איז יידיש אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך אָדער נישט,
איז די זעלבּע פראַגע, צי זענען יידן אַ נאַציע אָדער נישט. יידיש האָט דאָס
זעלבּע רעכט אָנצורופן זיך נאַציאָנאַלע שפּראך װי ייד-אַ נאַציע. יידיש
איז בּײַ אונדז ניט קיין פרעמד געװיקס, ס'איו אַ פּרי פון אונדזעד אײגך
בּלוט, פון אונדזער האַרץ. װער עס פילט יידיש דער װײסט, אַז יידיש איז+
אונדזער נאַציאָנאַלע שפּראַך,--וועגן העבּרעיַש זאָגט אַש אָט װאָס: עַר װאָלט
געהאַלטן פאַר אַ צװײיטן תּשעהיבּאָב דעם טאָג, װען די העברעישע שפּראַךר
זאָל אונדז פּלוצים פאַרפאַלן גיין, אָבּער עס זענען פאַראַן צװײ העבּרעיַשפ
שפּראַכן: דאָס העבּרעיְש פון אונדזערע אָבות און נביאים און פון די מדרשים,
דאָס לעבּעדיקע, נאַטירלעכע העבּרעיִש, װאָס מיר ליבּן און אַכטן מער פוך
די העבּרעיסטן, און דאָס נײַע העבּרעיִש, װאָס מען רעדט אין די יידישע
קאָלאָניעס אין פּאַלעסטינע. אָט די צוייטע שפּראַך איז געקינצלט, ניט נאַ:
טירלעך; ס'איז דעריבּער נישט קיין העבּרעיָש, נאָר אַן ערגערער זשאַרגאָן פון
אַלע עקסיסטירנדיקע זשאַרגאָנען, לחלוטין פרעמד דעם יידישן גייסט, ווען איך
בּין געווען אין ארץ:ישראל, האָבּ איך געהערט נאָר איין ליד פון די קינדער; עס
האָט מיר געשניטן דאָס האַרץ, װאָס מען פאַרעגגט אַזױ די קליינע מוחות,
זיבּעטע ײצונג 05 3
ג ר שם בא ד צר, ,יידישעס טצגעבלאַטט*, סעפּטעמבּער 21:
אשס רעדע איז.. געװוען גאָר א געלונגענע און האָט אַרױסגערופף
אַ גרויסע בּאגייסטערונג: אונטער איר אײַנדווק האָט דער גאַנצער עולם געגאָסן
טרערן, און קיין אויג איז ניט געבּליבּן טרוקן.
א וועוויאָרקא מײנט, אַז דער בּאַשלוס װעגן ײדיש און העב"
רעיש װעט זײַן נישט דער ריכטיקער, װײַל אױף דער קאָנפערענץ פעקן די
יידישע אַרבּעטער פון רוסלאַנד,
ווייט װײַוט אָן, אַז יידיש איז אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך און העבּריש
רעדט נישט דאָס יידישע פּאָלק, די בּרייטע פאָלקס:שיכטן פאַרשטײען אַפּילו
העברעיש ניט. מיר קומען אין אוניװערסיטעט און פאָדערן, מ'זאָל אונדד
אַנערקענען אַלס אַ זעלבשטענדיקע נאַציאָנאַליטעט. מען פ-עגט אונדז, װאָס
פאַר אַ שפּראַך מיר רעדן, װײַל אין עסטרײַך ווערן נאָר אָנערקענט די שפּראַבן,
אָבּער נישט די נאַציעס, און װען מיר זאָגן, אַז מיר רעדן ,יידיש', ענטפערט
מען אונלז, אַז יידיש' איז נאָר אַ פאַרדאָרבּן דײַטש, אָבּער נישט קײן
זעלבּשטענדיקע שפּראַך, ווען מיר אַלײן װעלן שטעלן אין ספק, צי ידיש איז
א נאַציאָנאַלע שפּראַך, טאָ װאָס זאָלן שוין זאָגן אונדוערע שכנים! ס'אז
גענוג פאַר אונדז, װאָס מיר זענען א פאָלק אָן אַ לאַנד, דערצר קענען מיר
דערװײַל גאָרנישט טון, אָבּער אַ פאָלק אָן אַ שפּראַך זענען מיר דאָך נישט
מחויב צו זײַן.
די זיצונג װערט געשלאָסן 1 אַזײגער, און די װײַטערדיקע װיכוחים
װוערן צפּגעלייגט אויף דער נאָכמיטאָג-זיצונג,
זיבּעטע ויצוגג
(מיטװואך, סשפּטעמבּער 2, נאָכמיטאָג)
די זיצונג עפנט זיך 3 אַזײגער אונטערן פאָרזיץ פון ד"ר זשיטלאָוסקי+
עס ווערן װײַטער געפירט די דעבּאַטן,
ה, ד, נאָמבערג זאָגט אַרױס זײַן אַכטונג פאַר העבּרענש, דאָך
װײַזט ער אָן, אַו די יידישע מאַסע אָנערקענט יידיש פאַר איר נאַציאָנאַלער
שפּראַך. די װיכטיקייט פון אַ רעואָלוציע װעגן דעם בּאַשטײט, לװט זײַן
מיינונג, דערין, אַז אוך די יידישע בּורזשואַזיע זאָל אָנערקענען יידיש פאַר
אונדזער נאַציאָנאַלער שפּראַך.
ד'ר זשיטלאָווסקי קאָנסטאַטירט, אַז די פאַרשײדענע מײגונגען
וועגן יידיש און העבּרעיש, וועלכע מיר האָבּן געהערט אויף דער קאָגפערעבץ,
עקסיסטירן אויך אין דער יידישער געזעלשאַפּט, דאַן גייט עֶר אַריבּער צו דער
נויטװענדיקייט פון א נאַציאָנאַלער שפּראַן פאַרן ײדישן פאָלק. װען מיר
106 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
קעמפן פאַר אונדזערע נאַציאָנאַלע רעכט, װען מיר פאָדערן א ידישע שול
אאַ", מוזן מיר דאָך אָנװײַון, אַז מיר האָכּן אַ נאַציאָנאַלײשפּראַך.
אונדזער נאַציאָנאַל:שפּראַך קאָן אָבּער ניט זײַן העבּרעיש, נאָר יידיש,. ער
לײגט פאָר אױסצוקלײַבּן אַ קאָמיסיע אויף אױסצואַרבּעטן אַ רעזאָלוציע, אין
וועלכער יידיש זאָל אָנערקענט װערן אַלס יידישע נאַציאָנאַלע שפּראַך.
עס רעדן נאָך אייניקע רעדנער,
פּרץ בּאַקומט דאָס שלוסײװאָרט. קודם-כל דערקלערט ער, װאָס עס
הייסן בײַ אים ,נאַציע? און ,פּאָלק", ,נאַציאָנאַלע שפּראַך" און ,פאָלקס:שפּראַך".
אָגער ער איז קעגן דעם, אַז די קאָנפערענץ זאָל אָננעמען װאָסער עס איו
באַשלוס ועגן אַ נאַציאָנאַל-שפּראַך, דאָס, זאָגט ער, זענען טעאָריעס. אַז עס
איז אַמאָל געקומען איינער און האָט געזאָגט, אַז די ערד דרייט זיך, װאָלט
עס לעכערלעך געוועזן צו שטעלן אויף אָפּשטימונג, יעדערער מעג זיך האָבּן
זײַן מייגונג, מאַיאָריטעט איז נאָך ניט קיין גאַראַנטיע פון ריכטיקייט. ויכטיק
זענען מאַיאָריטעט און מינאָריטעט נאָר דאן, וען עס האַלט בּײַ פּראַקטישער
אַרבעט, אוב איר װוילט מיט אַן אמת אַרבּעטן, אַרבּעט; טעאָרעטישע פראַגעס
זענען נאָרניט וויכטיק,
מען לייענט איבּער די רעזאָלוציעס, װעלכע עס האָבּן אַרײַנגעטראָגן
די פאָרשטייער פון אַלע ריכטונגען,
1) די רעזאָלוציע פונעם רעפערענט י. ל. פר ץ, װעלכע זאָגט, אַז די
קאָנפערענץ אָנערקענט יידיש אַלס אַ שפּראַך פונעם יידישן פאָלק און פֹהַר.
לאַנגט די פאַראײניקונג פון די יידן אין דער יידישער קולטור און אין דער
יידישער שפּראַך (די פראַגע יאָ אָדער ניט ,נאַציאָנאַלע" שפּראַך װערט ניט
בּאַרירט),
2) צו אָט דער רעזאָלוציע שטעלט יונה קרעפּעל אַ צגאָבּ: דורך
דעם דאָױקן בּאַשלוס האָט די קאָנפערענץ נישט די כּהונה צו שמעלערן די
בּאַדײַטונג און דעם װערט פון דער העבּרעיִשער שפּראַך פאַרן יידישן פאָלק,
6 אסתרס רעאָלוציע: די קאָנפערענץ אָנערקענט יידיש אַלס די
איינציקע נאַציאָנאַלע שפּראַך פונעם יידישן פאָלק, העבּרעיש האָט א בּאַדײַטונג
פון אַ היסטאָרישן דענקמאָל, װאָס אויפצולעבן אים איז אַן אוטאָפּיע.
46 כאַזאַנאָוויטשעט רעעזאָלוציע: ידיש אין אַ נאַציאָנאַל.
שפּראַך פוגעם יידישן פאָלק, און אין די לענדער, װוּ עס װוינען קאַמפּאַקטע
יידישע מאַסן, פאַרלאַנגען מיר פאַר איר פולע פּאָליטישע און געזעלשאַפּט.
לעכע גלײַכבּאַרעכטיקונג,
6 די רעזאָלוציע פון זשיט לאָווסקי, אַ ש, נאָמבּערג: ידיש
איז די נאַציאָנאַלע שפּראַך פונעם יידישן פאָלק, אָבּער יעדער מיטגליד פון
דער קאָנפערענץ און פון דער צוקונפטיקער אָרגאַניזאַציע איז פרײַ צו דענקען
זיבעטע זיצונג 107
וועגן העבּרעיִש װוי אַזױ עס דיקטירן אים זײַנע פּערזענלעכע איבּערצײיגונגען, 1
פּ ר ץ לייגט פּאָר פעסטצושטעלן די פרינציפּיעלע מיינונג פון דער
קאָנפערענץ און דערנאָך איבּערגעבן די רעדאַקציע פון דער רעזאָלוציע צו
אַ בּאַזונדער קאָמיסיע. |
פּרצעס פאָרשלאָג װערט אָנגענומען, מען טרעט צו צום אָפּשטימען. מען
שטימט אפ צוערשט דעם אַלגעמײנעם טײל; צי אין יידיש אַ נאַציאָנאַלי
שפּראַך, צי נישט,
מעט אײַנשטימיק (אין דער אָפּשטימונג נעמען אָנטײל עטלעכע און
דרײַסיק פּערזאָן) ווערט בּאַשלאָסן: יידיש איז אַ גאַציאָנאַלע שפּראַך
פונעם יידישן פאָלק.
,וי אָט דער בּאַשלוס איז אָנגענומען געװאָרן, זענען אֵשׁ און ריזען
אַרױפגעפאַלן איינער אויפן אַנדערנס האַלדז און זיך געקושט פאַר שמחה"ג
דאַן גייט די אָפשטימונג איבּער ק ר עפּעלס צונאָבּ (,נישט צו שמע:
לערן די באַדײַטונג פון העבּרעיש'), ער וערט אָפּגעװאַרפן,
עס װערט געשטעלט צו אָפּשטימונג דער פאָרשלאָג פון אַשטז זשיטלאָוו:
סקי:נאַמבּערג, ועלכער לאָזט פרײַ די בּאַציָונג צו װעבּרעיש, מיט 20 שט=
מען קעגן 15 װערט ער אָפּגעװאָרפן,
ווײיגרעב ניט אָפּ אַ דערקלערונג, אַז ער אַלס ציוניסט איז אַהער
געקומען צו טון אַ געמיינזאַמע אַרבּעט פאַרן ײידישן פאָלק, נישט װעלנדיק
אַרײַנקריכן אין עמעצנט נשמח, פאַרװאָס יענער װיל די אַרבּעט טון. בּײַ אים
אַלס ציוגיסט איז יידיש נישט אַ נאַציאָנאַל=שפּראַך, גאָר א שפּראַך אויף װעל:
כער עס רעדט פאַקטיש א גרויסער טײל פון דעם יידישן פאָלקן דערפאַר
האָט ער די דאָיקע שפּראַך ליב און יל זי אַנטװיקלען, אים װאָלט נישט
געאַרט, אַז אנדערע װאָלטן זיך האַלטן בי אַנדערע מײינונגען; אָכּער דורך
דער אָנגענומענער רעזאָלוציע איז אִים אוממעגלעך געװאָרן צו אַרבּעטן אינײ
איינעם מיט דער קאַנפערענץ און ער טרעט פון איר אַרױס, דערקלערגדיק
דערבײַ, אַז ער װעט גאַנץ געװיט אויך װײַטער אַרבּעטן פאַר יידיש, אָבּער
גאָר אין חסכּם מיט זײַנע ציוניסטישע איבּערצײַגונגען.
עס ווערט פאָרגעלײגט איבּערצושטימען דעם צוגאָבּ, אַז די באַציונג
צו העבּרעיִש בּלײַבּט יעדערן פרל לוט זײַנע פערזענלעכע איבּערצײַגונגען.
מיט 26 שטימען קעגן 12 װערט דער דאָזיקער צוגאָבּ אָנגענומען.
ס'ווערט אויסגעקליבּן אַ קאָמיטיע, ועלכע זאָל אױסאַרבּעטן אַ רעואָ:
לוציע אין זינען פון דעם אָנגענומענעם בּאַשלוס,
דערויף װערט די זיצונג געשלאָטן.
{ אַ פפאַרטריב ענעהר א פאָיװאָרטס, סעפטי 18, רעדט אױך װעגן 5 רעזאָלוציעס,
אֶבּקַר אָנשטאָט קרעפּעלס פּאָרשלאָג (2) שטײט בּײ אים: מ ען זאָל יידיש דערקלערן
אַלס פאָלקסטפּראַך. װער עס האָט דעם ניסח פאָרגעלײגט, װאָרט ניט דערמאַנט.
1{ , טאָגב:אָט* נומי 172,
108 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
| פרצעס קוק
לױט אַ פאַרטריבּענער, פפאָוװערטט', סעפּטעמבּער 18, זאָל פרץ
האָבּן געזאָגט: ,טאַר מיר איז העברעיש די נאַציאָנאַל-שפּואַך, ידיש איז נאָר
אַ פאָלקס:שפּראַך",
להיפּך צו דעם גיט ד"ר ח. זשיטלאָווסקי איבּער פרצעס קוק
אויף דער פראגע אַזוי (,דאָס נייע לעבּן', נ'י, 1908, נומ'1, זע ז' 275 א");
.אַ נאַציאָגאַלע שפּראַך איז אַזאַ לשון אויף װעלכן דאָס פאָלק רעדט און פון
וועלכער די אינטעליגענץ שעפּט איר קולטור און בּילדונג, בּאַטראַכטן מיר
העבּרעיִש און ײידיש, געפינען מיר, אַז זײי האָבּן ביידע קיין רעכט ניט
אויף דעם טיטל ,נאַציאָנאַל". העבּרעיִש איז שוין אויס נאַציאָנאַלע שפּראַך,
װײַל דאָס פּאָלק האָט שוין אויפגעהערט צו רעדן העבּרעיש; יידיש איז נאָך
ניט קין נאַציאָנאַלע שפּראַך, װײַל די אינטעליגענץ שעפּט נאָך ניט פון
איר איר בּילדונג און קולטור, אונדוער אױפּגאַבּע דאַרף זײַן אױפהײבן
יידיש, װאָס איו לעת;עתה אַ פאָלקס:שפּראַך פון די מאַסן, צו דער מדרגה
פון אַ נאַציאָנאַלער שפּראַך פאַר דאָס גאַנצע פאָלק און די אינטעליגענץ"ג
אַ כ טס ע ז יצ וו גנ ג
(דאָגערשטאָג, סעפּטעמבער 3, אינדערטרי)
די פּרימאָרגן-זיצונג עפנט זיך האַלבּ 10 דעם זײגער אונטערן פאָרזיץ
פוֹן ד"ד בּירנבּוים,
ד'ר זשיטלאָווסקי לײענט פאָר די װײַטערדיקע רעזאָלוציע, װאָס די
קאָמיסיע האָט אױסגעאַרבּעט:
,די ערשטע קאָנפערענץ פון דער ידישער שפּראַך אָנערקענט
יידיש פאַר אַ נאַציאַנאַלע שפּראַך פונעם ידישן פאָלק און
פּאָדערט פאַר איר פּאָליטישע, געזעלשאַפטלעכע און קולטורעלע גלײַב=
בּאַרעכטיקונג,
דערבּל האַלט די קאָנפערענץ פאַר נייטיק צו ערקלערן, אַו יעדן
אָנטײלנעמער אין דער קאָנפערענץ, װי אויך יעדן מיטגליד פון דער
קינפטיקער אָרגאַניזאַציע, בּלײַבּט די פרײַהײט זיך צו בּאַציען צו דער
העבּרעיִשער שפּראַך לויט זײַנע פערזענלעכע איבּערטײַגונגען".
פּ רץ דערקלערט, אַז ער פּערזענלעך איז נישט מסכּים מיט דער פאָר?
געלייענטער רעזאָלוציע, ער זאָגט: די רעדעס, װאָס זענען דאָ געהאַלטן געי
1 זע אויך פּרצעס שריפטלעכע דערקלערונג (ז' 136--184) און זײן לײטאַטיקל אין
זשורנאַל ,יודישע װשָכענשריפט* (ז' 286 א" פון דעם איצטיקן בוך).
אַכטע חצונג 109
וואָרן,. האָבּן מיך ניט איבּערצײַגט,. די ראֲַיה, אַז די פּאָליטישע לאַנע אין
עסטרײיך, הױפּטזעכלעך אין גאַליציע און בּוקאָװינע, פאָדערט דורכיס צו
דערקלערן יידיש אלס נאַציאָנאַלע שפּראַך, האָט מיך ניט גערירט, דאָס דער-
קלערן איבּערהויפט געהערט ניט צו די סטאַטוסן פון אַ פאַרבּאַנד, װאָס
ווערט דורך דער קאָנפערענץ אַרויסגערופן צום לעבּן, אַ פּאָליטיש:פּראַקטישער
צוועק קען און דאַרף אױיף קין איבּערצליגונג ניט וירקן. עס איז נײטיק
בּלויז די אָנערקענונג פון יידיש אלס שפּראַך בּכלל. אַשׁ דערציילט אונדן
וועגן דעם לעבּעדיקן העבּרעישן לשון פון די בּוכאַרער יידן, קעגן וועלכן ער
אַליין האָט אויך גאָרנישט, אָנערקענענדיק יידיש פאַר דער נאַציאָנאַלער
שפּראַך, װײַזן מיר אָן פאַר העבּרעיִש אַן אָרט נאָר אין עבר, אין דער גצָ-
שיכטע, אַנערקענען מיר די העבּרעישע שפּראַך פאַר פרעמד. װעמען זשע
האָבּן מיר אָפּגעטראָטן אונדזער פאַרגאַנגענהייט, וועמען פֿאַרקויפן מיר, אױבּ
;אַזױ, אונדזערע נביאים?!1
פּרץ ענדיקט זײַן דערקלערונג אַזױ;
איך בּלײַבּ בי מײַן מיינוגנ;
{) העברעיש איז קיין פאַלקס-שפּראַך. העברעיש לעבט ניט מער,
2) מעכאַניש אויפלעבן אַ שפּראַך הייסט בּאַשאַפן אַ נײַעם זשאַרגאָן
(6 אַזױ לאַנג װוי אונדזערע קולטור-גיטער וועלן בּלײַבּן אין העבּרעיִש,
איז יידיש נאָר אַ פאַלקס:שפּראַ.
64 די קאַנפערענץ האָט דעריבּער נאָר דאָס רעכט אויפצונעמען אַן אַר
בּעט צו פאַרהעלפן דער פאָלקס:שפּראַך אויפצוהייבּן זיך צו דער מדרגה פון אַ
נאַציאָנאַל:שפּראַך.
אָבּער ניט אונטערגעבנדיק זיך דער מאַיאָריטעט, בּלײֵַבּ איך מיטגליך
פון דער קאָנפערענץ, איך צי מיך נאָר צוריק פון פּרעזידיום, בּיוראָ און
פאַקטישער אַרבּעט בּיז צו דער קיגפטיקער קאָנפּערענץ, װאָס װעט זיך געוויס
בּאַנוגעגען מיטן זאַץ: אונדזער שפּראף איו יידישי
נאָך דער דאָזיקער דערקלערונג פאַרלאָוט פּרץ דאָס פּרעזידיום און פאַר=
נעמט אַן אָרט צװישן די געווייגלעכע אָנטײלנעמער פון דער קאַנפערענץ.
קר ע פּעל דערקלערט, אַז ער איו נישט מסכּים מיט דער טעאָרעט=
שער זײַט פון דער רעזאַלוציע און װעט זיך דערלױבּן אין דער נאָענטער
צוקונפֿט אַרױסזאָגן זיך אין דער ליטעראַטור קעגן איר,
2 סויבּיש טגט, אַז אומעטום רעדן יידן אויף פרעמדע שפּראַכן;
דאָס אָננעמען אַ פרעמדע שפּראַך איזן געגליכן צום אָננעמען 8 פרעמדע
נאַציאַנאַליטעט, יידיש איז ניט קיין פרעמדע שפּראַך, עס אין אָרֹגאַנישׁ צ|=
1 די דערקלערונג פון פּרצן אין דער גצגעבּענער פאָרם איז צונויפגעשטעלט לױט ,פאָר*
ווצרטס* פון סעפּט' 18 און ,דאַזסװועט" נומ' 25, די װײטערדיקע פונקטן גײען לױטן ;פֿאָרי
יורצרטס".
100 בּאריכט פון דער קאָנפערענץ
נויפגעבּונדן מיט אונדזער פאָלקסלעבּן, אָבּער מיקען עס נישט אַנרופן א
ציאָנאַל:שפּראַך, װײַל אויך די שפּאַניאַלישע שפּראַך פון די בּולגאַרישץ יידן
קען מען אויף אַזאַ אופן אָנרופן נאַציאָנאַלע, מחמת אויך זי האָט זיך אייגנט
אַרטיק אַנטװיקלט אין מויל פון די יידן, ער ליײגט דעריבער פאָר צוֹ אַנער?
קענען יידיש אַלס שפּראַך פון יידישן פאָלק, אָבּער נישט אַלס נאַציאָגאַלץ,
א סתּ ר, אין דער נישט-פעסטקייט פון די מיינובנען פון דער קאָב5
פערענץ איז שולדיק דער אומשטאַנד, װאָס מען האָט געלאָזט אָפן די פראַגע
וועגן דער בּאַציונג צו העבּרעיִש. איך געפין, אַז די פאָרמל װעגן יידיש
איז ניט גענוג. די דיסקוסיע וועגן נאַציאָנאַלף און פאָלקס:שפּראַך, קען וײַן,
האָט גאָרניט קיין בּאַדײַטונג, אָבּער עס זענען פאַרהאַנען װוערטער-סימבּאָלן,
וועלכע זענען אונדן זיײיער וויכטיק, דרײַ טעג האָבּן זיך געצויגן די דעבּאַטן,
עס זענען געווען פיל הייסע רעדנער פאַר העברעיש, איבּערלאָונדיק דעם
פּונקט אַזי װי ער איז, װעט זיך בּאַקומען אַן אײַנדרוק, אַז די קאָנפּערענץ
וויל אונטערשטיצן די ציוניסטישע אוטאָפּיע. איך קען ניט מיטהעלפן
ד ער אוטאָפּיע. דאָך טרעט איך ניט אַרס פון דער קאָנפערענץ, די
קאָנפערענץ שטעלט ניט פאָר די שטימונג ניט פון פאָלק און גיט פון דער
אינטעליגענץ, דאָ זענען נאָר צופעליקע מענטשן צו בּאַשאַפן אַן אינסטיטוציע,
נאָך מײַן מיינונג -- נאָר אַן אינפאָרמאַציאָנס:בּיוראָ, דעריבּער געפין איך,
אַז די קאָנפֿערענץ דאַרף קיין פּרינציפיעלע בּאַשלוסן ניט אָננעמען, זי קען
נאָר בּאַשליסן צוזאַמענרופן אַ צווייטע קאַנפערענץ, און נאָר װעגן דעם קען
מען דאָ רעדן.
עס ווערט אַ טומל, עס געדויערט איידער מען ברענגט אַן אַרדענונג,
5 טויבּיש דערקלערט, אַז דער פאָרשלאָג איז שוין אַנג אָפּגעװאָרפֿן.
געװאָרן,
וועוויאָרקאַ. די רעזאָלוציע שטעלט אונדז אין אַן אומבּאַקװעמער
לאַנע און נעמט בּײַ אונדז צו די מעגלעכקייט אַריבּערצוגײין צו רעאַלער אר=
בּעס, אונדז פארפירט דאָס, װאָס מיךר האָבּן נישט קלאָר געמאַכט אונדוער
בּאַציונג צו העברעיש,
פּרץ געפינט דאָס פאַר נישט ריכטיק, אין אונדזער אָרגאַניזיר:פּראיעקט
אִיז דײַטלעך געזאָגט; די פאַרשפּרײיטונג פון קולטוד, ליטעראטור און קונסט
אױף דער יידישער שפּראַך, אן דאָס בּאַזײַטיקט אַלע אומפארט
שטייענישן,
5 כאַזאַנאָוויטש. מיר האָבּן אָנערקענט די יידישע שפּראַך פאַף
אַ נאַציאָנאַלער -- מיט דעם האָבּן מיר געשאַפן א פּלאַטפאָרם פֿאַר אליבהייט=
לעכער אַרבּעט פון אַלע פאַרזאמלטע עלעמענטן, מיר קעגען נישט מסכים
זײַן מיט די עקסטרעמע עלעמענטן, װאָס פֿאָדערן אַ נעגאטיװוע באליונג צן
דער העברעישער שפּרצך. עס האָבן מסכּים געװוען צו אַרבעטן מיט אונדך
אַכטע זיצונג 3411
אויך פּערזאָנען פון ציוניסטישן לאַגער: װעלן מיר דאָך נישט באַליידיקןך
זייערע איבּערצײַגונגען.
אַ פאַרטריבענצר שילדערט אין ,פאָרװערטס* פון סצפט' 18 די שטימונג אין דעם
מאָמענט:
.. עפּעס איז די פאַרזאַמלונג מיד, און מען וייסט ניט װאָס צו טון
װײַטער, קיין צעשפּאַלטונג איז נאָך ניטאָ, אָבּער עס פילט זיך עפּעס איךָ
דער לופטן, און אֶט;אָט צופאַלט דאַכט זיך בּאַלד די גאַנצע זאַךי.
ד"ר נ, בּירנבּוים. מײַנע הערן, אין זאַך בעט איך אײַך: פאַלט
נישט אַרײַן אין פּעסימיזם, איך האָכּ דאָ געהערט אַן אָנצוהערעניש, אַז מיף
זענען אַ צופעליקע פאַרזאַמלונג, אונדז האָט קיינער ניט אױסגעקליבּן, קיינעף
נישט בּאַפולמעכטיקט, און מיר דריקן נישט אויס די מיינונג פון גאַנצן יידישן
פאָלק, אוב דאָס ערשטע איז טײלװײַן ריכטיק, איז אָבּער דאָס צװײטע
לחלוטין אָן אַ גרונד. אַלע ריכטונגען אוֹן שטרעבּונגען אין יידישן געזעל=
שאַפּטלעכן לעבּן האָכן געפונען אַן אויסדרוק אין אונדזערע ויכּוחים. מיר
דאַרפן זיך פאַראײניקן און צונויפרעדן. מיר דאַרפן פאַרװירקלעכן די פאַר=
לאַנגען פון פאָלק, מיר דאַרפן שאַפן זײַן ליטעראַריש:קולטורעלע פאַראײני
קונג, מיר קענען זיך נישט פונאַנדערגיין נישט אַװעקלײגנדיק דעם װינקל=
שטיין; מיר אַלע ווילן דאָך איינס און דאָס זעלבּע און גיען זיך פונאַנדעף
גאָר אין דער טעאָריע, מיר דאַרפן זיך דערפאַר אָפּואָגן פון דער רעזאָלוציע
אין איר לעצטער רעדאַקציע, מיט וועלכער איך פערזענלעך בּין טולקום אײבֿט
שטימיק, מיך דאַרפן אָנשטאָט דעם אָננעמען: ,די קאָנפּערענץ האַלט פאַר
אומבּאַדינגט נייטיק די אָנערקענונג פון דער יידישער שפּואַך אין קולטורע=
לער, נאַציאָנאַלער און סאַציאַלער הינזיכט'. מיר דאַרפן קײגעם נישט אֶפּ.
שטויסן, נישט די ציוניסטן, נישט דעם ,בּונד", מיר ווילן הײַנט זײַן בּאַשײדן,.
מיר ווילן אױבּעטן,
נ פר ילוצקי באַמערקט, אַז דאָס איז שוין פאַרפאַלן, װײַל מעךן
איז שוין מיט דער פראַגע פאַרטיק געװאָרן נעכטן
די דעבּאַטן ווערן געשלאָסן.
מען שטימט אָפּ די רעזאָלוציע פּונקטנװײַז, און זי װערט אָנגענומען
אינגאַנצן אין דער רעדאַקציע פון דער קאָמיסיע, מיט אַלע שטימען קעגן פירג,
דער עולם איז אויפגערעגט, מען מאַכט א הפסקה איף 10 מינוט.
איידער מען גייט איבּער צום בּאַהאַנדלען די װײַטערדיקע פּונקטן פון
אָרגאַניזיר:פּראָיעקט, װערט יעדערן געגעבּן דאָס רעכט צו אַ פערזעגלעכער
דערקלערונג, פאַרװאָס ער איז נישט מסכים מיט דער רעזאָלוציע, װאָס עס
ווערט אויך אַרײַנגעטראָגן אין פּראָטאָקאָל.
פּרץ בּעט זײַן דערקלערונג אויך אַרײַנטראָגן אין פּראָטאָקאָל,
1 לויטן ,פאָרװערטס* פון סעפּט' 18: ,,מיט אַ מערהײט פון 20 שטימען קעגן 5--0".
112 כּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
אַ גרופע קאָנפערענץ:אנטײלנעמער מיט לייבּל טויביש בּראָש
-גיט אֶפּ די דאָזיקע דערקלערונג; |
,מיר אונטערגעשריבּענע ערקלערן, אַז מיר בּאַטראַכטן די העבּרעישע
שפּואַך אַלס די עלטערע נאַציאַנאַל:שפּראַך פונעם יידישן מאָלקן אַז דורך
דער אָנגענומענער רעזאָלוציע װערט נישט געשמעלערט דער װערט און די
בּאַדײַטונג פון דער העבּרעישער שפּראַך און אַז דורך דער אָנגענומענער 297
זאָלוציע ווילן מיר זיך פאַראייניקן צו פּראַקטישער אַרבּעט, נישט פֿאָרגרילפב?
דיק דעם אַנטװיקלונגסגאַנג פון דער געשיכטע. אֲריה:ליבּ טױבּיש, לעאָן
וועקסלער, דוד טױבּיש, מאיר גײיער, יונה קרעפּעל, קלמן שפּיראַ',
אֹסתּר מעלדט, אַז זי בּלײַבּט אַרבּעטן נאָר דערפאַר װאָס זי רעכנט,
אַז די איצטיקע קאַנפערענץ איז נאָר א פּראָװיזאָרישע, אַז זי װעט נאָר בּאַי
טראַכטן די פראַגע וי טָזוי צונויפצורופן אַ נײַע קאָנפֿערענץ און װעט גרינדן
א פּראָװיזאָריש בּיוראָ מיט צוגרייט? און אינפאָרמיר:פונקציעס, די רעדנערין
טראָגט אַריין אַזאַ פּראַיעקט:
אין דער צווייטער קאַנפּערענץ בּאַטײליקן זיך פאַרטרעטער פון אַלע
קולטור;אָרגאַניאַציעס און אײַנריכטונגען, וועלכע אַרבּעטן אויף יידיש: קונסט=
און בילדוגנטײפאַראיינען, לערער:פאַראײינען, שולן, פּראָפּעסיאָנעלע פֿאֲַראלש
נען מיט סיסטעמאַטישער קולטורעלער טעטיקייט, טעאַטער:טרופעס, צײַטונגען,
בּיכערפאַרלאָגן, ביבּליאָטעקן אאַז"וו, פאַרטרעטונג האָט נאָר יענע אַרגאַניזאַי
ציע, וועלכע שיקט צו ניט שפּעטער װי דרײַ חדשים פאַר דער קאָנפערענץ
ווייניקסטנס 5 רובּל אויף אירע הוצאָות, די איצטיקע קאנפערענץ קלײַבּט
אויס אַ צוגרייט:ביורא.
ד"ר זשיטלאָווסקי זאָגט זיך אַרױס קעגן איבּערגין צום פּאַהאַנך?
-לען די װײַטערדיקע פונקטן פון פּרצעס אָרגאַניזיר-פּראיעקט. אַלע ויכּוחים
װאבּן געגעגן די מעגלעכקייט אױסצופאָרשן דעם באָדן פאַר אונדזער קולטור2
צנין און פעסטצושטעלן, אַז דער באָדן איז נאָך נישט אינגאַנען צוגעפּאַסט
מאַר אים, שאַפונגט:אַרבּעט אויפן גרונד פון פּראיעקט איז אוממעגלעך; פעסט
אויפבּויען די אָרגאַניזאַציע לאָזט זיך איצט נישטן פּאַסיק איז דערפאר אסתרט
מאָרשלאָג פ9סטצושטעלן איעט נאָר דעם פּלאַן פון אונדוער װײַטערדיקער
טעטיקייט, מיר װאָכּן ניט פאַרלוירן די צײַט, װאָס מיר האָבּן אַזױ פיל גְעָ.
רעדט. איצט דאַרפֿן מיר איבּערגיין צו דער פראַגע וי אַזױ צוזאַמענצורופן די
צווייטע קאַנפערענץ, ועלכע זאָל פּאַשטײן פון געקליבּענע מיטגלידער פון
פאַרשיידענע קולטורעלע פאראיינען און אַנשטאַלטן, מיר דאַרפן אָבּער זען,
אַז די װאָס װעלן זיך צוגױפּקלליבּן זאָלן קענען צוזאַמען אַרבּעטן. דעריבער
דאַרפן צו דער קאַנפערענץ צוגעלאָזן װערן נאָר אַועלכע, װאָס אָנערקע:
נען די נייטיקייט פוֹן גלײַכבּאַרעכטיקונג פון דער יידישער שפּראַך אין קייל
|טורעלער, סאַציאַלער און נאַציאָנאַלער הינזיכט, אַסימילאַטאָרן צב"ש, װען זײ
גארבעטן אַפּילו אויף יידיש, קענען בּשום אופֿן ניט אָנטײלנעמען אין דער צַויל?
אַכטע דצונג 13
:שער קאַנפּערענץ, סטודענטן=פאַראײנען און ליטעראַטן װערן צוגעלאָזן נאָר
-מיט בּאַראָט:רעכט, די איצטיקע קאָנפערענץ קלײַבּט אויס אַ בּיוראָ און זײַנע
פאַרטרױיונגט:מענער אין יעדן לאַנד. דאָס בּיוראָ איז מחויב: 1) אַרױסצוגעבּן
די פּראָטאָקאָלן פון דער איצטיקער קאָנפערענץ; 2) אױסצואַרבּעטן אַ טאָג?
אָרדענונג פאַר דער צווייטער קאַנפּערענץ; 3) צונויפצורופן די צווייטע קאָנטע?
רענץ און 4) אַרײַנטרעטן אין בּאַצ;ונגען מיט די בּרייטע קרייזן פון יידנטום,
זײַן אַדרעס דאַרף זײַן אַלעמען בּאַװוּסט, דאָס איז דער מאַקטימום פון מעג?
-לעכער אַרבּעט אין איצטיקן מאָמענט,
א---ר שרייבּט אין ,נײַע צײט", /1:
.די אַנהענגער פון פּרצעס פּראָיעקט זענען שטאַרק אױפגעבּראַכט,
װאָס מען שטעלט װײַטער אַװעק די פראַגע פון אָנהײבּ. די שטימונג איז
אַ געשפאַנטע,
ד"ר נ. בּירנבּוים האַלט, אַז דער חילוק צװישן פּרצעס פּלאַן און
-דעם נײַעם פאָרשלאָג איז נישט קיין גרויסער. דער עיקר אי דער בּאַװוּסט?
-זײַן,, אַז מיר גייטיקן זיך אין אַן אָנפּירנדיקער אינסטיטוציע און אַז מיר
זענען איצט בּיכולת זי צו שאַפּן. װאַרטן מיט אַרבּעט בּיז אַ צװייטער קאָני
פערענץ קענען מיר ניט, מיר ווילן שוין אַרבּעטן,
עס װערן געעפנט דעבּאַטן ועגן די ביידע פאָרשלאָגן,
קאָרסט מאַן זאָגט זיך אַרױס פאַר אַן אָרגאַניזאַגיע און בּעט צו די
-קומעדיקע קאַנפערענצן אײַנצולאַדן אויך די מיטגלידער פון יידישן נאַציאָם
נאַלן קלוב אין פּאַרלאַמענט. אַדאָלף שטאַנד, זאָגט ער, אין געװען דער
ערשטער, װאָס האָט געזאָגט אין פּאַרלאַמענט, אַז מיר האָבּן אַ שפּראַך, אַז
מיר האָבּן אויף דער יידישער שפּראַך בּאַשאַפן אַ ליטעראַטור, ער האָט דער
ערשטער אָנגערופן אין עסטרײ כישן פּאַרלאַמענט פּרצעס נאָמען.
אֹסתּר שטרײַכט אונטער דעם אױסגאַנג=פּוגקט פון איר פאָרשלאָג און
דערװײַזט, אַז ער שיידט זיך שטאַרק אונטער לוט זײַן כאַראַקטער פון פּרצעס
פּלאַן, מיר בּאַמערקן אין רוסלאַנד און אַמעריקע אַ קולטור-טעטיקײיט װאָס
װאַקסט מיט יעדן טאָג, אומעטום אַנטשטײען צו דעם צועק פאַראיינען, נישט
-פּאַרבּינדנדיק זיך מיט די אַלע אינסטיטוציעט קעגען מיר נישט גרינדן קיין
אָרגאַניזאַציע, מיר דאַרפן אָננעמען אַ רעזאָלוציע, װאָס זאָל פאַרשנעלערן
דעם גאַנג פון דער דאָזיקער קולטור:טעטיקייט און זאָל געבּן אַ מעגלעכקײיט
די אַלע אַנטשטאַנענע אָרגאַניזאַציעס צו פאַראייניקן זיך, בּכדי צו בּאַשאַפן
:די אָרגאַניזאַציע, וועגן װעלכער פרץ האָט אונדו גערעדט. /
די דעבּאַטן ווערן געשלאָטן,
פּרץ טראָגט אַרײַן אַ צוגאָבבּ צו אסתרס פאָרשלאָג: יעדע 100 יידן,
9(
114 בּאַריכט פון דער קאַנפערעגץ
װאָס זענען מסכּים מיט די טענדענצן פון דער קאָנפערענץ, זאָלן אויך קענעג
שיקן זייערע פאָרשטייער צו דער צוייטער קאַנפערענץ.
מיט אַ מערהייט פון 27 שטימען קעגן 16 וערט בּאַשלאָסן צו בּאַהאַנךד=
לען פּרצעס אָרגאַניזירפּראיעקט.
עס פאַלט דורך דער זאַץ: ,פאַראײײניקונג פונעם יידישן פאלק אין זײַן
קולטור און שפּראַך'
נאָך קורצע װיכּוחים װערט בּאַשלאָסן אַרײַנצושטעלן אין פּראַָיעקט די
שוין אָנגענומענע רעזאָלוציע וועגן ידיש אַלס נאַציאָנאַלײשפּראַך מיט דער
אָנמערקונג וועגן געװיסנס-פרײַהײט בּנוגע צו העבּרעיַש. דאָס זאָלן זײַן דל
ערשטע צוויי פּרינציפיעלע פּונקטן פונעם סטאַטוט.
מען גייט אַריבּער צום װײַטערדיקן פונעס סטאַטוטיפּראָיעקט, װאָס לי=
ענט זיך אַזױ:
.. בּאַפערדערונג און פאַרשפּדײטונג פון קולטור און קונסט אין דער
יידישער שפּראַך'.
אַברהם רייזען ליגט פאָר אַרײַנצושטעלן דאָס װאָרט , אויס?
שליסלען' אין דער יידישער שפּראַך דערפאַר, װאָס עס איז ניט גאָר
דײַטלעך אַרױסגעזאָגט געװאָרן אינעם סטאַטוט, װי אַזױ די קאָנפערענץ קוקט
אויף העבּרעיִש. דערנאָך קענען קומען פיל און זאָגן, אַז העבּרעיש איז די
יידישע שפּראַך.
דער פאַרשלאָג פון אַ. רייזען פאַלט דורך. דער פּונקט װערט געענדערט
אויף אַזאַ אופן;
,בּאַפערדערונג און פאַרשפּרײטונג פון קולטור, קונסט, ליטעראַטור אין
װויסנשאַפט אין דער יידישער שפּראַך"
איינס אַ זייגער ווערט די זיצונג פּאַרמאַכט בִּיז דרי.
ניינטעצ זי צונ ג
(דאָנערשטאָג, סעפּטעמבּער 3, נאָכמיטאָג)
א פאַר טריבענער הײבט אָן אין ,פאָרװערטס" זײן בּאַריכט װעגן דער דאָיקער
זיצונג מיט די װערטער:
.עס איז שוין צו ענדע בּאַלד דער לעצטער טאָג פון די זיצונגען, און
די אַרבּעט איז נאָך זייער ניט װײַט פון אָנהײבּ. עס זענען נאָך געבּליבּן אַלע
איבּעריקע פּונקטן פון סטאַטוט, איך רעד שוין ניט װעגן די רעפּאָרטן, וועלכע
מען האָט נאָך ניט געלעזן..
ניינטע דצונג 115
ד"ר זשיטלאָווס קי. אַזױ װי די צײַט איז קורץ, הײַנט:מאָרגן צעפאָרן
זיך אַ סך מענטשן, איז אױבּ מען װיל ניט, אַז די אַרבּעט, װאָס מען האָט
אױפּגעטאָן, זאָל גיין פאַרלוירן, זאָל מען אָננעמען אָן אַ דיסקוסיע אַלע
איבּעריקע פּונקטן און אױסקלײַבּן אַ קאָמיסיע, וועלכע זאָל זי שוין אַלין
אױיסבּעסערן און בּרענגען אין אָרדענונג,
א ס תּ ר. די צײַט איז קורץ און עס איז גאָרנישט מעגלעך אויפצוטון.
דאָס איינציקע װאָס עס אי יאָ מעגלעך איז--איצט שאַפן די כּללים, לױט
וועלכע עס דאַרף צונויפגעדופן ועױן די צווייטע קאַנפערענץ.
כאַזאַנאָװיטש. עס זענען דאָ אַ סך מענטשן, וועלכע װעלן אַרױס=
טרעטן פון דער קאַנפעױענץ, װײַל דער סטאַטוט גיט צו פיל מאַכט דעם
בּיוראָ און איז אין אלגעמיין ניט צוגעפּאַסט צו דער גאַנצער זאַך. ער לײגט
פאָר, אַז מען זאָל זיך צונויפקומען אויפן מינימאַלסטן, אויף װאָס אַלע קענען
אײַנשטימען, דהײַנו אויף אַן אינפאָרמאַציאַנט:ביראָ, און דעם סטאַטוט װעט
מען איבּערלאָזן אױסצואַרבּעטן דער צווייטער קאָנפערענץ.
נאָמבּערג. שאַפן איצט אַן אָרגאַניזאַציע איז אוממעגלעך. דעריבער
שטיץ איך דעם פאָרשלאָג פון אסתר.
פון אַלע פאָרשלאָגן וועלכע עס וערן אַרײַנגעטראָגן װערט אָנגענומען
דער פאָרשלאָג פון , כאַזאַנאָװיטשן: מאַכן אַ פויזע פון 10 מינוט, כּדי אויס
צואַרבּעטן אַ מינימום, אויף וועלכן אַלע אָנטײלנעמער פון דער קאָנפערענץ
זאָלן קענען אײַגשטימען.
די פאָרשטייער פון פאַרשײידענע ריכטונגען (אֹסתּר, כאַזאַנאָװיטש,
זשיטלאָווסקי און אַנדערע) האַלטן אָפּ אַ בּאַראַטונג און אַרבּעטן אױס אַזאַ
אייניקונג און מינימום-פּראָיעקט, וועלכן זיי לייגן פאָר דער קאַנפערענץ:
די קאָנפערענץ בּאַשליסט אױסצוקלײַבּן אַ בּיוראָ מיט די פאָלגנדע
פונקציעס: 1) צוגרייטן די צווייטע קאָנטערענץ; 2) אַרױסגעבּן די פּראָטאַ:
טאָקאָלן און דעם סטענאָגראַפישן בּאַריכט פון דער ערשטער קאָנפערענץ;
3) אינפאָרמאַציע; 4) איניציאַטיוו אין אױסאַרבּעטן פּראָגיאַם:פּראיעקטן
פאַר דער צווייטער קאָנפּערענץ.
אין דער צווייטער קאָנפֿערענץ בּאַטײליקן זיך פאַרטרעטער פון
יענע קולטור:חברות און אָרגאַניזאַציעס, װאָס פירן זייער טעטיקײיט
אויף יידיש און אָנערקענען ײידיש פאַר אַ נאַציאָנאַלער שפּראַך פונעם
יידישן פאָלק,
אַזעלכע אָרגאַניזאַציעס זענען: קולטור: און בּילדונגס-פאַראיינען,
לערער-פֿאַראײנען,, שולן, טעאַטער:טרופּעס, בּיבּליאָטעקן, פאַרלאַגן,
צײַטונגען, זשורנאַלן, פאַראײינען מיט סיסטעמאַטישער קולטור:טעטיקייט,
ליטעראַטןפאַראײינען.
מיט בּאַראַטונג?=רעכט װערן צוגעלאָזן פאַרטרעטער פו
4
ג-
.ר
4
זל
-רייסיט
16 גאַדיכט פון דער קאָנפערענץ
טישע פּאַרטײען און אָרגאַניזאַציעס, וועלכע אָנערקענען יידיש פאַר
אַ נאַציאָנאַלער שפּראַך פון יידישן פאָלק און קעמפן פאַר איר מַּאָלי;
טישער און קולטורעלער גלײַכבּאַרעכטיקונג",
נאָך געוויסע װיכּוחים, בּעת וועלכע אַנדערע רעדנער דריקן זיך אויס,
אַז מ'וויל דאָ מאַכן אַ סאָציאַליסטיש קלײַזל, אַז מ'וויל פאַרפלײיצן די קאָנ:
פערענץ מיט סאָציאַליסטן אאַזיװו, װערט בּאַשלאָסן מיט 25 שטימען קעגן 1,
בּײַ עטלעכע אָפּגעהאַלטענע, צו שטעלן דעם נייעם אָרגאַניזירײפּראָיעקט
אויף דער טאָג:אָרדענונג,
דערמיט איז פּרצעס פּראָיעקט פאַקטיש אָפּגעװאָרפן.
אַ גרופּע אָנטײלנעמער לייגן פּאָר, אַז אױך אינעם מינימום-פּראָיעקט
זאָל אַרײַנגעשטעלט װוערן די טאָלעראַנץ:בּאַמערקונג וועגן העבּרעיִש, אָדער
'זאָל לפּחות אַרײַנגעשטעלט ווערן, אַז די חברות דאַרפן שטיין אויפן שטאַנך:
פונקס פון דער גרונד:רעזאָלוציע,
מיט אַ גרויסער מערהייט בּאַשליסט מען, אַז די רעזאָלוציע בּלײַבט
אין קראַפּט, נאָר אינעם מינימום:פּראָיעקט דאַרף מען נאָר בּאַצײכענען דײַט.
לעך די בּאַציָונג צו יידיש,
דער פונקט װעגן דעם, װי אַזױ ס'ווערט צוזאַמענגעשטעלט די נאָענט?
סטע קנָנפערענץ, גײט דורך מיט אַ מערהייט פון 21 שטימען בּײַ 6 אָפּגע:
האַלטעגע.
פון די פריער אויסגערעכנטע אָרגאַניזאַציעס װערן אױסגעשלאָסן נאָר
פאַרלאַגן װאָס טראָגן דעם כאַראַקטער פון געוויינלעכע קאַפּיטאַליסטישע אונ2
טערנעמונגען, מ'גיט צו די סטודענטן:פאַראײנען, װאָס מעלדן אין די אַקאַד:
מישע רייסטערס יידיש אַלס זייער מוטער-שפּראַך.
אַנדערע (די לינקע) זענען קעגן דער לעצטער אויסבּעסערונג, מחמת זי
האַלטן, אַז די סטודענטן-פּאַראײנען זענען פאַקטיש פּאָליטישע אָרגאַניזאַציעס,
מערסטנטיילס ציוניסטישע; זיי אַנטװיקלען מערסטנטיילס קיין שום טעטיקייט
נישט אויף יידיש.
דער צוגאָבּ װועגן די סטודענסן:פאַראיינען ווערט אָנגענומען,
ס'ווערט אויך אָנגענומען ק ר ע פּע ל ס צוגאָבּ:פאָרשלאָג צו געבּן רעכט
אָנטײלצונעמען אויך די פאַראיינען, װאָס אַנטשטײען ספּעציעל מיטן ציל
צו פּאַרשפּרײטן די יידישע ליטעראַטור און צו אַנטװיקלען די ידישע
שפּראַך,
דער פאָרשלאָג אויסצומעקן די ליטעראַטן:טאַראײנען, מחמת אַזעלכץ
עקסיסטירן דערװײַל נישט, ווערט אָפּגעװאָרפן,
אַש טראָגט אַרײַן אַ פאָרשלאָג, אַז יעדע הונדערט יידן, װאָס װעלן
אָנערקענען יידיש פאַר זייער נאַציאָנאַלשפּראַך, זאָלן אויך קענען שיקן אַ פאַר:
טרעטער צו דער קאָנפערטנץ,
צענטע דצונג 117
אַרום דעם פאָרשלאָג הײבּט זיך אויף אַ דיסקוסיע. ס'װערט אָנגעװיזן,
אַז אויף דער קאָנפערענץ דאַרף פאַרטראָטן װערן קולטורעלע טעטיקײט, אַז
סתּם יידן קענען אין איר אַרבּעט גאָרנישט אַרײַנטראָגן, אַז מ'קען קיינעם
נישט געכּן קיין רעכט אָן פליכטן און אַז דאָס אָנגעמען דעם פאָרשלאָג װעט
אַרײַנפירן אויף די קאָנפערענצן אַ צופעליקן און נישט קאָמפּעטענטן עלל:
מענט, מ'רעכנט אויך, אַז דאָס װעט בּאַשאַפן די מעגלעכקיט פאַר די אָרטיקץ
בוקאָװינער יידן צו מאַיאָריזירן די געקומענע פאַרטרעטער פון קולטורעלער
אַרבּעט, אַז דער דעמאָקראַטיזם פון דעם פאָרשלאָג איז אַ פיקטיווער, װײַל
אויסנוצן די דאָזיקע מעגלעכקייט װעלן נאָר אָרטיקע מענטשן,
אַש נעמט אַראָפּ זײַן פאָרשלאָג,
די זיצונג װערט געשלאָסן גּין 8 אַ זייגער אינאָװנט,
אײַנדרוקן
די שטימונג אױף דאר זיצונג מאָלט 8 פאַרטריבענער אן ,פאָרװערטס", סצם.
טעמבּער 18:
,די דיסקוסיע איז װײניק אינטערעסאַנט, זי נעמט נאָר אָפּ אַ סך צײַט,
און די מינוטן בּלײַבּן געצײילטע. אַלע פילן, אַז מען מוז עפּעס אויפטון, און
אלע װײסן, אַז אױפגעטאָן איזן נאָך גאָרנישט געװאָרן, אָבּער מען רעדט
װײַטער און מען חזרט נאָכאַמאָל און נאָכאַמאָל איבּער דאָס אייגענע, דער
תּוך פון דער זאַך בּאַשטײט שוין איצט אין פאָלגנדעס: די קאָנפערענץ האָט
זיך צעטײלט אין צוויי טייל, איינע באַשטײט פון די ציוניסטן און דל אל
בּעריקע זייערע אָנהענגער. די צווייטע טייל בּאַשטײט פון די דעמאַקראַטישע
עלעמענטן, די ערשטע זענען פאַר אַן אַלנעמיינע, אַזױ צו זאָגן כּל;ישראָל?
חברים:זברה, די צווייטע איז פאַר אן אינפאַרמאַציאָנס:בּיוראָ און אַ ביוראָ
בו אָרגאַניזירן אַ צווייטע קאַנפערענץ..
צ צענ ס ע זי צונג
(דאָגערשטאָג, סעפּטעמבּער 2, אינאָוונט)
/91 אינאָוונט װערט געעפנט די לעצטע זיצונג פון דער קאָנפערענץ
אין זאַל פון דער אָרטיקער יידישער קאָרפּאָראַציע ,סאַפיראַ'. עס זענען אָ::
וועונדיק בּלויז דעלענאַטן; געסט װערן נישט צוגעלאָון מחמת דעם קלײינעם
לאָקאַל, דעם פאָרזיץ פירט ד'ר זשיטלאָווסקי, אים פאַרבּײַט דערנאָך פרץ,
װאָס איז צוריק אַרײַנגעטראָטן אין פּרעזידיום,
118 בּאַריכט פון דער קאָגפערענץ
וועקסלער טראָגט אַרײַן אַשט פאָרשלאָג אין אַ געענדערטער רע:
דאַקציע,
ס'הײיבּט זיך אויף אַ דיסקוסיע, מען װײַזט אָן, אַז מען װעט אַפילו
נישט קענען קאַנטראָלירן די דאָזיקע הונדערטשאַפטן, אַז סידאַרפן פאָרגץ:
שטעלט זײַן אָרגאַניזאַציעס,
וועקסלער שטעלט זײין פאָרשלאָג אַלס צוגאָכּ צו קרעפעלס, און ער
ווערט אָנגענומען אין דער פאָרם;
;אַנטיילנעמען אין דער קומעדיקער קאָנפערענץ קאָנען אויך פאַראיינען
און גרופּעס, װעלכע װערן געגרינדעט מיטן ספּעציעלן צװועק מיטצוהעלפן
די צילן פון דער קאַנפערענץ.
חונדערטשאַפּטן פון מיטגלידער, וועלכע אָנערקענען די צילן פון דער
קאַנפערענץ און צאָלן יעדערער אַ געויסן יערל? עכן אָפּצאָל, האָבּן דאָס רעכט
צו שיקן צו איין דעלעגאָט צו דער קאַיפערענץ"
אסתּר און אירע אָנהעננער שטימען קעגן דעם דאָזיקן פאָרשלאָג,
דער פאָרשלאָג צו געבּן פאָרשטײערס פון פּאָליטישע פּאַרטײען נאָר
בּאַראָט:רעכט ווערט פאַרטײידיקט דורך אַלע פאָרשטײיער פון פּאַרטײען; א ס תד
(בּונד), כ אַזאַנאָוויטש (פועלישין), {שיטלאָווסקי (סײמיסטן) און
וועקסלער (ציניסטן),
נאָמבּערגס פאָרשלאָג, אַז אַזעלכע פאָרשטײיער דאַרפן געשיקט װערן
נישט דורך פּאָליטישע אָרגאַניזאַציעס, נאָר בּלױן דורך די אָנפירנדיקע
צענטראַלע איגסטיטוטן פון די פּאַרטײיען, װערט אָנגענומען אײַנשטימיק,
דער בּאַשלוס װערט אַלזאָ אָנגענומען אין דער פֿאָרם: ,מיט בּאַראָט:
רעכט וערן צוגעלאָזן פּאָרשטײיער פון צעגטראַלע קערפּערשאַפטן פון פאָליטיש
פּאַרטײען און אָנפירנדיקע אָרגאַניזאַציעס, װעלכע אָנערקענען ידיש אַלס
אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך פונעם יידישן פאָלק און קעמפן פאַר זײַן פּאליטישער,
קולטורעלער און געזעלשאַפטלעכער גלײַכמאַ רעכטיקונג,"
ס'ווערט געשטעלט צום בּאַהאַנדלען דער װײַטערדיקער פּונקט פונעם
מינימום:אײיניקונגס=פּראָגראַם: ,צו דער קאָנפערענץ וערן אויך אײגגעלאַדן מיט
בּאראָט:רעכט די יידישע שרײַבּער,"
אסתּר זאָגט זיך אַרֹױס קעגן דעם: זי האַלט, אַז דאָס בּיוראָ איז
נישט קאָמפּעטענט פעסטצושטעלן, װעמען עס קומט דער דאָזיקער כּבוד,
װאָרים דאָס הענגט אָפּ פון די פּערזענלעכע אָנשױוּנגען. אױב די שרײַבער
װועלן װעלן זײַן אױף דער קאָנפערענץ, װעלן זי זיך אֶרגאַניזירן אין פאַר.
איינען אָדער זיי װעלן בּאַקומען זייערע מאַנדאַטן פון די ליטעראַטן-פאַראײגען.
צענטע זיצונג 219
וועקסלער איז מסכּים מיט אסתּרן, ער האַלט אָבּער, אַז די צװײטע
קאַנפערענץ װעט פונדעסטועגן דאַרפן אױסקלײַבּן פון צװישן די שרײַבּער
בּכּבודיקע פאָרשטייער,
נאָמבּערג מינט, אַז די שרײַבּער האַלטן זיך מייסטנס אָן אַ זײַט
און שטייען נישט אין קײן פאַרבּינדונג מיט די מאַסן, אַזױ אַז אוב מען
װעט זײ נישט אײַנלאַדן, איז אַ ספק, צי זי װעלן װען נישט איז אַלײן
אַרױסשטעלן זייער קאַנדידאַטור,
כאַזאַנאָוויטש, מיר האָבּן טױונטער ,שרײַבּער". װער זשע װעט
יעס משפּטן און בּאַשטעטיקן די טאַלענטירטקײט! גרויסע שרײַבּער זענען אָפט
שלעכטע ראָטגעבּער און נישט קאָמפּעטענט אין פּראַגעס פון װיסנשאַפּטלעכן
אָדער פּראַקטישן כאַראַקטער. אײַנלאַדן אױף דער קאָנפערענץ איז גײיטיק
באָר װיסגשאַפּטלער און ספּעציאַליסטן, װי האַרקאַװי און אונדזערע דרײַ רעפע:
רענטן, װאָס זענען געקומען צו אונדז מיט אַ טיפער קענטעניש פון דער זאַך
{סאָטעק, אײַזענשטאַט, מיזעס),
דער פאָרשלאָג פון כאַזאַנאָװיטשן ווערט אָנגענומען: ,ס'ווערן אײַנגעלאדן
מיט בּאַראָט:רעכט שפּראַכקענער,"
מען גײט איבּער צום בּאַטואַכטן דעם פונקט: דאָס צענטראַלס
ציוראָ, זײַגע אויפגאַבּעס און זײַנע רעכטט.
עס דערװעקט זיך די פראַגע, וועלכע אַרבּעט צו געבּן דעם בּיוראָ; צי
בּלויז אינפאָרמאַטיװע אָדער אויך דאָס רעכט צו טון װאָס עס װעט געפינען
פאַר װיכטיק?
ס'ווערט אַרײַנגעטראָגן אַ פאָרשלאָג, אַז מ'גיט דעם בּיוראָ איניציאַטיווע
צו בּאַשאַפן אַלץ, װאָס איז נישט קעגן די טענדענצן פון דער קאָנפערענץ,
זשיטלאָווסקי לײגט פאָר, דאָס בּיוראָ זאָל קענען האַבּן איניציאַ:
טיווע אין די גרענעצן פון די בּאַשלוסן פון דער קאָנפערענץ. די קאָנפערענץ
האָט למשל ניט בּאַשלאָסן צו גרינדן שולן, בּיבּליאָטעקן -- קען דאָס בּיוראָ
דאָס הײַײאָר ניט טון,
די מהבּרים פונעם מינימום-פּראיעקט בּעטן אַ הפסקה אױף אַ ישוב?
הדעת. די מערהייט װיל ניט. ס'הײבּט זיך אָן אַ טומל, סוף כֹּל סוף װערט
דאָך געמאַכט אַ הפסקה,
אין דער פּריװאַטער בּאַראַטונג דערקלערט א סתּר, אַז אוב מען װעט
דאָ שאַפן אַ בּיוראָ, װאָס װעט גרינדן שולן, בּיבּליאָטעקן אאַז"ו, װעט זי
מיט אירע אָנהענגער ניט קענען פאַרבּלײַבּן, די בּאַראַטונג בּרענגט ניט צו
קייגע רעזולטאַטן,
זשיטלאָווסקיס פאָרשלאָג װאַרפט די קאָנפערענץ אָפּ,
מיט 22 שטימען וערט אָנענומען דער פאָרשלאָג, אַז דאָס בּיוראָ האָט
דאָס רעכט, אַחוץ צו אינפאָרמאַטיװער און עקזעקוטיווער, אויך צו איניציאַטי=
10 בּאַריכט פון דער קאָנפערצנץ
ער אַרבּעט, װאָס װעט נישט זײַן אין קיין סתּירה צו די טענדענצן או בֹּאַ=
שלוסן פון דער קאָנפערענץ.
ס'איז שוין געװאָרן אַרום 2 אזייגער בּײַנאַכט,
| א סתר מאַכט אזא פּערזענלעכצ מעלדונג;
איך האַלט דיזע קאָנפערענץ מאַר אַ צופעליקער פאַרזאַמלונג, װעלכץ
שטעלט ניט פאָר ניט די שטימונג פון די פאָלקסמאַסן, ניט די שטימונג פוך
דער אינטעליגענץ, ניט די קולטורעלע אַרבּעט, װאָס פירט זיך וירקלעך
אויף יידיש. די פאַרזאַמלטע מענטשן האָבּן געקאָנט קוקן אױף זיך נאָר ול"
אויף איניציאַטאָרן, װעלכע האָבּן געקענט אָרגאַניזירן אַ ריכטיקערע קאַנפָט.
רענץ, נאָר דיזע ריכטיקערע קאָנפערענץ האָט געקענט פעסטשטעלן דעם יסוד
און אומפאַנג פון דער קולטורעלער טעטיקײט. נאָר זי האָט געקענט בּאַג
| שליסן פאַר זיך די פראַגע, צי איז בּכלל מעגלעך אַ געמײנאַמץ שאַפנדף
| קולטורעלע אַרבּעט,. איצט איז אָנגענומען געװאָרן דער בּאַשלוס, לוט וועלכך
{ דאָס בּיוֹראָ טרעט שוין איצט צו צו אַ בּרייטער שאַפנדער קולטורעלער אַר:
בּעט. איך יל ניט נעמען קיין אָנטײיל אין דער פאַליסיפיקאַציע |בּײַ דעם.
| אויסדרוק בּרעכט אס אַ שטורעם פון פּראָטעסטן, ד"ר בּירנבּוים שרײט:
,חוצפּה!'| פון אַן ערשטער יידישער שפּראַך-קאָנפערענץ. איך װעל זיך נים
בּאַטײליקן אין די אָפּשטימונגען און נעם אַראָפּ פון זיך די פאַראַנטװאַרטלצכב=
לייט פאַר אַלע רעזאָלוציעס פון דיזער קאָנטערענץ.
צו דער דאָזיקער מעלדונג שליסט זיך אָן בר עגמ אן (קיער)
ס'ווערט בּאַשלאָסן; די אױפגאַבּעס פון דעם בּיוראָ זענען:
{) צוגרייט:אַרבּעטן צו דער צווייטער קאַנפערענץ; |
) אַרױסגעבּן אַ געדרוקטן סטענאָגראַפישן פּראָטאָקאָל פון דער קאָנש
פערענץ;
3) אַרױסגעבּן שלום אַשס יידישע איבּערזעצונג פון רות (די גאַנצעצ
הכנסה פון דעם דאָזיקן בּוך האָט אֵשׁ געשאָנקען אויף די צילן פון דער קוש
מעדיקער אָרגאַניזאַציע);
4) אַרױסגעבּן מיזעסעס רעפעראַט אין א בּאַזונדער בּראָשור;
5) אױסאַרבּעטן אַ פּראָגראַם און אַ טעטיקײט:פּראָיעקט פַּר דער קוש
מעדיקער קאַנפֿערענץ,
דאָס בּיוראָ איז די עקזעקוטיװוע פון דער קאַנפערענץ און איז פאַרש
אַנטװאָרטלעך פאַר איר, דאָס בּיוראָ בּאַשטימט זײַנע פאַרטרעטער אין אַלע
לענדער.,
וועגן פינאַנצן טראָגט אַרײַן אַ פאָרשלאָג דוד טויבּיש, ואָס עס'
װערט אויך אָנגענוימען: 1) יעדער מיטגליד פון אַ הונדערטשאַפט (גרופּע)
צאָלט 1 קראָן אָדער 50 קאָפּיקעס יערלעך; די פֿאַראיינען און אינסטיטוציעס
צאָלן אײַן יערלעך צו 5 רובּל אָדער 12 קראָן מיט 50 העלערן 2) דאָס
בּיוראָ דאַרף דערוװועקן די איניציאַטיווע צו פרײַװיליקע זאַמלונגען לטובת:
צענטע זיצונג זי
דער אָרגאַניזאַציע; 3) דאָס בּיוראָ דאַרף אויך אַרױסגעבּן בּיכער, װאָס געפי=
נען זיך נישט אין קיין סתּירה מיט די טענדענצן פון דער קאַנפערענץ; 4) די
פאָרשטייער פון בּיוראָ אין פאַרשײידענע לענדער בּאַקומען פון בּיוראָ געװיסע
סומעס אויף צו דעקן די הוצאָות, מיט װעלכע די אַרבּעט איז פאַרבּונדן
וועגן צוזאַמענשטעל פונעם בּיוראָ ווערט בּאַשלאָסן;: דאָס צענטראַל=
בּיוראָ געפּינט זיך צײַטװײַליק אין טשערואָװיץ און כּאַשטײט פון 3 אוימגע?
קליבּענע מיטגלידער, װאָס װוֹינען שטענדיק אין טשערנאָװויץ, אויסער דעם האָט
אויך דאָס בּיוראָ צוויי סעקרעטארן, װאָס בּאַקומען געהאַלט. דאָס בּיוראָ מוז
אַרבּעטן צוזאַמען מיטן אױסגעקליבּענעם צענטראַל:קאָמיטעט, ועלכער בֹּאַז
שטייט פון מיטגלידער אין אַלע לענדער. די פאַרטײלונג פון דער ארבּעט
ווערט פעסטגעשטעלט דורכן בּיוראָ. דאָס בּיוראָ צוזאַמען מיטן צענטראַל:קאַ=
מיטעט בּילדן דעם עקזעקוטיװופקאָמיטעט,
איידער מען טרעט צו צו די װאַלן פון עקזעקוטיו:קאַמיטעט, װערט
אַרױפגעבּואַכט די פראַגע װעגן י. 7, פּרץ, וועלכער האָט דאָך דערקלערט,
אַז ער איז נישט אינגאַנצן מסכּים מיט דער החלטה וװעגן ײדיש. עס װערט
געשטעלט דער אַנפרעג, צי מעג געמאַכט װערן אן אויסנאַם בּנוגע צו געװויסצ
פּערזענלעכקייטן. קעגן דעם טרעטן אַרױס אַש, נאָמבּערג, רייוען,
פּרילוצקי און אַנדערע, און דער פאַרשלאָג פאַלט דורך,
פּרץ גיט אָפּ א דערקלערונג, אַז בּעצם איז ער מסכּים מיט דער קאָבצ
פערענץ אין אירע טענדענצן צו מ אַכן ידיש פאַר א נאַציאָנאַל:שפּראַך
און אויך מיט אלע פונקציעס, װאָס מען גיט דער ידישער שפּראך, נאָר ער
האָט אַן אַנדער קוק אױיף דער דעפיניציע פון אַ נאַציאָנאַלער שפּראַך.
נאַכבּערג טראָגט אַרײַן דעם פאָרשלאָג, אַז אָנערקענענדיק די פַאַױ=
דינסטן פּרצעס פאַר דער יידישער שפּראַך און קולטור און װײַל ער ויל אַר=
בּעטן פאַר דער זאַך פון דער קאנפערענץ און פון זײַן דערקלערונג איז אױיךף
צו זען, אַז ער אין בּעצם מיט איר מסכּים, נאָר ער פאַרשטייט אַנדערש דאָס
װאָרט ,נאַציאַנאַלי, זאָל מען ספּעציעל פאַר אים מאַכן אַן אױסנאַם און אים.
אויפנעמען אַלס מיטגליד פון דער אַרגאַניזאַציע.
דער פאָרשלאָג װערט אײַנשטימיק אָנגענומען. |
עס װערט געמאַכט א פאָרשלאָג; אױסצוקלײַבּן אין בּיוראָ ד"ר ג, בּירנש
בּוימען און געבּן אים דאָס רעכט צו קאָאָפּטירן די אַנדערע צוויי מיטגלידער.
דער פאָרשלאָג פאַלט דורך.
עס קומען פאָר װאַלן, אין צענטראַל:בּיוראָ װוערן אױסגעקליבּן: אַלס
פּרעזידענט ד"ר ג. בּירנבּוים - אײַנשטימיק; װײַטער דער סטודענט
דוד טויבּיש אן ל. כאזאַנאָוויטש-כתויאל, אַלע אין טשערנא?
וויץ, אַלס פאַרטרויונגט-מענער (מיטגלידער פון עקזעקוטװקאַמיטעט) וערן
אויסגעקליבּן;: י, 7 פּרץ און יע קב דינעזאָן (װאַרשע), ד"ר חיים
זשיטלאָווסקי (ניײאָרק), ד'ר י, סאָטעק (בּראַיִלע), א. ווייטער
122 בּאַריכט פין דער קאָנפערענץ
{ווילנע), סטודענט זינגער (פּרעױדענט פין דער ,ײידישער קולטור', וין)
אין לעאָן ווע קסלער (לעמבּערג),
פֿאַרטרויונגס:מענער אין די איבּעריקע פונקטן װעט בּאַשטימען דאָס
בּיוראָ נאָכדעם, װי עס װעט אָנקניפּן בּאַציונגען מיט די אַרטיק? טוער.
עס װוערט נאָך אַ מאָל בּאַשלאָסן צו שיקן אַ דעפעשע צו מענדעלע מוכר
ספרים, אַ פאָרשלאָג פון בּוקסענבּוים, צו שׂיקן אַ טעלעגראַם אויך צו
שלום:עליכמען, ווערט אָפּגעװאָרפן מיט דער מאַטיװירונג, אַז אױף דעם אופן
װאָלט מען בּאַדאַרפט שילן דעפעשן צו אַלע יידישע שריפטשטעלער, בּעת
מענדעלע מוכר ספרים איז דאָך דער זיידע, דער נעסטאָר און מיט אין
װואָרט--דער סימבּאָל פון דער יידישער ליטעראַטור,
נאָכדעם וי אַלע פראָגן, װאָס זענען געשטאַנען אױפן סדר:היום, זענען
אױיסגעשעפּט געװאָרן, האָט בּאַקומען דאָס װאָרט דער פּרעזידענט פון צענטראַל=
בּיוראָ דיר נתן בּירנבּוים. ער האָט געמאַכט אַן איבּערבּליק איגער דער
טעטיקייט פון דער קאַנפערענץ און אירע װײַטערדיקע פּערספּעקטיון. מיר
האָבּן, זאָגט דער רעדגער, אַ סך אױפגעטאָן אויך חוץ דעמאַנסטראַציעס, הגט
אױך זי דעמאַנסטראַציעס גופא זענען פאַר אונדז זײיעד ויכטיק. אונדזערע
װיכּוחים האָבּן אמת צו לאַנג געדיערט, אָבּער דאָס איז נישט אונדוער
שולד, מיר דריקן אויס אַלע אָנשױונגען און ריכטונגען אין יידישן לעבּן,
װואָס האָט נאָך אַלײן קיין ענטפער נישט געגעבּן אויף די דאָזיקע פראַגעס.
אונדזער פּאַלעמיק וועגן העבּרעיַש איז זייער װויכטיק שוין צוליבּ דעם, װאָס
זִי איז צום ערשטן מאָל פאָרגעקומען אַזױ אָפן, און זי װעט, קאָן זײַן, אַ סך
פון אונדז געבן די מעגלעכקײט פונאַנדערצוקלײַבן זיך אין דער פראַָגע.
צוליב דער ליבּע צו דער שפראך און צום פאלק האָבּן מיר געזען אױיף דער
ערשטער קאַנפערענץ מענטשן מיט פאַרשיידענע אנשױונגען, און עס פרײט
אונדז זייער, װאָס מיר האָבּן זיך געקענט פאַראײניקן און שאַפן אַ יסוך פאַר
דער ארבּעט אין דער צוקונפט. לאָמיר זשע אױיך װײַטער ארבּעסן פֹאַר דעם
ווויל פון אונדזער שפּראַך און פאָלקסקולטור,
בײַ שטאַרקע און לאַנגדױערנדיקע אַפּלאָדיסמענטן איז די ערשטע קאָנ=
פערענץ פון דער ידישער שפּראַך 3 אַזײגער פֿאַרטאָג דערקלערט געװאָרן
פּאַר געשלאָסן.
אױפרוף פונעם בּיוראָ 1233
,ד"ר בּירנבּוימט װאָכענבּלאַט* נומ' 5:
-כונעם בּיוראָ פון דער קאָנפערענץ
פאַר דער יידישער שפּראַך
א ויפ ר וף1.
די קאַנפערענץ פאַר דער ידישער שפּראַך האָט זיך געענדיקט, און
איצט מוז זיך אָנהײבּן די אַרבּעט, װאָס די קאָנפערענץ האָט אונדז אָנגעװין,
מיר האָפן, אַז אַלע װאָס רעכענען זיך, גאָר אָן שום טענות און קונצן,
צו אונדזער יידישן פאָלק, צו וועלכער פּאַרטײ און צו וועלכער || קלאַס זי
זאָלן נישט געהערן, װעלן פאַרשטיין, אַז דאָ האַנדלט זיך נישט ועגן פּאַר*
טײייַשע זאַכן, נישט אום {!} איף צו להכעיס דעם אָדער יענעם, נאָר װעגן
דער לעבּעדיקער נשמה פון אונדוער פאָלק,
מיר בּעטן אַלע יידן אונדז צו העלפן אין אונדזער אַרבּעט,
בּפרט בּעטן מיר אַלע קולטורעלע געזעלשאַפטן און אײַנריכטונגען,
וועלכע אַרבּעטן אין דער יידישער שפּראַך און אַנערקענען יידיש פאַר
אַ נאַציאַנאַלער שפּראַך פון יידישן פֿאָלק, וי קונסט און
בילדונגס: פאַראיינע (!}, שולן, פאַראיינע מיט סיסטעמאַטישער קולטורעלער טעטל=
קייט, טעאַטער:גרופּן, בּיבּליאָטעקן, שריפטשטעלער-גרופּן, אַקאַדעמישע פאַר.
איינע וועלכע מעלדן אין די אוניװוערזיטעטן יידיש פאַר זײיער מוטערשפּראַך
אאַז"וו, זיי זאָלן צושטיין צו אונדז און אונדז אַרײַנשיקן לכל:הפּחות 5 קראָ*
נען==-5 מאַרק==6 פּראַנק-=2 רובל==-5 שיליגג==1 דאָלאַר, כּדי זיי זאָלן בּאַ=
קומען דאָס רעכט צו שיקן פאַרטרעטער צו דער צװײטער קאָנפערענץ.
מיר בּעטן איך, מען זאָל אונדז פאַרשלאָגן ערלעכע און געטרײַע
פאַרטרויענסמענער אין די פאַרשידענע שטעט, װאָס זאָלן
| -1) אונדז קענען געבּן געניע אינפאָרמאַציעס װעגן דעם מעמד פון
יידיש אין זײיערע ערטער,
2) צוציען צו אונדז אַלע פאַראײנע און אײַנריכטונגען פון די אױבּן
דערמאַנטע אַרטן, :
3) גרינדן אַזעלכע פאַראיינע און אײַנריכטונגען,
4) געווינען הונדערטשאַפּטס:מיטגלידער, וועלכע צאָלן יערלעך 1 קראָי
נע==1 מאַרק==120 פראַנק=-40 קאָפּיקעס==1 שילינג==20 סענט פאַר דער
קאָנפערענץ, און װאָס זאָלן אונדז איבּערהויפּט פאַרטרעטן בּײַ זיך אינדער.
היים אין אַלע זאַכן, װאָס װאָבּן אַ שײַכות צו אונדזערע צװעקן
1 אַחוֹץ דעם דאָזיקן אױפרוף איז בּאַקאַנט בּלױז אײן אַקְט כון דעם בּיוראָ: דאָס איז דער
ברי צום ציוניסטישן צעננראַל.קאָמיטעט אין גאַליציע, אָמּגעדרוקט אין ,ד"ר בירגבוימם
װאָכענבּלאָט* גומ' 5{ ער אין איבּערגעדרוקט אין דעם דאָזיקן גוך זי 245--246,
124 בּאַריכט פון דער קאַנפערענץ
יידן! קומט און אַרבּעט מיט בּײַ דער װיכטיקער אַרבּעט, װאָס מוו איצט
געטאָן װערן, כּדי דאָס יידישע פאָלק, װאָס האָט אַזיפיל אױפּגעטאָן מיט זײַן
אַלטער קולטור, זאָל קענען בּלײַבּן בּײַ אַן אײגענער גײיסטיקער אַנטװיקלונג,
נישט מוזן פאַרזינקען אין פעלקער:ים, קומט און העלפט מיט, װאָרן עס איז
אויך וויכטיק פּאַר אונדזערע (!| פּאָליטישע(!| און סאָציאַלע לאַגע צװישן די
אַנדערע פעלקער!
= טשערנעוויץ, סעפּטעמבּער 1908,
דוד טױבּש, ד"ר נתן בּיױנבּוים,
דערװײַליקער סעקרעטאַר פּרעזידענט
דער דערװײַליקער אַדרעס איז:
44 221280381/2880 ,026140112 {,9סמטתן! 22618
דיכטער-טורנע 175
די דיכטער-טורנע לטובת דעם בּיוראָ
נאָך בּעת דער קאַנפערענץ האָבּן די דיכטער: פּרץ, אַש, רײזען און
נאָמבּערג בּאַשלאָסן צו מאַכן אַ טורנע איבּער גאַליציע און בּוקאָװינע און די
ריינע הכנסה צו בּאַשטימען פאַר די הוצאָות פון דעם בּיוראָ פון דער קאָנפע=
רענץ. נאָך דער קאָנפערענץ איז טאַקע די טורנע פאָרגעקומען. מיר בּרענגען
דאָ אַ בּאַשרײַבּונג פון די ליטעראַרישע אָװנטן לױט דעם בּאַריכט אין ,ד"ר
בירנבּוימס װאָכענבּלאַט' נומ' 4;
קאָלאָמ יי אין אונדזער שטאָט איז געװעזן דער אָװנט שבּת, דעם
2טן פון דעם חודש סעפּטעמבּער אױף דער נאַכט אינעם שפּאָרקאַסע:
זאַל. עס איז געװעזן אַ גרויס פּובּליקום פון אַלע שיכטן פונעם יידישן פאָלק,
ערעפנט האָט דעם אֶװנט ה' ד'ר ראָזנהעק איגעם נאָמען פונעם לאָקאַלט
קאָמיטע. דאַן האָבּן די דיכטער: רייזען, פּרץ, אֵשׁ און נאָמבּערג פאָרגעלעזן..
זייערע זאַכן, נאָך דעט אַװנט איז געװען אַ שיינער קאָמערס..
.. זונטאָג נאָכמיטאָג האָט פּרץ, פאָלגנדיק דער אײַנלאַדונג פון די
פ5פ"ס, געלעזן בּײַ זי איינע פון זײַנע סאָציאַלע סקיצן. ה' ד"ר שאָר האָט
געהאַלטן אַ דײַטשע רעדע, אױף װעלכער פּרץ האָט אים געגעבּן אַ גוטע
תשובו,
בּוטשאָטש. דינסטאָג דעם 16טן ד"ח אַרום האַלבּ 9 אױף דער נאַכט
איז אינעם טעאַטער:זאַל פאָרגעקומען דער גרויסער דיכטער;אָװנט. אַלס ער
שטער איז אויפגעטרעטן, מיט גרויס התלהבות און בײַפאַל, ל, פּרץ.
נישט מינדער בּײַפּעליק איז אויפגענומען געװאָרן שלום אַש, ועלכער האָט
געלעזן דעם ערשטן אַקט פון זײַן דראַמע ,שבּתי צבי' און אַ סקיצע נאָך אי
נעם מאַנוסקריפּט. נאָכדעם האָט נאָך פּרץ געהאַלטן אַ פאָרטראַג איבּער ,די
אַנטװיקלונג פון דער ידישער ליטעראַטור" און אַשׁ איבּער ,די יידישע
שפּראַך:קאַנפערענץ". נאָך די רעדעס איז געקומען צו אַן אויפגערעגטער
סצענע, וועלכע איז אַרױסגערופן געװאָרן פון אַ פּאָר איבּעראליפריקע אָנהעג:
גער פון העבּרעיִש,
דראָבּיטש. דער אֶװנט אין אונדזער שטאָט איז גלענצנד אס
18 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
געפאַלן, אַרום האַלבּ 9 האָט אים ה' פר ץ ערעפנט מיט אַ פאָרט-אַג איבער
דעם צוועק פון דעם הײַנטיקן אָװונט. זײַן פאָרםפאָלענדעטע, שיינע און זייער
בּײַפעליק אויפגענומענע רעדע האָט ער געענדיקט מיט די װערטער: ,מיר
האָבּן צװאַר אונדזער אַלטע העבּרעיִשע קולטור:שטּראַך, וועלכע האָט פאַר זיך
אפשר אַ צוקונפט; זי קען אָבּער אוממעגלעך פון הײַנט אױף מאָרגן װערן
אַ פאָלקס-שפּראַך. און דאָט פאָלק בּאַדאַיף שוין הײַנט אַן אײיגענע שפּראַך,
כּדי נישט מיטגעריסן צו װערן פון דעם שטראָם פון דער אַסימילאַציע. מיר
מוזן זיך זאָרגן פאַר דעם ה יי נט, אױבּ מיר װילן דערלעבּן דעם מאָ רגן.
דאַן האָבּן נאָך רייזען און נ אָ מבּערג רעציטירט אײניקע געדיכטע, און
פּ רץ האָט פאָרגעלעזן זײַנע סקיצן. נאָך דעם אָװנט איז געװען אַ קאָמערס,
בײַ וועלכן עס האָבּן גערעדט ציוניסטן, פּועלי-ציוניסטן און סאָציאַליסטן.
,ר"ר בּירנבויניס װאָכענבּלאַט* נומ' 84:
..חוץ די שטעט זענען נאָך געװועזן אָװנטן -- איבּער וועלכע מיר האָבּן
ליידער נישט באַקומען ספּעציעלע ידיעות -- אין סוט שאַוואַ, קימ מַאַ=
לונג און גוראַ-:הומ אָר אַ (רייזען און נאָמבּערג) אין בּוקאָװינע, און אין
סטאַניסלע:, סטרי אין סכאָ דניצע אין גאַליציע. נאָך אייניקע אָװנטן
וועלן פאָרקומען אין שטעט פון מערכ:גאַליציע, איידער די דיכטער װעלן
פאַרלאָזן דאָס גאַליצישע טעריטאָריום מיט גרויס דאַנק און דאַנקבּאַרקײט, מיט
גרויסער ליבע און פאַרערדונג געזעגנט פון דער גאַליצישער יידישער בַּאֲפצָל=
קערונג...
אין לעמבּערגער ,טאָגבּלאַט- נומ' 184 געפינען מיר אַ גענױערע בּאַש-ײבּונג פון לי+
טעראַוישן שָװנט אין קאָלאָמײ:
{קאַלאָמיין .. אויך מיר קאַלאָמײער האָבּן די זכיה געהאַט די פיר
יידישע שרײַבּערס פרץ, שלום אַש, אַברהם ריזען און נאָמבּערג צו בּאַגריסן,
שבּת צונאַכטס אַם 12טן ד"מ האָבּן די היגע ציוניסטן פאַראַנשטאַלטעט אַ ליטע=
ראָרישן אָװנט, אויף װעלכן עס האָבּן די אױבּנדעדמאַנטע יידישע קינסטלער
זייערע זאַכן פאָרגעלעזן. די קאָלאָמײער אינטעליגענץ האָבּ איך דאָיט מיט
ליכט געזוכט און קיינעם נישט געפונען, דער איבּעריקער עולם האָט געזאָגט;
מיר האָבּן געמיינט, אַז מען װעט עפּעס שפּילן אָדער זינגען, און דאָ האָט
1 וועגן דער נסיעה קײן ס ט אַניס לאָוו דערצײלט מתּתיהו מיזעס אין די ,ליטעראַײ
רישע בּלעטער* 1925, נומי 49 --50:
,... פּרץ איז מיט נאָך צװײ אגדערע שריפטשטעלער אַריכערגעפאָין קײן סטאַניסלױ אוך
דאָרטן אייף אַ גרויסער פאַרזאַמלונג וועגן יידיש גערעדט. דאָס האָט זײער געערגערט די העבּרע;סטן.
אויפן צװוייטן טאָג 6 אַזײגער אינדערפרי װאַרט אַ היציקער העבּרעלסטישער קנאָל אין דעם בּאַג.
הױף פון סטאַניסלױ און שרײט צו פּרצן: , פּפר, פּרץ !". דערױף ענטפערט פּרץ מיט זײן איגערי
לעכער איבערלעגנקײט: ,צו דעם, יונגערמאַן, האָט איר נישט בּאַדאַרכּט אַיױ פרי אױפשטײן,
דיכצער.טורנע 127
מען עפּעס געלעזן װאָס מיר פאַרשטײען גאָר נישט. אָט אַזױ איז שון אוב"
דזער עולם. שפּעטער איז געווען אַ קאָמערס. טאָאַסטע מיט דרשות האָט נישט
געמאַנגלט. קורץ, דעם עולם איז דער קאָמערס בעסער געפעלן װי דער
אָװנט. אונדזערע פּפּ'ס האָבּן זיך אויך געקהלט, און די טאָאַסטן האָבּן זיך גצ
שטאַלטן צו עפנטלעכע פּאָליטישע רעדן.. סוף 2ל סוף האָט מען אַ בּיסל אָנ
געהויבּן צו זינגען, און אַזױ װי די ציוניסטן האָבּן אָנגעהױבּן צו זינגען ,עוד
לא אָבדה', האָט זיך שלום אֵשׁ שטאַרק אויפגערעגט און האָט די זעלבּצ
װאָס האָבּן אים אײַנגעלאַדעט קיין קאלאָמײ געזאָגט מיט אַ געבּײזער: ,איר
זענט אומטאַרשעמט", וועלכעס האָט זייער אַ שלעכטן אײַנדרוק געמאַכט,
און אַזױ װי אַ פרײַלן האָט געהאַט אַן אַנזיכטס:קאַרטע, אױף װעלכע
עס זענען געוועזן אונדזערע פיר יידישע אַבּגעאָרדנטע אונטערגעשריבּן, איז
זי מיט דער אַנזיכטסײקאַרטע צו פּרצן געגאַנגען, ער זאָל אויך אונטערשרײַבּן,
האָט ר' יצחק ליב פרץ אַװדאי נישט געװאָלט און האָט געענטפערט, אַז מיט
די מענטשן האָט ער קיין שום שײַכות נישט און וויל אױיך נישט אױף אײן
קאַרטע זײַן אונטערגעשריבּן מיט זיי,
צי װײיסט איר, ליבּער מײַסטער, אַז די פיר יידישע אַבּגעאָרדנטע
זענען געװועזן די ערשטע װאָס האָבּן פון דער העכסטער טריבּונע אַראָפּגעשריגן?
מיר יידן ווילן אַ יידישע שפּראַך, מיר ווילן די אַנערקענונג פון דער יידישער
שפּראַך--און האָבּן דערמאָנט אײַער נאָמען אויף דער פּאַרלאַמענטס:טריבּונצ
פאַר גאַנץ אײיראָפּע;
אונדזערע ,פּוילישע ברידער": האָבּן דעם 13טן אויך אַ ליטעראַרישן
אָװונט געמאַכט און האָבּן די יידישע קינסטלער אײַנגעלאַדן אין זאַל ,ליבּליך",
דאָ האָט אונדזער גוטער גאַקאַנטער ד"ר שור {= שאָרן דעם אָװנט דײַטש עַר=
עפנט. דאָס איז די יידישע שרײַבּערס נישט געפעלן און האָבּן נישט געװאָלט
לעזן, נאָר פּרץ האָט שוין צוליבּ געטאָן און האָט עפעס אַ נאָװעלע פאָרגע=
לעזן און מער האָט ער נישט געװאָלט. שלום אַש האָט געזאָגט, (אַז| בּײַ אזא
אָװנט װאָס איז דײַטש ערעפנט געװעזן און פון ד'ר שור װאָס איז בּאַקאַנט
אַז ער בּאַשמוצט און זידלט דאָס יידנטום, װאָס האַלט זיך נישט פאַר קיין
ייד, ווי? ער אויף דעם אָװנט נישט מיטווירקן. און אָט אַזױ האָט דער אָװנט
אויסגעזען..
אין , טאָגבּלאַט* נומ' 185 געפינען מיר װעגן דיכטער.אָװנט אין בּוטשאָטש:
וַבּוטשאַ ט שן דינסטאָג דעם 15טן סעפּטעמבּער אין געװען אין ביטשאָטש
אַ ליטעראָרישער אַװגט, אין וועלכן עס האָבּן טיילגענומען די דיכטצר פרץ
און אַש, בּיָם קאָמערס איז פאַרגעקומען אַ פֿאַקט, וועלכער װערט אונדז פון
1 די פּפ"ס---רעד' ייוואָ.
128 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
פילע זײַטן בּאַשטעטיקט און װאַרפט אַ שיף ליכט אױף פּערזעגלעכקײטן
וועלכע נוצן זייער פּאָפּולאַריטעט דאַצו אויס, ערנסטע און אַנערקעגטע שריפט?
שטעלער אויף אַ מיאוס און אומגערעכט אופן צו קריטיזירן. אַזױ האָט ה' י. ל,
פּרץ אין אַ שמועס מיט מענטשן, װאָס קענען נישט די העבּרעישע ליטערא:
טור, בּאַצײכנט אַחד:העמען אַלס אַ מענטש, װאָס אי ,א גאָרנישט', מיט
אַ גרויסן אומכּבוד גערעדט ועגן בּרײַנין און ד"ר קלויזנער.
די בּאַמערקונגען האָבּן אַרויסגערופן זייער אומאַנגענעמע צווישנפעלע...
:מיר װערן געבּעטן פאָלגנדע ערקלערונג צו פאַרעפנטלעכן;
געערטע רעדאקציע!
דינסטאָג דעם 16טן סעפּטעמבּער האָט אַ קאָמיטע בײַ אונדז אין שטעטל
אין נאָמען פון די ציוניטטישע פאַראײנע פאַראַנשטאַלטעט אַ ליטעראַרישן
אָװונט אונטער מיטוירקונג פון י. ל. פרץ און שלום אַש. דער אָװנט האָט
געהאַט אומאָנגענעמע פּאָלגן, און װײַל דער אָװנט איז אָן דעם װיסן פון
אויסשוס פאַראַנשטאַלטעט געװאָרן, ערקלערן מיר דָ, אַז דער אויסשוס פון
דעם פאַראיין ,ציון" האָט נישט קיין שום שײַכות מיט די פאַראַנשטאַלטער
פון דעם אָװנט; נאָך מער, ער דריקט אויס זײַן בּאַדױערן דעם קאָמיטע, װעל:
כעס האָט מיסבּרויכט דעם נאָמען פון דעם פאַראיין ,ציון", גלײַכצײַטיק לייגן
אַלע אויסשוס-מיטגלידער אָפּ זייערע מאַנדאַטן אין די הענט פון די פאַראײנס+
;מיטגלידער, |
שמואל י. קנאָנלער בּצלאל הערזאס
סעקרעטאַר פּרעזידענט
צוגאבן 128
צוגאָבּן צום קאָנפּערענץ:בּאַריכט
מתתיהו מיזעסעס בּאַריכטיקונג
,טאָגבּלאַט* נומ' 175 לעמבערג, סעפּטעמבּער 10:
זייער געערטער הער רעדאקטער!
געשטיצט אויף אײַער לאַיאַליטעט, בּעט איך אײַך, אין נאָמען פון דעם
;אמת, אין אײַער געשעצט בּלאַט פאָלגנדע שורות צו פּובּליצירן:
אין די נומער 170 פונעם 23 לימ אין נישט גענוי דער בּאַריכט איבּער
-מײַן רעפּעראַט, װאָס איך האָבּ געהאַלטן אויף די טשערנאָוויצער שפּראַך=קאָני
?פערענץ, ס'איז נישט ריכטיק, אַז איך האָבּ געזאָגט, אַז אין העבּרעיִשן דאַרף
-מען שרײַיבּן בּלוױיז שאלות תּשובות, אָדער אין בּעסטן פאַל נאָך פּיוטים, אֲוֹא
אייסערונג װעט (װואָלטן װידערשפּרעכן צו מײַנע װײַטערע אויספירונגען דאָרט,
ס'וועט{װואָלטן איבּערהויפט אין אַ געגנזאַץ געשטאַנען צו מײַנע גאַנצע ליטע:
דארישע טעטיקייט בּיז הײַנט,
איך האָבּ בּאמת גענומען אַ גאַנץ אַנדערע שטעלונג װי די װאָס איז
אין אײַער בּלאַט מיטגעטיילט, איך האָבּ נעמלעך בּאַהױפּטעט, ,אַז דאָס הע:
בּרעיַשע איז אַ שפּראַך װאָס לעבּט זײַט טױיזנדע יאָרן נאָר אין ספרים, און
אַזי זאָל עס װײַטער בּלײַבּן אַ ספרים:לשון". ,דאָס העבּרעישע זאָל בּלײַבּן
די שפּראַך פון די פאָרשונג, שפּעציעל פון די יידישע װיסנשאַפּט, פון די
לודאַיסטן", ,בּעלעטריסטיק איז נישט גײיטיק, מען האָט אין לה"ק קײנמאָל
נישט געפלעגט קיין שיינע ליטעראַטור, אַ חוץ אַ בּיסל לירישע און רעליגיעזע
פּאָעזיע, און אַזוֹי זאָל עס אויך װײַטער בּלײַבּן. געלונגענע העבּרעיִשע ערצי:
לוננען, װאָס זענען דאָ זײיער װײניק, זענען װי לעבּעדיק אױס די ידישע
שפּראַך אַרױסגענומען. פילן טיף און שטאַרק קען מען בּלױז אין דעם לשון
װאָס מען רעדט אין אים פון קינדװײיז אָן, װאָס מען האָט זיך אין זײַן גייסט
אַרײַנגעװאַקסן, אַרײַן געפּעכעט, װאָס מען האָט זיך אין זײַנע פאַרבּאָרגענע
זעלישע געהיימניסע אַרײַנגעפילט, אַרײַנגעבּענקט, ,אַרײַנגעלעבּט', און דאָס
לה"ק פון די מאָדערגע בּעלעטריסטיק איז אַן עקזאָטישע בלומע װאָס מען
:האָדעװעט אין אַן אַראַנזשעריע", ,מעגן אין דעם לה"ק אַלע װערטער װײַטער
)10(
138 באַריכט פון דער קאָנפערענץ
עקסיסטירן--דער יסוד פון די נשמה, דער פסיכישער הינטערגרונט פעלט;
די שפּראַך איז געװאָרן אַ קונסטשפּראַך, אַ מומיע װאָס מעג אויטוען ול
אַ לעבּעדיקער מיט אַלעוֹאברים, נאָר דאָס האַרץ שלאָגט שוין נישט מער",
דאַדורך האָבּ איך אויך געזאָגט, אַז ,מיט די בּעלעטריסטישע פאַרזוכע װעט
מען בּאַלד מיד װערן. מען װעט סוף כֹּל סוף מערקן, ניכטערן װערן פון דפ
אייגנאַרטיקע ראָמאַנטיק און דערזען, אַז אַ לשון װאָס קלינגט נישט אויף די
גאַס איז נישט עלאַסטיש גענוג, אַז עס זאָל קענען װידערשפּיגלען די גאַס
עס איז נישט פײַן און פּרעציז גענוג, אַז עס זאָל קענען װידערגעבּן די
געפילע װאָס שטורמען און בּרויזן אים האַרץ, עס איז צו שטײַף און טרוקן /
עס זאָל קענען צייכנען, װי אַ פּינזל פון אַ מײַסטער, די שטיליטשקע װיבּראַם
ציאָנען, די קלייגע ניאַגסן אין זעלן:לעבּן",
קלאָר און דײַטלעך האָבּ איך דאָס געזאָגט, װאָס אַ סך טראָגן עס איף
הערץ, װאָס פילע זענען זיך דאַריבּער מצער אין שטילן, אינערן שמערץ,
יסורים פון די נשמה, גרויס איבּערווינדונג האָט עס מיך געקאָסטעט, ענדלעף
טאָר מען נישט לאָזן הערשן קיין בּלאָנד, זעלבּסטבּאַטרוג שאַט. װער סזעט
דעם אמת און רײַסט נישט דעם שלייער אַראָפּ פון דעם שקר, דער בּאַגײט
א גרויסן חטא קעגן די היסטאָריע, קעגן זײַן פאָלק, קעגן די צוקונפט, ,דאָט
לה"ק אייגנט זיך נישט פאַר די ליטעראַטור פון דעם לעבּן", מיט דעם האָבּ
איך נאָך נישט געזאָגט, אַז לה"ק קערט צום בּית:עלמין. איך האָבּ בּפירוש
בּאַטאָנט; ,כּײַ אונדו זאָל דאָס לה"ק אַ גרעסערע ראָלע שפּילן װי נאָר דאָס
לשון פון די סינאַגאָגע און די אמוגה", אונדז זע מיר אין מיטלאַלטער למשל
אין איטאַליען, אַז נעבּן א דאַנטע, אַ פּעטראַרקאַ, אַ טאַסאָ האָט זיך געקאַנט
אויך אין דעם אַלטן לאַטײנישן אַ בּליענדע רענענסאַנס:ליטעראַטור אַנטװיקלען.
מײַ אונדו זאָל דאָס לה'ק, ,אַחוץ רבנישע תשובות און דרשות, אויך וויס1:
שאַפּט און טראַזיציאָנעלע פּאָעזיע בּאַטרײַבּן, דאַבּײַ צ'בּ פּובּליציסטיק, פּאָל.
טישע צײַטשריפטן קענען נישט שאַדף", דער מות קען זיך גוט אויסדריקן
אַפילו אין אַ לשון, װאָס דער דפק שלאָגט אין אים נישט בּאַזונדערס, ,בײַ
אונדז װעט דאָס לה"ק קענען זײַן דאָס ערנסטע לשון פון אַ געוויסע בּאַלעט
בּאַטים:שיכטע. ס'װועט נאָך דאַצו אַ מיסיאָן ערפילן פון גרויס װיכטיקײט,
אונדז צוזאַמענצוהאַלטן מיט אונדזערע צעבּרעקלטע בּרידער פונעם אַריענט,
װאָס זענען פון אונדז שפּראַכלעך און טעריטאָריאַל געטרענט', ס'דאַכט זיך.
מיר, אַז די דאָזיקע ציטאַטעס זענען שוין גענוג,
אינדעם איך דאַנק אײַך, הער רעדאַקטער, שוין אין פאָרויס פאַר דפ
פאַרעפנטלעכונג פון די דאָזיקע בּאַריכטיקונג, צייכנע איך מיט נרויס כּבוך
מִתְּתיהו מיזיש (מיעזעס),
פּשעמישל, אַם 6 סעפּטעמבער 1908,
צוגאָבּן 131
אסתרס דערקלערונגען
ד"ר , בירנגוימס װאָכענבּלאַט*, גומ' 2, סעפטי 18:
ווערטער הער רעדאַקטער!
דער בּאַריכט װעגן דער שפּראַכקאָנפערענץ, וועלכער איז געגעבּן גצָ:
װאָרן אין די נומערן 1 און 2 פון אײַער ,װאָכענבּלאַט', גיט איבּער אייניקע
בּעשליסע ניט גענוי און מיט אייניקע מער אָדער װייניקער וויכטיקע אָפּװוײ=
כונגען, ס'געפינען זיך דאָרט אויך אייניקע בּאַהױפּטונגען, וועלכע זענען פאַר
מיר פּערזענלעך בּאַלײדיגנד; אָבּער װעגן דעם שפּעטער,
אַלס איינע פון די סעקרעטערע פון דער קאָנפערענץ און אוױך
אַלס אַנטראַג:שטעלערין, וועלכע האָט דעם אַזױ גענאַנטן ,מינימאַלײפּראָיעקט'
מיט איר האַנט געשריבּן, געפין איך מיך בּאַרעכטיקט צו בעטן אײַך, הער
רעדאַקטער, צו דרוקן פאָלגנדע ערקלערונג,
דער פּונקט װעגן דעם, װי אַזױ ס'ווערט צװאַמענגעועצט די קאַנפֿץ:
רענץ, איז אין אַלגעמײנער פּאָרם אָנגענומען, לויט מיינע אַנגאַבּן און לױט די
אַנגאַבּן װעלכע דער שריפּטפירער-סטענאָגראַף האָט מיר געגעבּן,
מיט אַ מערהייט פּון /2 שטימען בײַ 6 אַנטהאַלטענע. קײנע רעזאַלוציעס,
וועלכע זאָלן דיזן פּונקט אומװאַרפן, װי עס זאָגט הער א. ק. אין נ"ר 1,
זענען אין דער נאַכטזיצונג ניט אָנגענומען געװאָרן, אָט איז דיזער פּונקט:
,אין דער צווייטער קאָנפערענץ בּאַטײליקן זיך פאַרטרעטער פון קולטו=
רעלע געזעלשאַפטן און אײַנריכטונגען, וועלכע אַרבעטן אין דער ײדישער
שפּראַך און אָנערקענען יידיש פּאַר אַ נאַציאַנאַלע שפּראַך פון
יידישן פ אָלק: קונסט און בּילדונגספאַראײנען, לערער-פאַראײנען, שולן,
-פאַראיינען מיט סיסטעמאַטישער קולטורעלער טעטיקייט, טעאַטער.טרופּן, ביב?
ליאָטעקן, שריפטשטעלער-גרופן אאַז"וו",
אין דער ספּעציאַל:דעבּאַטע זענען צוגעגעבן געװאָרן;: 1) פאַראײנען
וועלכע וערן געגרינדעט מיטן ספּעציעלן עװװעק מיטצוהעלפן די צילן פון
דער קאָנפערענץ, 2) אַקאַדעמישע פאַראיינען, װעלכע מעלדן אין די או"
ניווערזיטעטן יידיש אַלס זייער מוטערשפּראַך, 2) הונדערטשאַפטן פון מיט?
גלידער, וועלכע צאָלן יעדער אַ יערלעכן בּײַטראָג פאַר דער קאַנפֿערענץ,
מיט בּאַראַטנדער שטימע װערן צוגעלאָזן: 1) פאַרטרעטער פון צענט=
ראַלע קערפּערשאַפטן פון פּאָליטישע פּאַרטײען און לײטנדע אַרגאַניזאַציעס,
וועלכע אָנערקענען יידיש אַלס א נאַציאַנאַלע שפּראַך פון
יידישן פּאָלק און קעמפן פּאַר איר פּאָליטישער, קולט
רעלער און געזעלשאַפּטלעכער גלײייכבּאַרעכטיקונגן
2) שפּראַך:קענער, |
ס'איז אַרײַנגעטראָגן געװאָרן אַ פאָרשלאָג, אָנשטאָט די וװוערטער: ,װעַל?
כע אָנערקענען יידיש פאַר אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך פונעם יידישן פאַלק', צן
132 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
שטעלן אין ערשטן אָפּואַץ: ,װעלכע שטיען אױיפן שטאַנדפונקט פון דער
גרונדיר עזאָלוציע' אָדער: ,פונעם ערשטן פּונקט פון דער גרונדיר ע+
זאָלוציע". דיזער פאָרשלאָג אין פּאַרוואָרפען געוואָרען מיט
אַמערהייט פון 19 קעגן 16 שטימען דאָס איז אַן אַנגאַבּע פון
סטענאָגראַפּישן בּאַריכט. פאָרגעקומען איז דאָס אין דער נאָכמיטאָג;
זיצונג, בּשעת אָפּשטימען איבּער דעם פּונקט װעגן צוזאַמענשטעלן די קאָנײ
פערענץ,
דער הער אַ. ק. האָט אַלזאָ אַ פאַקטיש פאַרװאָרפענע פאָרמולירונג אין
זײַן בּאַריכט אַרײַנגעשטעלט, נאָך מער: דער פאַרװאָרפענער פאָרשלאָג האָט
גערעדט וועגן איין ג רונדירעזאָלוציען; הער אַ. ק. רעדט װעגן החלטות,
ס'פּאַרשטײט זיך, אַז מיט דער אָפּשטימונג האָט קיינער נישט געמיינט
די פריער אָנגענומענע רעזאָלוציעס און אָנמערקונגען מבטל צו זײַן, מ'האָט
נאָר געמיינט, אַז בּנוגע צום אָנטײל אין דער קינפטיקער קאָנפּערענץ דאַרף
נאָר די בּאַציָונג צו יידיש פאָרמולירט װערן,
ִ*
איצט מײַן פערזענלעכע אָנגעלעגנהייט,
דער זעלבער אַ. ק. שרײַבּט אין ני'ר 2, אַז איך און אַנדערע האָבּן,
,אויסנוצנדיק די געלעגנהייט פון נאָכמיטאָג, ווען אויפן זאַל איז געווען נאָר
אַ קליינע צאָל טיילנעמער און דאָס רוב ,זייערע" (ד"ה ,אונדזערע" -- א--ר),
אומגעװאָרפן דעם פריערדיקן בּאַשלוס פון דער קאָנפערענץ' אאַ". דאָס
אין פאַלש, די צאָל מיטגלידער אי געװען אומגעפער די זעלבּע װאָס
דינסטאָג און מיטװאָך,. דינסטאָג בּײַ דער נאָמענסאָפּשטימונג װעגן פּרצעט
סטאַטוט זענען געווען 27 פאַר, 7 קעגן און 2 נײטראַל -- ד"ה 36; מיטװאָך,
בײַ דער אָפּשטימונג װעגן דער בּאַציָונג צו יידיש, האָבּן געשטימט 28 קעגן,
4 פאַר, 4 נײטראַלע -- ד"ח 26; דאַנערשטאָג, ווען ס'איז אָנגענומען געװאָרן
דער מינימאַל:פּראַיעקט, האָבּן געשטימט פאַר זײַן ערשטן פּונקט (צװאַמענ:
שטעלונג פון דער קאָנטערענץ) 27 פאַר, 6 אַנטװאַלטענע (33); אין אַ פריער:
דיקער אָפּשטימונג (ענדערונג פונעם ערשטן אֶצוֹאֵץ פון דיון פונקט) האָבּן
זיך אַפֿילו בּאַטײליקט 35 מענטשן (19 קעגן 16),
ס'זענען אפשר צװישן דער מאָרגן=זיצונג און פאַרמיטאָג:זיצונג אַװעק:
געפאָרן אַ פּאָר מענטשן -- אָבּער קיינער פון די אַנטראַג-שטעלער פונעם מיי
נימום:פּראָיעקט האָט װעגן דעם געװוּסט און האָט אויף דעם ניט גערעכנט,
איך קען נאָר צוגעבּן, אַז דיזער פּראָיעקט איז אין יענעם מאָמענט
אַרײַנגעטראָגן געװאָרן ניט נאָר דורך ,בּונדיסטן און פּוע'צ', נאָר אויך דורך
דעם פאָרזיצנדן זשיטלאָסקי, און די אומרעכטיקע בּאַשולדיקונג פונעם
הערן אַ. ק. פאַלט אַלזאָ אויך אויף זשיטלאָוסקין.
מיט אַכטונג
אסתר,
צוגאָבּן 132
ל כאַזאַנאָוויטשעס הכּחשה
זייער געערטע רעדאַקציע!
אין דער ערשטער נומער פון אײַער געשעצטער בּלאָט װערט בֹּאֲמוֹיף?
טעט, אַז די בּונדיסטיש-פּועלי:ציוניסטישע קאָאַליציע -- אָנגעפירט פון אסתר
און מיר -- האָט אויסגענוצט די געלעגגהייט, װאָס אינעם לעצטן נאָכמיטאָג
פון דער קאָנפערענץ זענען שוין געװוען אַ סך טיילנעמער פאַרריײזט, כַּדי
דורכצוזעצן איר וילן, איך קאָנסטאַטיר, אַז די ,קאָאַליציע", װעלכע איז א=
בּעריקנס געװען בּונדיסטישפּועליציוניסטיש:סײימיסטיש (איך ד"ר זשיט.
לאָווסקי האָט אונטערשטיצט דעם טינימאַל-אײניקונגט-פּראָגראָם) האָט
וועגן אויסנוצן די געלעגנהייט ניט געדאַכט, עס איז נישט אונדוזער שולך
װאָס דעם לעצטן טאָג זענען געװען װײניקער טיילנעמער! מיר זענען אויך
נישט שולדיק אין דעם, װאָס דאָס סטאַטוט איז ערלײדיקט געװאָרן דעם
לעצטן טאָג,
כּתריאל,
י; ל. פּרצעס דעקלאַראַציע
,סאָציאַלדצמאָקראַט", קראָקע, נומ' 40, אָקטאָבּער 2:
י 5 פּרץ וועגן דער יידישער שפּראַך
אין די בּאַריכטן פון דער ײדישער שפּראַכקאַנטערענץ, װעלכע דאָס
,;טאָגבּלאַט" האָט בּכּוונה פאַרדרײט, איז די שטעלונג פון י. ל. פַּרץ צוֹ דער
פּראַגע יידיש אָדער העבּרעיִש נישט געוען קלאָר, דאָס האָט אונדז באַװוֹיגן
בּײַ אַ געלעגנהײט צו אינטערפּעלירן פערזענלעך אונדזער גרויסן דיכטער
אין דער פראַגע. און הער פּרץ, די צו פאַרבּײגן מיספאַרשטענדניסע, האָט
אונדז די אַנטװאָרט געגעבּן שריפטלעך. די אַנטװאָרט לױיטעט:
יידיש איז נישט קיין דײַטש; יידן קענען נישט קיין דײַטש און דײַטשן
קענען נישט קיין יידיש, דאָס װאָס יידיש אין אַמאָל אַ דײַטש געוען, מאַכט
מיר נישט אויס; אַבּי עס איז קין דײַטש נישט געבּליבן, װען פון ,טײטש"
איז געװאָרן דײַטש, האָט ,װאָס טײַטש" בּאַקומען די בּאַדײַטונג; װי אַזױ איז
עס דײַטלעכער! װאָס פאַר א זין האָט עס! נישט: װי אַװוי איז עס איף
דײַטש, עס איז געװאָרן ,יידיש", װײַל עס איז די אומגאַנג-שפּראַך פון 90
-פּראָצענט פון יידישן פאָלק, דאָס פאָלק װײיסט פון ,זשאַרגאָן" נישט,
קיין נאַציאָנאַל:שפּואַך איז עס דאָך בּיזן הײַנטיקן טאָג, נאַציאָנאַל אין
די שפּראַך װאָט װערט געבּוירן און אַנטװיקלט זיך צוזאַמען מיטן פאלק און
האָט אין זיך דעם אוצר פון זײַן גאַנצער קולטור אין אַלע ערטער און אין
אלע צײטן, אַבוהם יצחק ועקב, די נביאים, די שפעטערע קלאסיקער קענען
104 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
קיין יידיש נישט, די חײַנטיקע אינטעליגענץ מוז אָנקומען צו אַלערלײ לאַנדעס.
שפּראַכן, די יידישע צו העבּרעיש.
פאַקטיש לעבּן מיר זיך אויס אין דרײַערלײ שפּראַכן: דאָט פאָלק --
אין יידיש, די האַלבּ;אַסימילירטע אינטעליגענץ -- אין די לאַנױס:שפּראַכן
און די יידישע אינטעליגענץ אין דער געוועזענער נאַציאַנאַלשפּראַך
פון אונדזער פאַרגאַנגענהייט,
אַ נאַציאָן מוז אָבער האָבּן אַ נאַציאָגאַלשפּראַך, און איינע, נישט
צוויי און דרלי,
וועלכע שפּראַכע דאַרף זײַן אונדזער נאַציאַנאַל-שפּראַכע אין דער צַו=
קונפַט? די לאַנדעס-שפּראַכן קענען אונדזערע נאַציאָ:אַלשפּרטכן נישט זײַן,
זיי זעגען כַאר אונדן אַנטינאַצלאָגאַל, נעמען מיר אָן די לאַנדעסשפּואַכן,
שרײַבּן מיר זיך אוגטער אַן אורטייל צום טויט דורך רעדערןן,
זאָל אונדוזער צוקונפֿט:שפּראַכע זײַן העבּרעיש?
מעכ אַניש אױפלעבן א שפּראַכע קען מען גישט; אין טױטע שפּראַכן
פאַר לעבּעדיקע פעלקער גלייב איך נישט; אין װיג אַרײַן צוריק קומען קען
מען נישט, פבּלײַבּט מיר יידיש. צֶּן דער 7לאנדעס:שפּראַכע בלײַבט אונדן
ווייניק קולטור, אָן העבּרעיש האָט דאָס פאָלק קין פֿאַרגאַנגענהײט, אָן
יידיש האָבּן מיר קיין פאלק נישט,,
פון דער פאָלקס:שפּראַך מוז דעריבער אַ נאַציאָנאַלײשפּראַכע וו ערן
עס דאַרפן אין איר בּאַשאַפן װערן אַזױי פיל קולטורגיטער, דער יידישער
קולטורמענטש זאָל זיך קענען אויסלעבן אױף יידיש; און עס מוון אין איר
איבּערגעטראָגן װערן אַלע קולטורגיטער פון אונדזער פאַרגאַנגעגהײט, זי זאָל
ווערן די שפּראַך פון דער גאַנצער קולטור פון דער יידישער נאַציאָן איבער:
אל און -- אין אלע צייטן. דער װעג צו דער פֿרײַער, אײנהײטלץ.
כער, צוישן:לענדערישער יידישער נאַציאָן אין -- פון פאָלקס: צו נאַציאָנאַל:
שפּראַך; אַלע אַנדערע לעבּעדיקע שפּראַכן װעלן זײַן פּאַר אונדו שכנישע און
פרעמדע שפּראַכן, די העכּרעישע -- אונדזער פּיעטעטספולע פאַרגאַנגענהײטס:
שפּראַך, אונדזער , לשון:חקודש", אַ לאַנגער, שווערער װעג, אָבּעֹר דער איינ.
ציק מעגלעכער
קראַקױ, דעם 22 סעפּטעמבּער,
י;ל, פּרץ,
צוגאָבּן 135
נ. פרילוצקיס ניט. געהאַלטענער רעפּעראַט
יאין ,טאָגבּלאַט*, לעמבּערג, נומ' 179--181, סעפּטעמבּער 16--18, איז אָפּגעדרוקט אן
/אַרטיקל; ,די מאַטעדיעלע לאַגע פון די יידישע שריפטשטעלער אין רוסלאַנד* פון גח
יש רילןצ קי מיט אַזאַ צושריפט: ,אַ קורצער אױסצוג פון דעם רעפּעראַט, װעלכער
זאיז צוגעגרייט געװאָרן פאַר דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, נאָר איז צוזאַניען מיט אַלע
איבּעריקע רעפּעראַטן, װאָס זענען געװען אױף דעם סדר:היום, אָפּגעלײגט געװאָרן צוליבּן
מאַנגל אין צײט", -- מיר דרוקן איבּער דעם אַרטיקל מיט עטלעכע קירצונגעף
1
אַז די יידישע ליטעראַטור אין ניט אימשטאַנד צו געבּן פּרנטה אירע
עכהנים און לוולים, אַז דער יידישער שרײַבער װאָס לעבּט בּלוֹיז פון דער פע=
דער שטייט אויף איינער פון די סאַמע נידעריקסטע שטאַפּלען פון סאַציאַל?
עקאַנאָמישן לייטער, -- דאָס איז שוין אַן אַלטעף אמת, ועלכן סאיז גאָר
איבּעריק גענויער צו בּאַװײַזן. דער טיפּ פונעם יידישן מִחבּר, װאָס אין חוזר
על הפתחים מיט זײַן חיבּור אונטער דער פּאָלע פון דער אָרעמער קאַפּאָטע,
-באַראַקטעריזירט אַ גאַנצע עפּאַכע אין דער אנטװיקלונג פון אונדזער נײַער
ליטעראַטור, און װי לאַנג איז, אַז ער איז אױסגעשטאָרבּן? מײַן פאָטער האָט
-מיר דערציילט, װי צו מײַן זיידן אין אַמאָל געקומען דער אַלטער גאַטלאָבער,
װאָס האָט אַרומגערײזט איבּערן גאַנצן יידישן תּחום, קלײבנדיק שבאַנענטן
אויף זײַן ,בּוקר אור". אָבּער איך אַלײן האָבּ נאָך די זכיה צו געדענקען,
װי מיס 17 יאָר צוריק אין אין מײַן געבּורטסשטאָט געקומען מ. ספּעקטאָר,
צונויפנעמענדיק בּײַ די ,קוראים נככּדים' אַדרױפן אויפן ,הויזפרלינד",,
שוין די ערשטע אונדזערע שריפטשטעלער װאָס האָבּן געװאָלט לעבּן
נאָר פון דער פען און האָבּן אַלע קרעפטן פון זייער נשמח אַװעקגעגעבּן דער
ליטעראַטור זענען געפּאַלן אַ קרבּן פון דעם דרײסטן בּאַשלוס. פּרץ סמאָ:
לענסקין און יהודה:לייב גאָרדאָן האָבּן זײער גאַנץ לעבּן טאַרבּראַכט אין
דחקות און נױט, און דער בּיטערער קאַמף פאַר דאָס שטיקל טרוקן בּרױט
האָט זי פֿאַר דער צײַט פונעם לעבּן אױסגעשטראָכן. פון דעמאָלט אֶן איז
אונדזעד ליטעראַטור און פּרעסע בּאַדײַטנדיק אױסגעװאַקסן, און דאָך איז אין
רוסלאַנד די צאָל ליטעראַטן, װאָס האָבּן פּרנטה פון שרײַבּן, זייער קליין, דאָס
זענען אויסשליסלעך זשורנאַליסטן, ד"ה מיטאַרבּעטער פון טעגלעכע צײַטונגען,
-אָבּער אויך זייער מאַטעריעלע לאַגע איז נישטאָ װאָס מקנא צו זײַן, דער ייד
שער זשורנאַליסט מוז אַרבּעטן איבּער די כּוֹחוֹת, די שווערע אַרבּעט טריקנט
אים אויס דעם מאַרך פון די בּיינער, און קריגן קריגט ער פאַר דעם אַלעם--
גראָשנס. דער פאַרדינסט קלעקט קױם אױף בּרױט. און דערבײ קאָן דער
זידישער זשורנאַליסט אין רוסלאַנד יעדע מיגוט פאַרלירן די אַרבעט, און דע:
מאָלט קומט אים אויס כאָטש צו גײן בּעטלען. געדענקען מיר דאָך אַלץ די
136 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
צוויי שרעקלעכע פאַלן, װאָס האָבּן זיך געטראָפן בּײַ אונדז אין משך פו"
לעצטן יאָר. ווען מיכאל װעבּער, װאָס האָט 25 יאָר דורכאַנאַנד געאַרבעס
אין יידישע רעדאַקציעס (פריער אין ,חצפירה" און דערנאָך אין ,היום') איד
געפערלעך קראַנק געװאָרן, האָט ער ניט געהאַט מיט װאָס זיך צו ראַטעװעל
און איז געשטאַרבּן נאָך גאָר אַָ יונגער מענטש, איבּערלאָונדיק אַ װײַבּ מים
קינדער װי אויפן װאַסער, נאָך גרויזאַמער איז געװען דער טױט פונעם יונגף
נאַװעליסט בּערשאַדסקי, וועלכער האָט עטלעכע יאָר רעדאַגירט דעם וילנער
,חזמן". נאָכדעם װי ער איז אַרױסגעטראָטן פון דער דאָזיקער צײַטונג האָט
ער מער װי אַ יאָר פּשוט געחונגערט, ניט קאָנענדיק געפינען קיין שום בא
שעפטיקונג, צו בּעטלען איז ער געװען צו שטאָלץ און איז ממש אױסגעגאָנ=
גען װי אַ ליכט: דאָס כראָנישע הונגערן האָט אים אַזױ אויסגעצערט, אַז עף
איז אַרײַנגעפּאַלן אין גאַלאָפּ:שװינדזוכט, װאָס האָט אין איין מאָנאַט אוױסגע=
לאָשן זײַן יונג, שיין לעבּן..
דאָס רוב יידישע שריפטשטעלער אין רוסלאַנד שעפּן זייער חיונת פוך
פאַרשײידענע קװעלן װאָס האָבּן קיין שום שײַכות ניט צו ליטעראַטור, מעג-
דעלע מוכר ספיים אין פון כּמה שנים אויפזעער פון אַדעסער תלמוד:תורה,
דינעזאָן קלײַבט אַנאָנסן פאַר צײַטונגען, י. ל, פרץ איז בּאֲאַמטער אין װאַר:
שעווער יידישער געמיינדע, פרוג האָט בּיז דער לעצטער צײַט געשריבּן הו
מאָריסטישע פעליעטאָנען פאַר דער פּעטערסבורגער בּולװאַרפּרעסע; אַחר:העם
און זלמן עפּשטײין זענען משרתים בל װיסאָצקין, ראַװניצקי און לעווינטקי --
סוחרים, בּיאַליק פירט אַ דרוקערײַ; יחודה שטיינבערג האָט ס'גאַנצע לעבן
געקנעלט אין פאַרװאָרפענע בּעסאַראַבּער שטעטלעך, און װען ער האָט בצ
פּרוּווט אַראָפּװאַרפן פון זיך דאָס מלמדות און איז אַריבּערגעפאָרן אין אַ גרץ+
סערן קולטודעלן צענטר -- קיין אַדעס -- אױסגעגאַנגען פון הונגער,
אַזאַ לאַגע מוז זײער טרויעריק וירקן אױף דער אַנטװיקלונג פוך
אונדזער ליטעראַטור, סײַ העבּרעיִשער, סיי יידישער, גיט ער זיי אַװעק אוף
איין זאַך, בּלײַבּט ניט אויף דער אַנדערער. טראַכטנדיק איבּער אונדזער פי=
טעראַטור, שטעל איך מיר פאָר, אַז װען די שריפטשטעלער אונדזערע זאָלף
זײַן רײַכע לײַט, אָדער װען די ליטעראַטוד װאָלט זי קאָנען געבּן פרנסה,
װאָלטן זיי געווען אימשטאַנד צו לײיסטן פאַר דער יידישער קונסט און װיסנף
שאַפט צען מאָל, זאָגאַר הונדערט מאָל מער װי בּיז איצט. װען דער ידי
שער שרײַבּער זאָל ניט דאַרפן אַזױ בּיטער קעמפן מיטן הונגער, װאָלט ער
מער געקאָנט אױבּעטן איבּער זיך אַלײן, און דער מאַנגל אין בּילדונג או
אַרטיסטישער קולטור איז דאָך איינע פון די גרעסטע ווּנדן פון אונדוער
ליטעראַריש לעבּן, אויך װאָלט דער יידישער שרײַבּער געקאָנט טיפער און
בּרייטער בּאַאַרבּעטן זײַנע שאַפונגען, לענגער און אויפמערקזאַמער אַרומשלײַפן
זייער פאָרם, -- און די פאָרם איז דאָך אויך איינע פון די שװאַכסטע זײַטן
פון אונדזער ליטעראַטור.,, יוסף קלויזנער האָט מיר אַמאל דערציילט, וי אַזופ
צוגאָבּן 37"
בּיאַליק שרײיבט זײַנע װוּנדערבּאַרע געדיכטן, ער טראָגט זײי אס ממש װי
אַ מוטער איר קינד, װי אַ עיבּור טראָגט ער זי אין שויס פון זײַן נשמה,
און דעמאָלט ווען אַ ליד װאַקסט אין אים קאָן ער גאָרנישט טון; גײט אַרום
ליידיק, לייעגט ניט, שלאָפּט אַ סך, און װאָכנלאַנג װעבּט זיך אין אים יעדעס
פּאָעטישעס װערק... איז מעגלעך, אַז די נודנע געשעפטן פון אַ דרוקערל+
פאַרװאַלטער זאָלן ניט שטערן צום הייליקן פּראָצעס!
יהודה שטיינגערג איז, װי געזאָגט, געווען אַ מלמד. נאָר די פּאָעטישע
פאַנטאַזיע פלעגט ניט װעלן װיסן דערפון און פלעגט אָנצינדן אירע שטראַלן
אין זײַן נשמה פּונקט דעמאָלט, ווען ער האָט צו איר ניט געהצט קיין צײַט. ער
איז געזעסן עפּעס מיט 8 באַלעבאַטיש אידיאָטל, מיט געװאַלד געשטופּט די
תּורה אין זײַן הילצערנעם קאָפּ, -- און טאַקע דעמאָלט האָבּן פאַנטאַסטישע.
זעונגען געשװעבּט פאַר זײַנע אויגן, גערייצט אין אים דעם שרײַבּער, געלאָקט
זײַן דורשטיק האַרץ, און -- דערציילט אונדז יעקב פיכמאַן אין זײַנע ערי=
גערונגען וועגן פאַרשטאָרבּענעם חבר -- פלעגט יהודה שטײינבּערג ניט אוס:
האַלטן, פלעגט כאַפּן אַ בּלײַפעדער און אויף גיך פאַראײבּיקן אויפן פּאֲפּיר
די שוימיקע שפּיל פון זײַן נשמה. כּמעט אַלע זײַנע משלים און קינדער=ף
מעשהלעך האָט ער אָנגעשריבּן אויף אַזאַ אופן, איז אַ װוּנדער, אַז אין פיל
פון זיי לײַדט די פאָרט!?,, אָבּער װען ער זאָל געװען האָבּן פרײַע צײַט זײ
צו בּאַאַרבּעטן? און װוידער: װער װײיס ויפיל פּראַכטפולע זאַכן זענען אוים=
געלאָשן געװאָרן אין זיין אײַנבילדונגסקראַפּט איידער ער האָט בּאַװיזן זי
אויף פּאֲַפּיר איבּערצוטראָגן;
די שכינה פון פּאָעט איז זײיער קאַפּריז, אירע בּליצן שײַנען אויף אומ=
דערװאַרט, און כאַפּט מען זי ניט אין פולװער פון שאַפּונג, פּאַרשװיגדן זי
אָן אַ דונער..,
ווען דער שרײַבּער פון די אַרטיקלען איבּער ,משה" און ירמכּ'ם' זאָל
ניט זײַן װיסאָצקיס אַ רייזנדער, אפשר װאָלן מיר עפטער בּאַגעגנט זײַן נאָמען
אין אונדזערע צײַטונגען און מאָנאַטשויפטן,,, בּכלל; צו פרי גייען אונדוערע
שריפטשטעלער, בּאַזונדערס די העבּרעיִשע, אַרױס פון דער ליטעראַטור, צו גיך
ווערן זייערע נעמען אַ זעלטענער גאַסט אין דער ליטעראַרישער אַלטעגלעכקײטי+
11
וי טרויעריק עס איז ניט דער פאַקט, װאָס דאָס רוב יידישע ליטעראַטך
מוזן האָבּן עפּעס אַ זײַטיקע פרנסה װעלכע רױבּט בּײַ זײ אַװעק די בּעסטצ
כּוחות און די בעסטע צײַט, -- דאָך האָט עס אין זיך די איינע גוטע זײַט,
װאָס די דערמאָנטע ליטעראַטן האָבּן, אויסער אייניקע אױסנאַמען, כאָטש די
מעגלעכקייט צו פירן אַ װאָסער עס איז מענטשלעך לעבּן. אמת-שרעקלעך
איז אָבּער די לאַגע פון די יידישע שריפטשטעלער וועלכע האָבּן אפילו דאָס
אויך ניט, ד"ה פאַר וועלכע עס איז אױסגעשלאָסן אַפּילו די מעגלעכקײט צר
134 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
פאַרקויפן זייער פרלהייט פאַר אַ שטיקל בּרויט. ניט יעדער ידישער שריפט=
שטעלער װאָס איז מסכּים צו נעמען אויף זיך עפּעס אַ בּאַשעפטיקונג אויטער
ליטעראטור געפינט זי שוין, אייגיקע זענען ניט פעיִק דערצו, אנדערע האָבּן
גיט די אַבּיעקטיוע מעגלעכקייט.
אין אַזאַ לאַגע געפינט זיך מערסטגס אונדזער ליטערארישע יוגנט. דאָס
רוב שרײַבּער פון עלטערן דור קומען אַרױס פון משכּילישע אָדער סותרישע
קרייון און האָבּן דעריבּער גיכער געהאָט די אָגיעקטיווע מעגלעכקייט, וי
אויך די סובּיעקטיווע פעיקייט, זיך צוצוטשעפּען צו עפעס א זײַטיק געשעפּט,
זיי האָבן בּאַקומען מער בּילדונג און זענען געװען, = הפּחות פון אוסג:
װײניק, מער אינטעליגענט.
אונדזער ליטעראַרישע יוגנט איז לוט דער אָכּשטאָמונג כּמעט דורכויס
דעמאַקראַטיש, די רוסישע ליטעראַטור האָט איין מאַקסים גאָרקי, ועלמער איז
געקומען אין טעמפּל פון קונסט פון לעצטן שטאַפּל פון דער געזעלשאַפט, בי
אונדז שטאַמט די גאַנצע ליטעראַרישע יוגנט פון דער פאָלקטמאַטע..
עאַקעט און פּאָרװעס -- זײַן אָנטון, הונגער -- זיין עסן', דאָס
פאָלקװוערט? איז געזאָגט געװארן דאכט זיך ספּעציעל פון דעם א ילדישן
שרײַבער: אַ פּאָר נײַע שטיװל זענען בּײַ אים 4 געשעעניש ועלכע מאַכט
היסטאָרישע עפּאַכע אין זײַן לעבּן. א זאַטער מיטאָג איז יינ" פון די
חלומות זײַנע וועלכע וערן ייר זעלטן פֿאַרװירקלעכט,,
װאָס מען זאָל דאָרטן ניט רעדן װעגן דער (איגיקסטער קראפט פון
הלענט" װעלכע קאַן לע גנסינות אויסשטיין אָדֹער װעגן דער (אידעאַלער
ווירקונג פון אָרעמקײט' אױפן מענטשנגײסט, כון מען דאָך זאָגן, אַז דאָס
לעבּן אין צועלכע אומשטענדן װי אױבּן בּאשריבּן שפּיגלט זיך זײײיער שלעכט
אפ אוֹיף דער פטיכיק פון שרײַבער, ער פאלט בי זיך הראָפּ דער געפיל פון
זעלגסטווערט לײַדט אין אים שטאַרק, אין אים ווערן פּפּנעשװאַכּט די איניקסטע
זעלבּשטענדיקייט און פרטיהייט, וועלכע זענען די פליגל פון אמתן טאַלעגט.
ער ווערט זייער הכנעהדיק בנונע צו די עלטערע קטלעגן, װעלכע האָבּן אָפט"
מאָל אַ נטיה אויסצונוצן דעם אפנפלוס אױיף דער ליטערארישער יוגנט אין
שלעכטן זינען, צו פערזענלעכע, ניט שטענדיק װיינע עװעקן. הּכלל לעבּט
דער יוגגער יידישער שרײַפער אין אַזעלכע תַּנאַיִם, וװעלכע אנסװיקלען אין
אים זייער גיך עלעמענטאַון אַמאָראַליום פון גאַנץ פארדעכטיקן מין,
זזז
די שווערע מאטעריעלע לאַגע פון די יידישע שריפטשטעלער אין רוס=
לאַנד שטאַמט פון צוויי גרונט:סיבות: ערשטנס האָבּן אונדוערע ליטעראַטן ניט
זוו זיך צו דרוקן; און צװייטנס אי דער ליטערארישער הװאַגאָראַר זײער
אַ נידעריקער, בּיו דער לעצטער צײַט זענען די יידישע צײַטונגען געוען
א צענטער אָרום וועלכן עס האָבּן זיך גרופירט די יידישע שריפטשטעלער.
דער פּעטערבּורגער ,פרײַנד" און דער װאַרשעװער ,וועג" האָבּן גרויסע פֿאַרש
צוגאָבּן 139
דינסטן פאַר דער יידישער ליטעראַטור. דאָס זענען געוען ניט נאָר טעגלעכע
צײַטונגען, נאָר אויך ליטעראַרישע אָרגאַנען, וועלכע האָבּן פיל אָרט אָפּוץ=
טיילט פאַר בּעלעטריסטיק, פּאָעזיע און קריטיק, כּמעט די גאַנצע ליטעראָרישע
יוגנט אין רוסלאַנד האָט בּאַקומען די אָנערקענונג אין די רעדאַקציעס פון די
דערמאָנטע צײַטונגען, און אויך זיי האָט זי צו פאַרדאַנקען איר ערשטע אַנטװויקלונג
און איר פּאָפּולאַריטעט, רחל פייגענבּערג האָט געמאַכט די ערשטע שריט און איז
אױיסגעװאַקטן אין ,פּרײַנד" און אין ,וועג", א, מ, װײַסענבּערג אין יוועג" אאַז"ו,
אין משך פון די לעצטע (/11 יאָר איז אָבֶּער די יידישע פּרעסע אין
רוסלאַנד שטאַרק געפאַלן, דער ,וועג" איז אונטערגעגאנגען, דער ;פרײנד"
בּרענגט גרויסע דעפיציטן און איז געווען געצװונגען צו פאַרקלענערן זײַנע
הוצאָות, די װאַרשעװער פּרעסע ווידער, וועלכע שטייט אין מאַטעריעלן זינען
גראָד גלענצנד, איז געװאָרן זײער אַמעריקאַניזירט, רעכנט זיך אין דער
ערשטער ליניע נאָר מיטן געשמאַק פון דער גאַס, יאָגט זיך נאָך סענסאַציעס
און אינטערעסירט זיך גאַנץ װײיניק מיט דער יידישער ליטעראַטור בּפרט, די
גערעכטיקייט פּאָדערט מודה צו זײַן, אַז ,אונזער לעבען" דרוקט יאָ פון צײַט
צו צײַט אַ בּעלעטריסטישע זאַך, אָבּער די צײַטונג טוס עס נאָך פּאַר יוצא
צו זײַן און נעמט ניט קיין אַקטיון אָנטײ? אין װוּקס פון דער שײינער ליטע
ראַטור, דער ,וועג" האָט אין משך פון די 11/2 יאָר פון זײַן עקסיסטענץ אַרױס?
גערופן מער װי 10 נײַע און אינטערעסאַנטע טאַלענטן,--,אונזער לעבּען" אין
פאַרלויף פון די {/11 יאָר פון זײַן עקסיסטענץ קיין איינעם! דער ,הײַנט' ווידער
האָט אינגאַנצן אױסגעשלאָסן ליטעראַטור פון זײַן פּראָגראָס: אין משך פון די
8 חדשיט פון זײַן דערשײַנען האָט ער אפּגעדרוקט סך:ה3ל 3 קליינע נאַװעלן
דערבּיי װעט ניט איבּעריק זײַן צו בּאַמערקן דעם כאָראַקטעריסטישן פּרט, אַז
פּאַעזיע און איבּערהויפּט געדיכטן און לידער געפיגען זיך בּײַ אונדז אונטער
אַ באַזונדערן בּאַיקאָט, דער ,פּרײַנד" גיט נאָך אַמאָל אַ ,יום:טוב:לידל', דער
,אונזעד לעבּען" אָבּער דרוקט גפּרינציפּיעל" קיין שירים ניט,
קיין ספּעציעלע ליטערארישע אַרגאַנען זענען בּײַ אונדז ניטאָ. די ניט
לאַנג אַנטשטאַנענע ,ליטעראַרישע מאָנאַטשויפטן" זענען אױסגעגאַנגען אויפן
פערטן בּיכל, די ,ראָמאַנצײטונג" גיט אַלץ אויסער ליטעראַטור, הכלל, די לאַגע
אין ניט קיין פריילעכע,
אַ גרויסע צרה איז, װאָס מיף האָבּן ניט קיין גרויסע בּיכער:פאַרלאָגן
מיט געלט, דאָס רוב יידישע פאַרלעגער זענען קבּצנים, װאָס זייער גאַנצער
פּאַרמעגן טרעפט ניט אָן קײין עטלעכע הונדערט רובּל, זײי זענען ניט
אימשטאַנד אַרױסעוגעבּן קיין גרויסע זאַכן, נאָר בּלויז קלייניקייטן; אַ דרוק=
בּױיגן, צװויי, העכסטנס דרײַ.., דערבּײ יאָגן זי זיך נאָך גאַנגבּאַרע
,סחורה", זייער געשעפט פאָדערט, אַז די אױפּלאַגע זאָל רעאַליירט װערן
אין עטלעכע טעג, א װאָך, אַס העכסטנס צוויי װאָכן -- מער װאַרטן קאָגען
זיי ניט, דרוקן זיי טאַקע בּלויז שמאַטעס: ,שערלאָק כאָלמס', ,קעגן שװאָך
140 | בּאַריכט פון דער קאָנפצרענץ
גערשאפט', פּאָרנאָגראַפישע בּראָשורן און אידיאָטישע ויצלבּלעטלעך...
איך געהער ניט צו די פּעסימיסטן װעלכע קוקן דורך שװאַרצע בּרילן
אויף דעם יידישן בּיכער:מאַרק, איך מיין, אַז ער שטעלט פאָר אַ דאַנקבּאַר
פעלד, אויף װעלכן מען קאָן אַ סך אויפטון. דער אומגליק איז אָבּער, װאָס
אונדזערע קאַפּיטאַליסטן בּאַציען זיך צו אים אוב ניט מיט פאַראַכטונג, איז
מיט לײַכטשעצונג אָדער גאָר גלײַכגילטיק, אַן עוולה! איך גלייבּ, אַז אַ יידישער
פאַרלאַג װאָס זאָל קאָנען פירן זײַן װירטשאַפּט אויף נאָרמאַלע קאַפּיטאַליס:
טישע יסודות, ד"ה אַרײַנלײגן אין געשעפט די נייטיקע סומען געלט און
זײַן אימשטאַנד איבּערװאַרטן די אומבּאַדינגטע צײַט בּיז די בּיכער װעלן זיך
צעגיין און די הכנסות װעלן דעקן די הוצאָות, -- איך גלײב, אַז אַזאַ פאַר?
לאָג װאָלט אָן אַ שום ספק געהאַט אַ גרױסן ערפאָלג, מיר האָבּן דאָך פאַר
די אויגן אַ לעבּעדילן בּײַשפּיל; דער פאַרלאָג פון העבּרעישע בּיבער ,תושיה"
װי עס איז, נאָר לעת:עתה האָבּן דאָס רוב יידישע ליטעראַטן אין רוט=
לאַנד ניט װוּ זיך צו דרוקן, גאָר זעלטן געראָט װעמען פון זײי צו זען זײַגע
אַ זאַך אין דרוק,. מערסטנטיילס מוזן זיי זיך בּאַגענוגענען מיט טרוימען ועגן
דער גאָלדענער צײַט װאָס װעט אַמאָל קומען, װען פאַר יעדן יידישן טאַלענט
װעלן זײַן בּרייט געעפנט די טוערן צו לעבּן און רום, איז זיך צו װונ"
דערן, אַז זיי אַנטװיקלען זיך ניט, װאַקסן ניט, הערן זאָגאַר אויף צו שרײַבּן?
פאַרװאָס האָבּן מיר ניט קיין יידישן ראָמאַן? מײיגט ניט, אַז די יידישע
ליטעראַטן זענען ניט פעיק צו שאַפן גרויסע בּנינים, פאַרקערט, איך קען קאָנ=
סטאַטירן, אַז בּײַ אונדז עקסיסטירט אַ טענדענץ צו קאָמפּליצירטע ליטעראַ:
רישע פאָרמען, א. מ. װײַסענבּערג און יונה ראָזענפעלד שרײַבן פיל גערנער
גרויטע זאַכן װי קליינע, נאָר זיי טאָרן זיך ניט דערלױבּן אַזאַ שווערע אַר:
בּעט, דען זי קאָן קיין רעאַלע פרוכטן ניט בּרענגען. װער װעט זײערע ראָ:
מאַנען קויפן? װוּ װעלן זי געדרוקט װערן? און די דערמאַנטע שריפטשטע?
לער מוזן זיך צווינגען מיט געװאַלד צו שרײַבּן נאָר קלענערע סקיצן,
און פון דער צווייטער זײַט, װי געזאָגט, איז דער ליטעראַרישער האָנאָ:
ראַר בּײַ אונדז זייער קליין, געווען שוין אַ שטיקל צײַט, וען 5--6 קאָפּיקעס
פון אַ שורה איז געווען דער נאָרמאַלער פּרײַז פאַר בּעלעטריסטיק און פּובּלי
ציסטיק, מער באַװוּסטע ליטעראַטן האָבּן בּאַקומען צו 7, 8, 10, זאָגאַר 15
קאָפּי פון דער שורה, הײַנט נעמט דער גרעסטער שרײַבער בּײַ אונדז צו 4
קאָפּי, די קלענערע דאַנקען גאָט, אַז מען גיט זײ 2,
יונה ראָזענפעלד איז בּײַ אונדז דער פרוכטבּאַרסטער פון אַלע יונגע. ער
דרוקט זיך זייער אָפּט אי אין ,פּרײַנד', אי אין ,אונזער לעבּען; ניטאָ קיין
ליטעראַרישע אונטערנעמונג, װוּ ער זאָל ניט נעמען קיין אָנטײל, אוֹן דאָך
האָט ער זיך פאַר מיר געקלאָגט, אַז ער קען ניט אױסאַרבּעטן קיין 30 רובּל
אַ חודש.,. הײַנט װאָס זאָלן שוין זײַנע חברים זאָגן, װאָס זענען ניט אַזײ
גליקלעך אויף דרוקן זיך!?.,
מתתיהו מיזעסעס רעפעראַט וועגן דער יידישער שפּראַך 0
1
די שפּראַך אין דער שטאַרקסטער קיט, װאָס ער האַלט גרופּן פוך
מענטשן אַלס נאַציאָנאַלע איינהייט צוזאַמען. דער פאַקט אַליין, אַז אַ געװויסע
אָנצאָל פון מענטשן קען זיך נאָר צװישן זיך פאַרשטענדיקן, שנירט זיי צו=
זאַמען און שיידט זי אָפּֿ אין יעדער הינזיכט פון אַנדערע, װאָס זײַ פעלט
דאָס זעלבּע מיטל זיך צו פֿאַרשטענדיקן. ערשט אַ אײגענע שפּראַך מאַכט
מעגלעך, אַז אַ פּחָלק זאָל קענען פירן 4 זעלבּשטענדיק קולטור:לעבּן מיט
א אייגענעם אויסדרוק.
פעלקער, װאָס זײי פעלט א אייגענע שפּראַך, מעגן זי אויף דָצָר (יש
טער פון דער ציװיליזאַציע נאָך אַזי הויך שטיין, מעגן זיי נאָך אַװי פֹאָר=
פלאַמט זײַן אויף זייער נאציאַנאַלן שטאָלץ, פירן אַ שװאַך און פאַרטונקלט
זאָנדער:לעבּן, צו זיער קולטור פעלט אַ שארפע און טיפע איגענע אויס=
פרענונג,
אַלט בּײַשפּיל קענען אונדז דינען די אירלענדער,. דאָס אין א פאַלק
פון פּײַערדיקע פּאַטריאָטן, און דערצו א עיליַש פאָלק, װאָס האָט אַרױסגלף
געבן אין מיטלאַלטער דעם ערשטן פילאָזאָף סקאָטוס עריגענא, װאָס האָט
אין יענע צײַטן, וען דיקע פינצטערניש האָט אַלעס צוגעדעקט, דײַטשלאגף
צו דער קולטור צוגעפירט; קאַלומבּאַן, גאַללוס זענען געווען איראַשאָטן;
אַ טאַלענטירט פאָלק, װאָס גיס נאָך הײַנט אַהױס א סך אַהינינעלע ענגלישע
שרײיַבּערס (פּערנארד שאָו איז א אירלענדער) --און דענאָך, קוקטס אָן וי
זײַן הײַנטיקע נאַציאַנאַלע קולטור זעט אויס,
נישט די קאַטאָרגע פון די ענגלישע לאָרדס האָס בּאַװירקט די ירידהי
גיין! ס'זענען דאָ אַנדערע פעלקער װאָס האָבּן אַ סך װייניקער פונקען פונעם
געטלעכן ליכס און װאָס האָבּן מער געליטן, און דענאָך איז זײיער כּוֹח
נישט פֿאַרזולשט, די סיבּה פון דעם אויסלעשן פון דעם אייגענעם נאַציאָנאַלן
- פֿײַער איז פשוט דער מאַנגל פון אַ אַלגעמײנער אייגענער פֿאַלקשפּראַך. נאָר
1 מיר גיבּן דאָ דעם פולן טעקסט פון מתּתיהו מיזעסעס רצפעראַט, װאָס אַ קיצוף פוף
אים איז געדרוקט זי 94--96,---רעד' ייװאָ.
144 מיזעסעס רעפעראַט
א גאנץ קליינער טייל אירלענדער שמועסט איריש, דער גרעסטער טײל
פון זי שמועסט ענגליש. אַ פאָלק װאָס פאַרלירט זײַן לשון פאַרלירט אױך
זײַן בּאַזונדערע נשמה, ס'ווערט אויס אים אַ קאָפּיע פון פרעמדע פאָרמען,
כאָטשע דער אינהאַלט, די נוס, דער קואל פון דער נשמה מעג זײַן אײגן.
קייגער איז נישט קליגער װי אַ בּעל-נסיון, וי דער װאָס האָט אַ סך
ערפאַרונג, זאָגט אַ אַלט יידיש וערטל. אונדוער פאַלק, װאָס האָט אַ לאַנגע
געשיכטע מיט ערפארוננען אָן אַ צאָל הינטער זיך, אונדזער פאלק װאָס
פירט שוין צײַט עט לעכע טױזנט יאָר בּאַװוּסט אַ זעלבּשטענדיק קולטור=
לעבן, האָט שוין לאַנג דערלאַנגט די ידיעה פון דעם דאָזיקן געזעץ פון דער
היסטאָריע, האָט שוין לאַנג דערקענט, װאָס פאַר א חשיבות ס'האָט אַ לשון
אַלס בּינדע:גליד און דערהאַלטער,
תּמיך האָט דער ייד געזען אַ אייגן לשון צו רעדן אַ פאָנאָגראַף
פון פרעמדע לשונות צן זײַן, עפּעס אַ מין אױטאָמאַט, װאָס מען פּױיקט אין
אים אַרײַן װערטער א ס'פּױקט אױס אים אַקראָט גלײַך אַװיס, האָט זיך
ער ייד--אַזוי װײַט װי די כּוחות האָכּן אים געסטאַרטשעט--קיין מאָל נישט
געװואָלט דערנידריגן. ס'זענען געווען צײַטן, װוּ די פאַרהעלטניסע מיט זייער
שרעקלעכער געװאַלט האָבּן געצוווננען דעם יד פרעמדע לשונות צו רעדן,
אָבער דענאָך האָט זיך דער יד נישט געבּײגט און האָט נישט מיט שװײַגן
אַלדינג אויפגענומען, ניין! צו שטאַרק אין דער ייד דערצו געװען
ער האָט דעם פרעמדן װאָרטשאַץ בּלױזן אַלס װױשטאָף, אַלס טױט
מאַטעריאָל באַטראכטעט, װאָס ער האָט בּאַלעבּט מיט זײַן איינענעם גײיסט
און דערויף זײַן אייגן זיגל אױפגעדריקט, װי איבּער גאַנץ מערבשײַט פון
אַזיען האָט זיך דאָס אַראַמעישע לשון פאַרשפּרײט און האָט פאַרדרענגט אַלע
אַנדערע סעמיטישע לשונות, האָט דער ייד אױיך געמוזס דאָס העבּרעישע
איבּערנײַטן, --אָבּער אויף אַ אייגן אופן, דאָס אַראֿמעישע, װאָס ער האָט אָנ
גענומען, איז געװאָרן געפורעמט צו זיין אייגן לשון, און ס'איז אַזױ
מחולק געווען אין ארץ:ישראל פונעם סירישן, װי אין בבל פונעם מאַנדעישן,
דס אַראמטישע פון דער יידישער ליטעראָטור פון דגיאל בּיז בּבלי, ירושלמי
און תרגום זענען אייגענע דיעלעקטע. װי אין דער צײַט פונעם צװײטן בּית"
המקדש האָט זיך דער ייד אין אלעקסאַנדריען באַזעצט און האָט געפונען פאַר
גייטיק גריניש דאָרט צו רעדן, האָט ער דאָס אָנגענומענע גריכיש פֿאַראַרבּעט
צו א אייגן העלטניסטיש דיאַלעקט, דס לשון פון דער סעפּטואַגינטאַ, פון
די אַפּאַקריפען, פונעם נײַעם טעסטאמענט איז אַװױ נישט גלײַך צו דעם
קלאסישן לשון פון האָמער אָדער סאָפּאָקלעס װי צו דער קוינע (86מ801) פון
די אַלעקסאַנדרישע גראַמאטיקער, הונדערטער װערטער, ווענדונגען, טײַטשן
זענען גאַנץ נײַ און אייגן, שירער זשָגט, אז דער אמתדיקער העלענער האָט
איבּערהויפּט נישט געקאַנט פאַרשטײן דעם זשאַרגאָן פון דער יידיש-אַלעקטינײ
דריגישער ליטעראטור, דער ייך האָט תּמיד געזען, זײַן נשמה זאָל װערן אויס?
אייגענע לשונות 1345
פגעדריקט אויף איר ספעציפיש אופן, אַז זײַן װעלט;אַנשױונג זאָל האָבּן אַ
אייגענעם אויסדרוק,
שוין אין אַלטערטום, נאָך גרוי פאַרצײַטנס, װי די ריימער האָבּן זייער
מלוכה איבּער דער גאַנצער װעלט געהאַט, האָבּן זיך בּאַזעצט קליינע גרופן
-פון יידן אין דער װײַטער פּראָװינץ שפּאַניען. װײניק און צעשפּרענגט און
אָן קאָנטאַקט מיט די יידישע צענטרען, זענען זײ גאַנץ צעשמאָלצן געװאָרן
-אין זייער אומגעבּונג, אַ סך הונדערטע יאָרן זענען פאָריבּערגעגאַנגען, און
פון זי האָט מען קיין קול נישט געהערט. פּוסטקע װי אין אַ מדבּר, שטיל
זי אויף אַ בּית;עולם. לאַנג, לאַנג האָט דאָס געדויערט, דער װינטער:שלאָף
האָט נישט געװאָלט ענדיקן, בִּין ענדלעך זענען עטלעכע חכמים פון בֹּבּל
געקומען, און דער מאָרגנשטערן האָט אין דער װיסטענײַ אױפגעשײַנט און
דעם שװוערן שלאָף פֿאַריאָגט און די פאַרדרימעטע צום לעבּן דערװעקט, פון
די הינערפּלעס האָבּן זיך די דאָרטיקע פאַרגליװוערטע יידן צו אַ נײַ שטור.
מיש לעבּן אױפגעכאַפּט, אַ סך ערנסטע דעגקער און גוטע פּאָעטן און טאַ:
לענטירטע שפּראַכפאָרשער זענען אויפ:עגלענצט, די פאַרבּאָרגענע כּוחות זענען
אָבּער דענאָך איז דאָס נישט קיין גלאַנץײצײַט פון דער נאַציאָנאַלער
יידישער קולטור, זײערע געדאַנקען-סיסטעמע, זײערע דיכטונגען, זײיערע
דקדוקים װאָלטן געקאַנט 8ו6מ18טגם 200684006 אויך פון אַראַצער געשריבן
װערן און זענען אױך צוטייסט נישט העבּרעלש, נאָר אַראַבּיש געשריבּן
געוואָרן,
אמתדיק אייגנס, אָריגינעל יידישעס, װאָס טריסקעט אַרױס אויס דעם
קװאַל פון דעם פאָלקס:כוח, האָבּן זײי נישט געקאָנט שאַפּן קיין אייגן לשון
האָבּן זי נישט געהאַט, און זי האָבּן זיך פאַרדעם נישט געקענט צו אַ אייגענע
פאָלקס-מאַסע קריסטאַליזירן, אַנטשפּרעכנד צו דער אײגענער שאפונגסיקראַפט
ווייטער צן בילדן, לאַנגע צײַטן פון וװילטאָג האָבּן פארווייכלעכט די יידן און
נישט צוגעלאָזט אַפּילן שפּעטער צו קיין אינערער קאַנצענטראַציע.
דערצו נאַך דער װעקסל פונעם אַראַבישן צום שפּאַנישן, דער פּלוצימ=
|דיקער דרוק האָט זי דעם רעסט פונעם כּוח צו שאַפן און אומבילדן גענֹצ:
לעך גענומען, אַפילו שפּעטער, װען זײ זענען געװאָרן פאַרטריבּן און אָפּגעש
שניטן פון דעם פאָלק, װאָס זיי האָכּן פון אים די שפּראַך גענומען, און דאָס
אייגענע פארדייען װאָלט באַדאַרפט אנצוקומען ללַבט, האָבּן זיי נישט בּאַ=
זיצט די געזונטע קראָפט אויס דעם פרעמדן עלעמענט אַ בּאַזונדער לשון
צו שמידן,
טפרדיש, שפּאַניאָליש, װאָס אונדזערע בּרידער שמועסן אינעם אָריענט,
װאָס אונדזערע געגנער שטעלן עס אַקעגן צו אונדוער ײידיש, אין איבּער=
הױפּט נישט קיין אייגן לשון, אַפילו קיין דיאַלעקט נישט. אַ פּאָר גאָר ווײ.
;ניקע לשון=קודשע ווערטער און עטלעכע פאַראַלטעטע קאַסטילישע איסדריקע
)11(
148 מיזעסעס רעפעראט
מאַכן נאָך נישט אויס קיין איגן געפּרעגע. די גראַמאַטיק, די אױסשפּראַך;
די פאָרמען זענען די זעלבּע װאָס אין שפּאַניען, נישט דער מינדסטער חילוק.
אַ שפּאַניער קאָן אַ שפּאַניאָלן פולקומען פאַרשטײן, ס'זענען דאָ אַ סך שפּאַ=
נישע פּאַטריאָטן, װאָס האַלטן די שפּאַניאָלן פאַר אמתדיקע פאָלקס גענאָסן.
ס'ערשײַנען אַפילו אַ סך ספרדישע בּיכלעך מיט לאַטײַנישע אותיות, אֲפֵילף
דער נאָמען פונעם ספרדישן בײַ די שפּאַניאָלן אַליין אין נישט יידיש. דאָם
ספרדישע הײיסט בּײַ זי ,לאַדינאָ', ,לאַטײַן', ד"ה ראָמאַניש, אין טיראָל איז
דאָ אַ דיאַלעקט, װאָס ער הייסט אויך אַזױ, |
אַחוץ די ספרדים איז דאָ אין אָריענט אַ צװײיטע גרופּע פון יידן, װאָס
רעדן אַראַבּיש. זיי זענען צעשפּרענגט אויף קליינע קופּקעלעך אין צפרן:. יע
פון אַפּריקאַ, אין אַראַבּיען און בבל און צענטראַל;אַזיען, פירן אַ פִלאַנצן.
לעבּן, זי זענען אַ טויטער טייל פון אונדזער פאָלק, זייערע לייסטונגען מאַר
דער יידישער ליטעראַטור איז גלײַך זעראָ. זי שטייען אויף דעם זעלבן ניװאָ
װאָס זייערע שכנים, רעדן זײי װי זיי, דענקען זיי װי זיי. פאַרקאָפטשעט איך
דאָס ליכט פון זייער נשמה, אויסגעטריקנט דער שטראָם פון זייער נאַציאָנאַל:
קראַפט. זיי זענען אַסימילירטע יידן, ,אַראַבּער מאָזאַאישער קאָנט יי
אמתדיק געזאָגט פאַרבּלאַנדזשעטע, פאַרלױרענע שאָף. אַחוֹץ דאָס בוטל אמרבן
איז גאָר נישט קיין חילוק צוװישן, די דאָזיקע יידן און מאָ ָהאַמעדאַג װאָג
אונדוער פאל /
אַם שטאַרקסטן און אִם קרעפטיקסטן פון אַלע שפּראַכן װאָס אונדוץ"
פאָלק האָט אין גלות אויפגענומען, אין אַם שטאַרקסטן פאַרינדישט און צ"
אַ זעלבּשטענדיק לשון געװאָרן פּאַראַרבּעט יענץ לשון, װאָס די יידן פון מיטף:
און מזרח:אײיראָפּאַ האָבּן פון די גערמאַנען בּאַקומען.
די גרויסע מאַסע פון די אַשכּנזים האָט קיין מאָל נישט געבּראָכן מיט אי
אייגענער פאַרגאַנגענהײט, נאָר זעלבּשטענדיק פון זיך אַרױס תּמיך געשאַפן די
אַלטע קולטור--בּשעת די ספרדים האָבּן פרעמדע גערטנער געהיט און די אכ
דערע גרופן זענען געווען פאַרזונקען אין בּאַרבּאַרל, די ליטעראַטוד פונעם
פּלפּול, פון די תּשובות און די פשטלעך איז אַ קרעפטיקער המשך, אַ שׁצם:
פערישע, טיפע קאָנטינואַציע פון דער ליטעראַטור פון דער גמרא, ס'האָט זיר
אין דער יידיש= געהאַלטענער אַטמאָטפערע אַ אייגענער, כאַראַקטעריסטישע-
טיפּוס אַרױסגעבּילדעט. דער פּוילישער, אַשכּנזישער ייך מיט זײַן אופן צ*
קלערן, מיט זײַן אױסנװיינענדיקער ערשײַנונג, מיט זײַן רעדן, מיט זײנצ
ווערטלעך, מיט זײַן גאַנץ װעזן איז עפּעס אָריגינעלעס, שטאַרקעס, װאָס האָט
טיפע װאָרצלען; עפּעס אוראייגענעס, נישט קיין קאָפּיע. דער אַנטיסעמיטיזמיס
האָט געװיינט אַפילן די אייגענע אַשכּנזישע אינטעלעקטועלע, אַז זײַ זאָל.
אַראָפּקוקן מיט גזיון אויף דעם אַלטן פּוילישן יד אין דער קאַפּאָטע, צי
פאַראַכטן דעם פּלפול, צו פאַרשפּעטן די פאַרצײַטיקשט יידישע איגנטים=
ספרדים און אַשכּנױם 1417
לעכקייטן. אָבּער װער ס'איז נישט קיין שקלאַו פון גױיִשע פאָראורטיילע און
האָט פאַרשטענדניס פאַר אָריגינעלקײט און װײס דעם צװישנשיד צװישן
אַ אָפּקלאַטש, אַ קאָפּיע, און צװישן דעם װאָס די נשמה שפּינט אַלײן אַרויס
מיט אירע אייגענע כּוחות פון אירע פאַרבּאָרגענע טיפענישן,4 װעט אַ אַנדער
אורטייל איבּער דער דאָזיקער יידן:גרופּע האָבּן,
ווען אונדז זאָל מיר אָנקוקן, װאָס די אַשכּנזישע יידן האָבּן געלײיסטעט
זײַט דער צײַט, װאָס זיי האָבּן זיך דערנענט צו דער ציװילזאַציע פון
מערב:אײיראָפּאַ, מוזן מיר אַ.נישט:געוויינלעכע מיינונג געװינען איבּער דער
קראַפּט און פעיקייט, װאָס ליגט אין װעזן פון די מזרת=ידן. מענדעלואָן,
היינע, מײַערבּער, מאַרקס, הערטץ, לאַזאַר גייגער אאַז"ו זענען זין פון נאָר
אַ קליינטשיקן טייל פון די אַשכּנזישע יידן, די מיט זײַער קולטור אױסגע:
צייכנטע יידן פון דײַטשלאַנד זענען עטנאָגראַפיש פּוליש:אַשכּנזישע יידן, פֿאַר
חוגדערט יאָר צוריק האָבּן זיי געשמועסט דאָס זעלבּע לשון, געלערנט די
זעלבּע גמרא, געלעבּט אין זעלבן גייסט װי זײיערע בּרידער פון מורתמײַט.
און אײַזנדיק איז דער טיפּוס פון דעם אַשכּנזישן ייד, ניצשע, װאָס ער
האָט נאָר געקאָנט דעם אַסימילירטן דײַטשן ייך, זאָגט, אַז דער יד איג
אַ געבּוירן פאָלק (2848 88110) אין קעגנזאַץ צו אַנדעדע פעלקער, װאָס זענען
נאָר קינצלעך געמאַכט (12018 2800), און ס'איז אויך אמת. היינע איז דורךף
און דורך אַ ייד, אַפילו בּײַ בּערנע הערט מען גאַנץ אָפט אַ אײגענץ ידישץ
נאָטע, מאַרקס מיט זײַן װירטשאַפּטלעכער מאָניסטישער װעלטאָנשױונג אין
װײַטער דער ייד פונעם אַנימאמין; נור שטאָט דאָס מאָנאָטעיָסטישע אַחדות
פונעם אייבּערשטן האָט ער דאָס מאַטעריאַליסטישע אַחדות פון דער עקאָנאָמיע.
אָפילן האַלבּע אַשכּנזישע יידן קאַנען פון זיך נישט אָפּטון די השפּעה
פונעם יידישקייט, בּראַנדעס װײַוט נאָך, אַז בײַ פיל היוע, װאָס נאָר זײַן
מאַמע איז געווען אַ יידיש קינד אַ משומדת, זענען פאַרהאַנען יידישע נאָכ:
קלענגע אין זײַן פּאָעטישער פאַראַנלאַגונג,
בּכן, די דאָזיקע גרופּע פון יידן, װאָס זייער כאַראַקטער, זייער טיפּוס
איז אַזױ אײבּיק װי געגאָסן אויס אײַון, אַזױ שוער אויסצומעקן װי געהאַקט
אין אַ פעלון, האָט בּאַטעטיקט דעם דאָזיקן פּלאַסטישן כּוח, װאָס זייערע
זיידעס האָבּן בּאַװיזן אין אַלעקסאַנדריען און בּײַם אַראַמעיִשן, און זיי האָבּן
דאָס לשון װאָס זיי האָבּן אין דײַטשלאַנד דערהאַלטן פאָלקאָמען פאַרייַדישט.
זי האָבּן די פרעמדע עלעמענטע צום ידישן גײיסט אָנגעפּאַסט, די אויס:
שפּראַך לויט דער אייגענער פאָנעטישער פאַראַנלאַגונג אומגעבּילדעט, אַ סך
כּללים פון דער גראַמאַטיק געענדערט, הונדערטע װערטער אַרײַנגעבּרענגט,
גענוג; זיי האָבּן אַ גאַנץ נײַע יידישע שפּראַך געמאַכט,
מען קאָן רעכנען, אַז הײַנט רעדן גוטע אַכט מיליאָן יידן יידיש:אַשכּנזיש.
איך װעל פון די ,/51 מיליאָן רוסישע יידן 5 מיליאָן רעכנען, דערצו גאַליציען
און בּוקאָװינאַ 1 מיליאָן, מזרח;אונגאַרן און רומעניען ,/2 מיליאָן, צפן:
148 מיזעטעס רעפעראָט
זײַט פון אַמעריקאַ, ענגלאַנד און דרוםזײַט פון אַפריקאַ מינדעסט ,110 מיליאָן;
דאָ האָכן מיר צוזאַמען קליין געשאַצט 8 מיליאָן. װען אונדו זאָל'מיר נאָך
צורעכנען די ידן, קובּנות פון דער אַסימילאַציע, װאָס זענען אַשכּנױים,
און זײי, אָדער זייערע פעטער אָדער זיידעס, האָבּן פריער אונדזער יידיש גצ*
רעדט, דאָ װאָלטן מיר געקאָנט נאָך 2 מיליאָן צורעכנען, אַלע אײראָפּעישע
און אַמעריקאַנישע יידן, אַחוץ אפשׂר אַ פערטל מיליאָן ספרדים, האָבּן מיט
הונדערט יאָר אָדער גאָך װייניקער צוריק פון פּאַריז בּיז אַדעס, פון לאָנדאָן
בִּיז יאָס אַלע איין לשון, דאָס אַשכּנזישע געשמועסט,
אַכט רעשפּעקטיוע צען מיליאָן מענטשן װאָס רעדן אַ אײגן לשון
האָבּן דאָס רעכט זייער לשון צו האַלטן פאַר דאָס לשון פון אַ פאָלק, קאָנען
מיט יוֹשר שטעלן די פּרעטענסיע, אַז זײער לשון זאָל בּאַטראַכטעט װערן
פּאַר אַ נאַציאַנאָל לשון,
11
יאָ, װעט איינער זאָגן, דאָס לשון װאָס די יידן האָבּן געמאַכט איז דאָך
גאר ניט קיין לשון, ס'אין דאָך עפּעס אַ קידערװועלש, א סוחרים:זשאַרגאָן,
א מין געמישעכץ פון פאַרשיידעגע לשונות, עפּעס אַ טורעם פון בּבל,
אַ מישמאַש פון קאַליע דייטש מיט לשון:קורש און סלאַװיש, איך ווצעל די
אייד'לע מפונקים פרעגן; װאָס איז דאָס ענגלישע, נישט קיין גערמאַניש:
פראַנצייזישער פּודינג?; װאָס זענען די ראָמאַנישע לשונות, דאָס איטאַליענישע,
מראַנצייזישע, שפּאַנישע אאַז"ן -- נישט קיין פאַרדאָרבּן טאָלקסלאַטלין, גָדֵןש
זאַמענגעקלעבּט מיט יסודות אויס גערמאַנישע, קעלטישע, בּאַסקישע און נאָך
אַנדערע שפּראַכן!
אונדן יידן קענ'מיר זיך טרייסטן, אַז נישט נאָר מיר האֲב'מִיר מלחמה
צו פירן מיט דעט אָלערפלעכלעך אורטייל פון דעם עולם,
אויך די ראָמאַנישע שפּראַכן, װי פאַרצײַטנס זײ האָבּן זיך אָנגעהױבּן
צו דערהייבן צו דער מדרגה פון ליטעראַטורשפּראַכן, זענען געװאָרן געם
האלטן פון דער געבּילדעטער קלאָט פאר קאַליע לאַטײַנישע דיאַלעקטע, וט
דאַנטע האָט זײַן אומשטערבּלעך װערק, די געטלעכע קאָמצדיע, מחבּר געווען,
האָט מען אים אין זײַן איגן פאָטערלאַנד גצפרעגט, װאָס אין די מעשה װאָס
ער שרײַבט אין דעם פאַרדאַרבּענעם זשאַרגאָן פון דעם המן, פאַרװאָס
שרײַבט ער נישט קיין לאַטײַן, אין אַזאַ פֿאַראַכטונג אין דעמאָלט געװען די
שענסטע שפּראַך פון אייראָפּאַ, דאָט איטאַליענישע! פראַנקרליך, װאָס װאָט זײַן
לאַטײַנישן זשאַרגאָן צום ראַנג פון אינטערנאַציאָגאַליטעט דערהויבּן, האָט די
מלחמות פון דער , פּלעיאָד" הינטער זיך. נאָך אין 6טן יאָרהונדערט האָט
מען געמווט לאַנגע ליטערארישע קריגעכצער פירן כּדי צו באַװלילון, אַז פראָנ2
צייזיש אין נישט קיין 089018, נאָר עבּנבירטיק צום לאַטײַנישן,
די חשובסדיקע לשונות פון אײיראָפּאַ זענען זשאַרגאָגט, און מען האָט.
טענות קצגן יידיש 149
זֵיי בּתּחילת טאַקע מבזה געװען; און דענאָך שעמט זיך מיט זיי הײַגט נישט
קיין עסטעט, קיין שפּראַכלעכער גורמאַנד, און אונדו זאָלימיר אונדזער פײ:;
געפיל װי אַ גוזמא איבּערטרײַבּן און זיך שעמען מיט אונדזער לשון? גיין! און
נאָכאַמאָל ניין!
דאָס װאָס דער ייד פאַרהאַלט זיך קאַלט צו זײַן לשון, אָן אַהבה און
ליבּשאַפט, איז נישט פאַרדעם װײַל דער ייד האַלט פאַר זיך פאַר אַ עולה
אַ מיש:שפּראַך צו רעדן. דער אמתדיקער טעם איז פשוט בושה, אײנפֿאַך
שקלאַװן:געפיל, דער ייד לאָזט זיך סוגערירן פון די אַנטיסעמיטן, בּכן דער
דײַטש, דער שונא ישראל, פאַרלאַכט די ײדישע פאָרם און געשטאַלט פון
זײַן לשון, -- מיינט דער ייך, אַז דער דאָזיקער שטאָלצער דײַטש האָט רעכט,
און טוט אים נאָך, און דערקלערט זײַן ײדיש לשון פאַר אַ וילדן זשאַרגאָן
און האַלט עס פאַר אַ גרױסער חרפּה אין אים צו רעדן
אַ גרויסער טייל פון די האַנדלונגען פוֹן די יידן זײַט אַפּאָר צענד:
לינגע יאָרן שטאַמען פון דער אַנטיסעמיטישער סוגעסטיע, אומבּאַװוּסט, כּדי
פּשוט צו מינדערן די אָנגריפס=פוגקטע פון די שונאים, אויס רײינעם איג:
סטינקט, װענדט זיך דער יד געגן אַ סך פון זײַנע גאַציאָנאַלע גיטער נאָר
טאַרדעם, װײַל דער גוי האַלט זײי פאַר נישט גוט אָדער גישט שין, אומבּאַ:
װוּסט האָרכט צו די אַנטיסעמיטישע סוגעסטיע אֲפילו דער טרײער ציוניסט,
דער הייסער העבּרעער און לייגט די האַק אױף דער אײנציקער מער און
שאַנץ פונעם יידישן פאָלק אין אײראָפּא, אויף זייער הײַנטיק לשון, אויף דאָס
יידישע.
דער אַנטיסעמיטיזמוס קערט זײַן בּױגן און שיסט זײַנע פײַלן קעגן
אַלדינג װאָס װערט גערופן ידיש, קל וחומר דאָ װוּ סװחאַנדלט זיך גישט
נאָר אַלײן װעגן א יידישער זאַך, נאָר נאָך דערצו װעגן אַ מישײשפּראַך װאָס
איז פון יידן געמאַכט. דאָ װעקט זיך אויף די גאַנצע גאװה בּײַ די פירנדע
אַנטיסעמיטן פון אייראָפּאַ, בי די דײַטשן
די דײַטשן האָבּן אַ שוועכע צו אַלע נישט-אורשפרינגלעכע לשונות, זי
בּילדן זיך אײַן, אַז מחמת דעם װײ? זײ זענען דאָס אײנציקע מאָלק אין
מערב:אייראָפּאַ, װאָס רעדט לוט דעם פלוג נישט קיין פאַרמישט לשון, זענען
זיי דאָס איידלסטע קולטור:פאָלק, די אוױיסערװײילטע גאַציע פון דער װעלט,
און אַלע אַנדערע פעלקער -- און ספּעציעל די דאָזיקע װאָס רעדן נישט קין
אורשפּרינגלעכע לשונות -- זענען אינפּעריאָרע ראַסן,
אַזױ פאַרהאַלט זיך דאָס דײַטטע פּאָלק צו די גרעסטע קולטור:פעל.
קער פון אײיראָפּאַ, װער שמועסט צו אונדו, בּײַ דעם בעלפגאװוהדיקן מאָר=
האַלטן אונטערשיידן זיך נישט די קלאָרטטע דענקער פון דעם כּראָסטן פּעבּל,
דער גרויסער פּילאָזאָף פיכטע זאָגט אין איינער פון זײַנע באַרימטע
רעדן צו דער דײַטשער נאַציע (0)), אַז ס'זענען בּטל אַלע פאַרגלײַכעכצער
צװישן דעם דײַטשן און צװיש: דעם נײַלאַטײַנישן, ד"ה ראָמאַנישן, ער בֹאַ=
150 פיוזעצסצס רעפעראָט
הױפּטעט, אַז ווען מען וויל שמועסן פון דעם אינענװיינענדיקן װערט פונעם
דײַטשן, קען מען פּאַרגלײַכן נאָר מיט אַ לשון פון גלײַכן ראַנג, װי למשל
דאָס גריכישע,
שאָפּענהױער, װאָס האָט זיך אַלס אַ זון פון אַ נידערלענדער קײנמאָל
נישט געפילט דײַטשיפּאַטריאָטיש, איו איך נישט מחולק בײַ דעם פון די
גערמאַנישע שאָװיניסטן און זאָגט, אַז דאָס ענגלישע און פראַנצייזישע
שטייען אין געגנזאַץ צו די אורשפּראַכן (0188ע8? 2845); און פאַרדעם װײַל
די דאָזיקע שפּראַכן זענען נישט קיין אורשפֿראַכן, װאָס נאָר דאָס דײַטשע
האָט דאָס כּבוד צו זײַן, אין בּײַ אים דאָס פראַנצײיזישע ,דער עלענדעסטע
ראָמאַנישע זשאַרגאָן', ,די שלעכטעסטע פערשטימעלונג (דאָס אַרגסטע קאַליץ.
מאַכעכץ) לאַטײַנישער ווערטער" 6 .1 299),
אַצינדערט איז דאָס נישט קיין חידוש, אַו דער דײַטש, דער שװאָבּ
דער שטאָלצער, װאָט ער איז גאַנץ פאַרנאַרט אויף זײַן אורשפּרינגלעכקיט,
דעגראַדירט אונדוער מיש:שפּראַך, װאָס האָט נאָך דערצו דאָס אומגליק יידיש
צו זײַן, פאַר אַ זשאַרגאָן,
אַז אונדז וועל'מיר פאַרלאָזן דאָס ענגע וינקל פון פאַראורטײילטץ
און אַרױספליען פון דער פאַרשרומפּענער שטומפּיקער שאַבּלאָנע אין די הויכע
לופטן פון בּרייטע האָריזאָנטן, פון װײַטע פילאָלאָגישע פערספעקטיוון, װעט
קלאָר און דײַטלעך פאַר אונדז װערן, אַז אַ מיש:שפּראַך איז ניט קיין חסרון.
דווקא לשונות פון ווילדע פעלקער זענען ריין און ציכטיק, אָן אַ פרעמד צו;
מישעכץ. די אינדיאַנער, די בּאַנטו, די אױסטראָל:געגער האָבּן אין דער אייג.
זאַמער שטילקייט פון די װעלדער זײיערע שפּראַכן אָפּגעהיטן פאַר פרעמדע
עלעמענטע און זייער איינחייטלעכן בּוי דערהאַלטן אַזױ כשר װי בּײַ די ששת
ימי בּראשית, װי מער אַ פאָלק האָט קולטור, אַזױ מער דערהאַלט זײַן שפּראַך
פרעמדע צופליסע,
אונדז קאָנ'מיר דאָס זען בײַ פעלקער װאָס נעמען הײַנט אָן א נײַע
קולטור, דאָס יאַפּאַנישע זאַפּט זיך אײַן אַ סך ענגלישע װערטער, און ס'איז
א מעלה, דער גרויסער קענער פון יאַפּאַן מומסת 1:8108010 פרייט זיך אין
וײַן בּיכל קאָקאָראָ דעריבער, ער האַלט דאָס פאַר אַ פּראָגרעס, די שפּראַך
וועט דאַדורך רײַכער װוערן, אַזױ װײַט, אַז ער האָפט, אַז מיט דער צײַט ועט
אפילו דער יאַפּאַנישער דקדוק זיך ענדערן אונטער דעם אײַנפלוס פון די אייי
ראָפּעיִשע שפּראַכן,
אויף א ריינעם יחוס פון אַ לשון צו שטאָלצירן איז אַ קליינטשיקער,
ענגהאַרציקער שטאַנדפּונקט, בּלוי בּלוט מיט צוויי און דרײַסיק זיידעס איז
נישט פאַרהאַנען בּײַ קיין לשון, ס'איז אַ זאַך װאָס די פילאָלאָגן האָבּן בּאַ:
וויזן, אַז אַ שפּראַך דערהאַלט זיך ריין נאָר אין דעם אורצושטאַנד פון בֹאַר.
בּאַרײַ, אַז װי מער א פאָלק אַנטװיקלט זיך, אַװי מער װערט זײַן שפּראַך
פאַרמישטער, פאַרדאָרבּענער, פאַרלירט זײַנע פאָרמען, זײַן אמתדיקן קלאַנג
ריינע און געמישטע לשונות 151
אאז"וו,. בּכן איז דאָס נישט קײן פעלער, אַז א לשון איז פאַרמישט, דאָס
שיט
ז נישט קיין פאַרװיאַנעט װערן, נאָר א בּאַנלײטערשײַנונג פון אַנטװיק?
איך װויל ניט פון דעם דײַטשן פאָלק אַװעקלײק'נען זײַן הױכע קלי
-טור, זײַן גלענצנדיקע אַנטװיקלונג, און פאַר דעם װיל איך אויך זאָגן אַז די
:דייטשע שפּראַך, כאָטשע זי איז לפנים אַזױ אורשפּרינגלעך, האָט אַלע מערק?
מאַלע פון אַ פאַרמישט לשון, פון אַ זשאַרגאָן.
אַ גוטע העלפט פון אַלע דײַטשע װערטער זענען פרעמדווער?
שער, פון דעם װיל איך שוין גאָרנישט שמועסן, פון די װערטער, װאָס
דאַכטן זיך אונדז אַלס כֹּשר דײַטש, איז אַ זײער גהױס חלק לעהנווער*
טער, װאָס זענען אַ אינטעגראַלער טײל פונעם דײַטשן לשו. אַפּילו די
דייטשע אורװוערטער זענען נישט צװאַמענגעהאַלטן דורך א אײנהײטלעכן
-פאָד'עם, |
מען װאַרפט געוויינלעך פאָר געגן די ראָמאַנישע שפּראַכן, אַז װער:
שער װאָס קערן צום זעלבן שורש זעען טײלמאָל אַזױ אוס, אַז ס'איז נישט
מעגלעך צו דערקענען זייער צוזאַמענהאַנג, מען װאַרפט אויך פּאָר דעס יידישן,
אַז 5משל אינעם װאָרט צושטאַר-געבן דערקענט מען נישט דאָס
װואָרט ,שטײַער' (צושטטערן), אַז פאַרוואָרלייסט קלינגט װי ,לײסטן,
נישט /לאָזן" (פערװאַרלאַסען). דעם זעלבן צוג קען מען אױן בײַ דעם
דײַטשן בּאַמערקן, וועלכער דײַטש, װאָס ער האָט נישט קיין פילאָלאָגישע
שיטודיען, װײיס אַז העררליך, פרעהליך אאַז"ו שטאַמט פון פפראָה"
.גלײך", = ,הערר:גלמך"? אַז דאָס סופיקס ,ליך' אין אֲמאֶל געװען אַ װאָרט
פאַר זיך! וועמ' פאַלט אײַן, אַז עמויג איז גלײַךְ װי ,אַמײַזענהאַפּט', אַז
איימער אן צובּער קמוען אַװיס פון דעם זעלבּן װאָרצלן איימער
אִיז פריער געווען ,איין=בער'* ,צובער"== צװאָבּער, צויי-בער. יבער" (סנמט)
קיז טײַטש געווען ,טראָגן", װי הײַנט נאָך אין פּלאַטדײטשן און אין ענג?
לישן, בּכן אַ כֹּלִי װאָס מען טראָגט דאָס, מיט אין האַנט אָדער מיט בּײידע
גצוויי) הענט, בי שפיל למשל זעט אױס װי סזאָל שטאַמען פון ,שפיל',
און דערװוײַל איז דער שורש 87616, שמועסן. פר עוועל האָט אַ פּנים פון
א איינהייטלעך װאָרט, און דערװײַל איז עס צוזאַמענגעזעצט אױס ,פער?
-עוועל", געוועל" (איוול) איז נאָך הײַנט טײַטש אין ענגלישן שלעכט, בלינד.
ס'לאָזט זיך בּרענגען ווערטער אָן א צאָל, װאָס דער הײַנטיקער דַטְשׁ
יקען זיי שוין נישט מער פאַרדײַען. אַפילו די דײַטשע אָרטאָגראַפּיע /איז נישט
:פַילאָלאָניש ריכטיק. אויך דאָ איז אויפגעדריקט דער קאַראַקטער פון אַ מיש:
-שפּראַך, ס'איז אין דער אָרטאָגראַפיע אַ װילד כאַאָס, אָן אַ טעם און אָן
א געועץ. פערטיג שרײַבט מען דײַטש מיט 0, כאָטשע ס'שטאַמט פון
-,פּאַהרען", על טע רן, כאָטש דער װאָרצל איז ,אַלט', בּעהעגדע, כאָטשע
:ס'קומט אַרױט פון ,האַנד" אאַז'וו,
153 מיזעסעס רעפעראַט
אָבּער נישט נאָר די איינצלנע װערטער זענען װי אין א מוהו 14
אַפילן אַלגעמײנערע ציגע, אפילן דער דקדוק, די דאַָויקע אײַוערנע רינג ער
װאָס האַלטן צונויף דאָס כאַאָט פון װוערטער, זענען שטאַרק דורכגעועצט מיט
פרעמדע יסודות, פון פלעטע איזן פלעטיסט, פון באדען--ב אדענוער
פון קאַנט--קאַנטיאַגער, פון פפיפיג--פפיפיקוס, פון שודערן--
שוידערעז, ליטער לאַטײַנישע פאָרמען. ווידער אין אַנדערע פאָרמעך
הערט מען דאָס עכאָ פון פראַנצייזישע אלינפליטע, אַװי האָט דער דײַטש פון
יענער זײַט פון די װאָגעון אַריבּערגענומען אַלע פאָרמען אויף -ירען" װויג
דראַנגואַלירען, שטאָלצירען, גאַסטירען, גלאַזירען,
אאַז"װו, + װײַטער אַלע אױף ע" װי: פישעריי, בעקעריי, אויס-
קונפטיי אאַז"וו, װײַטער אויף ,:אַוש" (ס88) װי פאַסטאוש אאַז"ו..
ס'װאָלט אויסגעקומען גאַנצע בּייגן צו פילן, ווען איך זאָל װעלן אויפ;
ציילן די אָלע פאָרמען און פראַזן און רעדנסאַרטן, װאָס דער דײַטש פאַרש
דאַנקט זי גאָר צו פרעמדע. דאָס דײַטשע לשון, טראָץ דעם אױסענװיינענ-
דיקן אויסזען, איז אַ אַמאַלגאַמאַ. דער דײַטש האָט גאָר קיין שׁוֹם רעכט זיך
צו רימען מיט דער ריינקייט פון זײַן שפּראַך, אמת, אַז אַנדערע אורשפַּריבג..
לעכע לשונות פון קולטור:פעלקער זענען אויךף נישט בעסער, וען נ"שט.
אַרגער, בּאַשטעלט, און אַלע זענען בּיז אויף דעם גרונד זשאַרגאָניזירט; אָבּעף/
װאָס שטאָלצירט דער דײַטש, װאָס קוקט ער אויף אונדן מיט אױגן פון גאותר
און װאַרפט אונדו פאָר, אַז דווקא אונדזעד לשון אין אַ זשאַרגאָן, אין דער
זשאַרגאָן"? די וויסנשאפט קען נישט קיין פוריוילעגיעס, קיין טאָפּלט מאַם:
איז נישט פאַרהאַנען. אַדער זענען אַלע שפּראַכן, װאָס זיי פעלט די אר"ף
שפּרינגלעכע ריינקייט, זשאַרגאָנס, דעמאָלט אין אויך די דײַטשע שפּראַף
אַ זשארגאָן,--אָדער קיין איינציק איז נישט קיין זשאַרגאָן, און אונדזער ייריש.
איז אַ לשון װי אַלע, גערעכט מוז מען זײַן,
די אַנטװיקלונג פאַודאַרבּט און פאַרמישט, לפי זה אַלײן װאָלט דאָם
יידיש שוין בּאַדאַרפט דאַרשטעלן אַ העכערע מדרגה אין דער אַנטװיקלונג.
און דאָס איז נישט קיין פּאַראַדאָקס, איך װעל פּרוּװן דאָס צו באַװליון,
דאָס פאַרהעלטניס פון דעם יידישן צום דײַטשן אין אַ סך מאָל אַנאל8ג.
צו דעם פאַרהעלטניט פון די ראָמאַנישע שפּראַכן צום לאַטײַניש. און אַזױ
וי די ראָמאַנישע שפּראַכן זענען אַ היסטארישע אַנטװיקלונג פון דעם לאט גל
נישן, שפּעציפיש צו די פעלקער װאָס האָבּן דאָס לאַטײַנישע אָנגענומען, אַװײ
איז אויך דאָס יידישע א יודאַיזירטע עװאָלוציע פון דעם דײַטשן לשון, דאָם
יידישע נאָמען (שם דבר) קען נישט קיין דעקלינאַציע, אַחוץ בײַ װערטער
װאָס בּאַצײכנען אַ מענטש, דער יד זאָגט: ד ער טיש, פון דעם טיש,
דעם טיש, אן ,טיש" בּלײַבּט טיש אָן אַ שיגוי,
דאָס זעלבּע גופא קאָנימיר זען בּײַ די טעכטער-שפּראַנן פון רוים, דאָס.
פראנצייזישע, איטאַליענישע, -שפּאַנישע, פּאַָרטוגעזישע אאַז"ון האָבּן נישטי
יידיש אַ העכערצ מדרגה 38
קיין שום דעקלינאַציע. דער מאַנגל פון אַ דעקלנאַציע אי אַ אנטװיקְלוֹג.
די רײַכסטע פלעקסיע געפינט זיך בּײַ אַ אינדיאַניש שטאַם אין צפון;אַמעריקאַ
(די. אַלגאַנקינס), װוּ אַפילן די פּרעפאָזיציעס (יחס השם) אוֹן די אַדװערבּיען
(פאר הפּעל) זענען פלעקסירבּאַר, דאָס שװאַך אַנטװיקלטע פאָלק פון די בּאַסקן
האָט צװעלף פעלע בײַ דעם נאָמען, די אוגראָפינישע פעלקער ביז צװאַנניק
פעלע, דער סאַנסקריט אַכט (מיט דעם װאָקאַטיו), דאָס סלאָװישע זיבּן, דאָ
לאַטײַנישע זעקס, דאָס גריכישע און דאָס אַלטתױמדײַטש וע פינעף, דאָס א |
טיקע דײַטשע פיר, דאָס אראבישע דרײ, דאָס העבּרעיש טײלװײַז צוויי אאַז"וו,
כּסדר אַ פאַרמינדערעכץ,
בּעסער נאָך קענען מיר דאָס זען, אַז דער פּראָגרעס פון דער קולשיף
מינדערט דאָס פלעקטירעכץ פון שפּראַכן, אַז אונדו װעלימיר בּאַטראַכטן די
היסטאָריע פון איינצלנע שפּראַכן, דאָס לאַטײַנישע האָט אין דעם פאָלקסלשון
(1094108 8טשמון) פאַרלוירן דעם געניטיוו, אין דעם אַלטפראַנצײזשן אוך אין
דעם רומענישן האָט זיך די צאָל פון די פעלע אױיף צװיי פאַרמינדערט, די
הײַנטיקע ראָמאַנישע שפּראַכן (אַחוץ דעם רומענישן) האָבּן שון גאָרנישט
קיין פעלע. דאָס אַלטגריכיש האָט פאַרלױירן אין דעם נײַגריכיש דעם דאטיר,
דאָס אַנגלזעקסיש האָט אין דעם ענגלישן אָנגעװוֹירן אַלע פעלע בִּיז אױף
דעם געניטיוו, דאָס נײַפּערישע האָט אױך נישט, אין געגנואַץ צום אֲלמ*.
פּערוישן, קיין דעקלינאַציע, אַפילו דאָס עספּעראַנטאַ יל אָפּשאַפן אַלע פקלע
אַחוץ דעם אַקװאַטיו,
די ראָמאַנישע לשונות זענען אַנאַלישיש,. שטאָט װי דער דײַטש זאָגטי
סינטעטיש, דאַס הימעלס-בּלוי אָדער דאס בּלוי דעס הימעלס,
זאָגט דער פראַנצױו 6161 ט6 +טעגץ (16 40==60), אַזױ אויך דער ייר: דאָס
בּלוי פון דעם הימל, די גרעסע פון דער וועלט, די הצל.
קייט פון דער זון דאָס תקיפות פֿון דעם פּריץ אאֲױח. דאָס
דאָזיקע אַנאַליטישע עלעמענט איז אויך פאַר די דײַטשע דיאַלעקטע כאַראַקטע:
ריסטיש, דאָס יידישע האָט דאָס קאַראַקטעריסטיש בשותפות מיט דעם פרא?+
צויז, אַז ס'איז אין אים כּמעט נישט מעגלעך צװאַמענגעועצטע װערטער צו
מאַכן (0008118נ00 0001848ם),
הױכאַנטװיקלטע לשונות זענען נישט מדקדק צו מאַכן א חילוק צװישך
מינים, די סעמיטישע לשונות, װי די הײַנטיקע ראָמאַנישע, קענען נור צהיי
מינים (זכר, נקבה), דאָס געוטרום קענען זײ נישט, דאָס ענגלישע און דאָס
פערזישע האָבּן נור איין מין, װאָס דינט פאַר בּיידע געשלעכטער, די טעלקער
װאָס האָבּן זיך אַם פריסטן אױפגעכאַפּט צו קולטור, װי די כינעזן, די סומער:
יער (װאָס האָבּן געבּליט פאַר די בּאַבּילאָניער), די דראַװידאַס (װאָס זעגען
צלטער פון די סאַנסקריט:אינדער), האָבּן אין זייערע אגלוטינירנדע לשובית
אין היסטאָרישע צלַטן אויך נאָר איין אייגציק מין, דאָס יידיש האָט צהאַר
נאָךְ נישט פאַרמאַנט גאַנץ אָתּצושאַפן די געשלעכטער, די צײַט אין נאֶך ופ
4 מיוזעסצס רעפּעראַט
װען צו קורץ, עפעס האָט ער שױן אין דער הינזיכט געטון. די פּאָטעסיװײ
מהאָנאָמינאַ מאַכן נישט קיין חילוק צװישן די מיגים. מען זאָגט מיין טיש,
מיין שאַפץ, מיין הױו; דײַן טיש, דיין שאַפע אאַזו. דאָס נומעראַלע
.איין : איז אויך גלײַך אין דעם נישט אָנערקענען פון מינים: איין טיש,
איין שטַפע, איין הױז די נאָמינאַ װאָס האָבּן אַ פלעקסיע דעקלינירן, אַז
פיר װועלן אוועקקוקן פון דעם אַרטיקל, גלײַך מענלעך וי װײַבּלעך װי זעב=
לִך: משה, משהס, משהן הנה, הנהס, חנהן דאָס יינגעלע,
בננבגצלעס, יינגעלען אאחו.
'איז נאָך צו װײיביק צײַט װי דער יד שמועסט יידיש, אַז עס זאָל
אים. געווען קענען געלינגען דאָס פּרינציפּ דורכצופירן. דער דאָזיקער האַנג
אָבּער האָט באַװוירקט, אַז דער ייד איז גאַנץ װילקירלעך פאָרגעגאַנגען ער
האָט גארנישט גי צקיקט, אין א װאָס פאָר א געשלעכט אין אַ װאָרט אין
דײַטען, און האָט נישט מדקדק געווען װאָס פאַר אַ אַרטיקל צו געבן דער
יד זאָגטן דער (דאָס) ש לאָס, דער (דאָס) דאַך, די (דער) בּאָרט, דער
(דאָט) טויער, דער (דאָס) בון, די (דער) צווייג, זי (דאָס) שיף, די
{דאָס) שווצערט, דער (די) ל אַ מ 5, דער (די) 7אַמטערן אאַז"ו--אַלץ
טאַרקערט וי אין דײַטשן. אין ליטװאַקישן דיאַלעקט איז מען בּײי דעם אַ סך
קאָנסעקוו וענטער אן מען האָט קפּגעשאַפט דאָס נעוטרום,
דער ײד האָט א טכע אויס דײַטשע איגפאכל װאַקאַלע טאָפּלטע
(דיט8ג גע) צו באין, וי למשל ,וס" רעדט דער ייד אויס ווועס, צאָלי ט
+ וצָל, ,שאלע"--ש ועל אא"ו,. ענלעך גײט פֿאֶר דעו איטאַליענער, װאָס
צֶר האָט פֿון 3טםסט--סמסטט געמאַכט, פון וטע10--סעסט} אאַז"ו, ענלעכער
נאַך און גענויער פאַרטאָפּלט די װאָקטלע דער שפּאַניער; דאָס לאַטײַגישע
4 למשל איז בײַ אים סטסטם געװאָרן, 1048--4040: אאַז"ר,
טייל פאָנעטישע ציגע אין יידישן, װאָס מען האַלט זיי פאַר שטומפיק
און פאַר אַ אויספלוס פון פאַרדאָרבנקײט, פון פאַרגרעבּטער פוילקייט, זענען
נישט אנדערש װי א אַנטויקלונג און קאָנטעקװענטע פאָויטזעטצונג פון אֲמתס
+ דײַטשע געזעצע פון דער פֿאָנעטיק, דער ייד זאָגט אויף דעם אִיט
געלויפּען" אייגנטלעך גילאָ פן, פון גגעפאַלען--ג יפּאַלן אאַז"ו, מען
אַרפט אַ סך מאָל דורכדעם פאָר, אַז דער ייד פאַרשליננט כאַפּנדיק וֹער=
טר, אַז די הויפט:מידה פונעם יידישן איז דאָס פּאַסקו'ני אַקצענטוירעכץ.
אָס כאַפּנדיקע, דאָס שלעכטע אַקצענטוירעכץ איז לױט דעם ריכטיקן אמת
א גרונדצוג פון דער נײַהיכדײַטשער שפ-אך, װאָס אונטערשיידעט זי פון אירע
פריערל אנטװיקלונגט:שטאדיען, און ס'איז גאר נישט ייריש. אין מיטלהויב=
טשן פלענט מען צו זאָגן למשלן; תה2מט8, 0881ט, 5108, 80ט86ום, דע=
דוס האָט דער געהויכדינטש געבּילדעסט מס2מטוסם, 008061, 810064, 8686060,
איבערצל דאָס לאַנגע, ברייט? ,2" אױיף אַ ,6" פאַרקירצט, און ס'אין נישט
ער רעווען וי א װײַטערער, קאַנסעקװענטער שריט דאָס ,ף" גאַנץ צו פֿאַך=
וא
אק
של
א
4
גײל פאָרמען אין ירדיש 155
טיליקן, דער ייד האָט פאַרשטאַנען דעם יסוד פון דעם לשון, און ער האָט
געװוסט ריכטיק זײַן ערװאָרבן דיאַלעקט אױיף דעם װעג פון פּראָגרעסיװער
צװאָלוציע צו פירן,
111
דער ייד האָט אין דער װײַטער פרעמד זיך אַ לשון אָנגעאײגנט. ער
איז נישט געווען קיין שקלאַו פון די דײַטשע יסודות, ער האָט דעם פרעמדן
שטאָף פאַרדײַעט, אױסגעבּויט, אַנטװיקלט, בּיז ס'האָט זיך אַ נײַע ידישצ
סיגטעזיס אַרױסקריסטאַליזירט. דאָס זעט מען אַם בּעסטן נישט דאָרט װו מען
זעט אַ אלגעמיינע רעגל פון עװאֲלוציע, -- א סך בּעסער דאָרט, װוּ די
דײַטשע שפּראך האָט חסרונות און דער יד האָט זײי אױף אַ אײגן אופן
אויסגעפילט,
אינעם דײַטשן איז נישט קיין חילוק בּײַם פֿלוראַל (לשון רבּים) צװישן
דעם ערשטן און צװישן דעם דריטן פּאַרשױן. מען זאָגט: ,וויר געבּעף, ,זי
געבּען", און ,געבּען" ענדערט זיך נישט (דאָס אַלטהױכדײַטשע -- געבּאַמעס,
געבאַנט, דאָס מיטעלהױכדײַטשע -- געבּען, געבּענט). דאָס יידיש (װאָס
שטיצט זיך נישט אויף עלטער דײַטש, װי דער עולם קלערט, נאָר פאַרקערט
אויף דעם נײַהױכדײַטשן) האָט א אײגענע פאָרֶם אײַנגעפירט. מען זאָגט
אונדז גיבּימיר אוךן זיי גיבן; אַזין אובדז פויפימיר,
אונדז רײײיטמיר, אונדו שרייב'מיה,,. אונדז גלייב'מיר
אאַז"דו,
דער דײַטש קען נישט קיין צװישנשייד צװישן דעם צװייטן פּאַרשױן
פּלוראַל (לשון רבּים) און דעם פּלוראַל בײַ דעם אימפּעראַטיו (צווי): ,איר
שרייבעט"--, שרייבּעט", , איר קויפעט"--, קויפּעט", דער ייד גיבּט צו אַ ,ס" בּײַ
עם אימפּעראַטי און זאָנט עץ שרייבט און שרייבּטס, עץ קויפט
און קויפ טס אאַז"ה,
אַ ענלעכע דיפּערענציאַציע זע'מיר בּײַ דעם װאָרט , ווירד". דאָס דאָזיקע
װאָרט האָט אין דײַטשן אַ טאָפּלטע טײַטש,. אײנמאָל בּאַדײַטעט יירד" איך
דעם זין פון געשען, למשל! ,איך ווערדע פריסטער" (88009008 110), און איינ=
מאָל ווידער אין דעם זִין, אַז ס'וועט זײַן, למשל; ,איך ווערדע פּריסטער זייף
(88080408 090), דער ייר זאָגט אײנמאָל ,איך וו ע" (העיער) פריסטער' און
קאָגִיוגירט איך ווער (װעיער), דו ווערסט װשיערסט), ער ווערט
(וועיערט), אוגדז ווער (װעיער) מיר, עץ ווערט (װעיערט), זיי
ווערן ווערן); דאָס אנדערע מאָל זאָגט דער ייד: ;איך װעל פריסטער ויין"
און קאָניוגירטן איך וועל זיין, דוֹ וועסט, ער וועט, אונדוז
ווע ל'מיר, עץ וועט, זיי וועלן זײַן
דער דײַטש זאָגט אי ר דרײפאַך. אײינמאָל װען ער ויל זאָגן פעמיגין
{לשוך נקבת) בע פּאַסעסיװ-פּראַנאָמינאַ: ,דאָס הױז פון חוה--איר הוז",
156 מיזעסעס רעפעראט
אַ אַנדער מאָל, וען ער װיל זאָגן פּלוראַל בײַ די זעלבע פּראָנאָמינאַ אױיף
דריטע פּאַרשױנען: ,דאָס הויז פון די סוחרים"--,א יר חויז', אויסעררעם, או
דער דײַטש ויל זאָגן פּלוראַל (לשון רבּים) אין דעם צוייטן פאַרשױן בײַ
פּערזאָנאַלפּראָנאָמינאַ, בּאַניצט ער אויך דאָס װאָרט ,איר": ויר, איר, זי,
דער יד זאָגט אין דעם ערשטן פאַל גלײַך װי דער דײַטש ;איר הױר, אין
צווייטן פאַל האָט דער "ך זעלבשטענדיק אויס דעם פלוראַל זי" געמאַכט
זייער; מײער הוז". אין דריטן פּאַל זאָגט דער ייד ,על"
נישט תּמיד איז דער ייד אױסן געװען אױף חילוקים, דאָרט װוּ דער
דײַטש האָט געמאַכט איבּערפליסיקע חילוקים איז דער ייד פאָרגעגאַנגען סינ;
טעטיש און ער האָט פאַראיינהייטלעכט. דער דײַטש קאַניוגירט נישט.רענל;
מעסיק ,איך ווייס" און ,וויר וויסען", ,איך דאַרף--וויר דירפען", , איך מאָג--
וויר מעגען" אאַז"וו. דער ייד זאָגט גלייך! איך ווייס.-אונדו ווייסימיר,
איך ד אַ רף--אונדז דאַ ר פ' מיר, איך מ ע ג--אונדז מע ג' מיר,
די דײַטשע הילפסצײַטװערטער (אױיקסיליאַרע װערבן) זעען װונדערלעף
אויס: ,וויר זינד, איר זײַד, זי זינד', װאָס פאַר א צװאַמענהאַנג פאַרביגדט
זי דער יד האָט גענומען דאָס װערבּ (פעל) /זײַן" און ער האָט פון זיף
געבּילדעט: ,אונדז ויֵינ'מיר (זענ'מיר), עץ זיֵינט װעַנט), זײ ויינ:ען
(זענען), אַװי וי פון ,קוקן": ,אונדז קוק'מיר, עץ קוקט, זי קוקן",
די דײַטשע אַדװערבּיען האָבּן א פאַרקערט פּנים: װאָפּיר, װאָצו, װאָרום
אאַז"וו, דער ייד זאָגט נאַטירלעכער: פּאַר וואָס, צו וואָ ס אאח"ה,
שטאַרק און מיט שכל האָט דער יד דורכגענומפן די פֿון גערמאַניען
צוגעקומענע עלעמענטע, איבּעראַל האָט דער ייד מיט זײַן קלאָרן פאַרשטאַנד
געװירקט, געמאַכט אָרדנונג, העלקייט פאַרשפּרײט, די קאַנסעקװענץ, מיט
וועלכער דער יד האָט זײַנע נײַערונגען מיט דער שפּראַך פאַראײניקט, אין
זייער אינטערעסאַנט און װאַרפט ליכט אויף דער קראַפט פון דער סינטעוס,
ענלעך װי אין סלאַװישע לשונות, האָט דער ייד אײַנגעפירט דעס דעמינישיוו
(איממינוטיוו) פאַר אַלע זאַכן פון דעם טעגלעכן געבּרויך, למשלן דאָס ביכל,
דאָס פלעשל, דאָס זייגערל, דאָס ג לעזל אאַז"ה, די ענדונג פון,-לי
פאַר פאַרקלענערונג עקסיסטירט אין טייל דײַטשע דיאַלעקטע, אָבּער זי זענען
אין קיינעם איינציקן אַזױ װײַט פאַרבּרײיטערט װי אין ידישן,
דאָס יידישע װאָט דוֹרך זײַן אײגנאַרטיק דעמינוטיון א פאַרבּרייטעטע
פאָרם אויף ,7" דערהאַלטן, װאָס זײַן מין איז נעוטרום. דאָס יידישע האָט
אָבּער קיין האַלבּקײטן נישט געקענט, אַלע דײַטשע װערטער, װאָס ענדיקן זיף
פּשוט צופעליק אויף :7', אין װועלכן געשלעכט זיי מעגן זײַן, האָט דער ײך
פאַראיינהייטלעכט מיט דער דעמינוטיװפאָרם און געמאַכט פאַר נעוטרום, ול
למשל: דאָס (דער) צעטל, דאָס (די) ועמל, דאָס (דער) דעקל, דאָס
(דער) וועקסל, דאָס (דער) אַרטיקל אאַױ"ה,
דער ייד איז נישט געװען קין דאָרשטיקע גאָמבּקע, װאָס זאַפּט אין
גייע פאָרמען. סיגאָנימען 157
זיך אײַן אָן כּוח אַלעס װאָס איז דערנעבּן. דער ייד איז געווען אַ פּריץ אי
3 דאָס פרעמדע מאַטעריאַל, אַפילו דער פרעמדער פּשוטער סענס (זין) פוך
די װערטער האָט זיך נישט דערהאַלטן. זייער א סך מאָל אין דאָס דײַטשע
װוקָרט געװען פאַר דעס ייך אַ לײדיק געקלינגל, װאָס מען קען אין אים
אַרײַנבּרעננען װאָס פאַר אַ טײַטש ס'אין אָנגעמעסענער פּאַר דעם ידישן
שפּראַכגירסט,
איך על אַ פּאָר בײַשפּילע בּרענגען פון זאָלכע װערטער, װאָס האָבּן
איבערגעמּיטן דעם טײַטש. איידל בּאַדײַט אױף דײַטש ,מיוחסדיק', אױף
יידיש ,דעליקאַטנע", ,צאַרט"; נ אָ גן, דײַטש,גריזשען", יידיש ,זייגן', ,ציצקען"ן
ש מע קן (געשמאַק האָגן), יידיש ,ריכן'; פאַ רזוכן (פּראָבּירן), ייריש , קאָסטן",
,מועם זײַן; בּייו (שלעכט), יידיש ,93ל:3עס'ן ק לע ר | (קלאָר מאַכן), יידיש
ענקען"; זע צן (נידערזעצן), יידיש , פּלאַנצן"; ה וי (ליידיק, פּרוזשנע), יידיש
נאַקעטן מ עגן (קאַנען, אימשטאַנד זײַן), יידיש ;מותּר זײַן, בּאַהאַלטן
(עפעס פעסט האַלטן), יידיש ,פערבּערגן"; מילד (אַ גוט האַרץ האָבן), יידיש.
,פרײגעביק", אאַז"וו אאַז"וו,
דאָס יידיש איז אַ אײנהײטלעך קריסטאַליזירט לשון, מיט אַ שטאַרקער
איגעווייבענדיקער קאָנטאָלידאַציע און מיט אַ. קרעפטיקער אױסנװיינענדיקער
פאַראַרבּעטונג, די קעגנערס פון דעם יידישן, אַז זיי ווילן װײַון אַז יידיש
איז נאָר א פאַרמישטער זשאַרגאָן, בּרענגען זי ראַיות, אַז אױף אַ סך בּאַ=
גריכע זעגען דאָ איבערפליסיקע סינאַנימע פון פאַרשידענע לשונות, אַז דער
ייך, װױ ער איז געװען, האָט ער געכאַפּט װערטער אָן אַ באַדאַרף, און זײַן
לשין איז דורכדעם נאָר אַ כאַאָטיש צוזאַמענקלעבעכץ,
למשל, מאַכן זי חוזק, דער יד זאָגט: חושך און טעמני און
פינצטער אױף איײן און דער זעלבער זאַך, צום ערשטן דעקן זיך גישט די
דרײַ װערטער, סזענען דאָ פײַנע הילוקים צװישן זײ, פינצ ט ער איז אַ
פיזישע באַצײכנונג, אַז ס'לײַכט נישט די זון און ס'איז טונקל. חו שך האָט
אין יידישן נאָר אַ איבּערטראָגענעם טײַטש, אַז ס'איז טרויעריק און שלעכט.
טעמני איז די זעלבע מעטאַפּאָרע, נאָר שטאַרקער, אַז ס'איז גאָר שלעכט.
נישט קיין צװאַמענקלעבעכץ, נאָר סובּטילע פײַנקײטן און קלאָרע
אָרדג גג זע'מיר פֿאר אונדז,
און צווייטנס, אַפילו מען זאָל נישט קאָנען נאָכװײַון דעם איידעלן
שפּראַכלעכן איגסטינקט װי די יידן האָבּן אים בּאַזעטן, איז אױיך נאָך גאָר
נישט קיין רֹאַית פאַר דעם בּוי פון דעם לשן.
יעדעס לשון װאָס װאָט אַ סך דיאַלעקטע אָדער ס'איז געשטאַנען אובי
טער דער השפעה פון אַ סך קולטורן גייט איבּער פון נישט:נײיטיקע סינאָנימע,
למשל אין דײַטשן האָט סמ ע טענע פיר אױסדריקע, װאָס ס'איז צװישן זי
גאָר נישט קיין חילוק: ,ראֵהם" װאָס איז הױכדײלטש, אָבּערט', װאָס איז פון
דעם מזרח:דײַטשן, ,סמעטען" װאָס איז גענומען פון דעם סלאַװישן, ,קרעם"
138 מיזעסעס רעַפעראַט
װאָס איז אַ פראַנציזיש װאָרט. אַ פאַרטייטשער קען װערן גערופן: אי
בּערזעצער, דאָלמעטש (סלאַװיש), דראַגאָמאַן (כערקיש). אַ קוימען הײסט
רױיכפאַנג", ,קאַמין" (לאַטײַניש) ,שאָרנשטײין" (האַלבּ סלאוויש) אאַז"ו,
אַקעגן דער שפּראַכלעכער זעלבּשטענדיקײט פון דעם ידישן װערט
פאָרגעװאָרפן, אַז פאַר אַ גאַנצער שרעגע פון זאַכן פעלן װערטער און דער
ייד מוז זיי הײַנט נעמען פון די פעלקער װאָס רינגלען אים אָרום. אַ לשׂון
װאָס איז אָנגעװיזן אויף פרעמדע לשונות תּמיד, זאָגן זיי, קען קײינמאָל קיין
אמתדיק לשון נישט װערן, בּלײַבּט תּמיד אַ מיש:שפּראַך, אַ זשאַרגאָן, אַו דע-
ייד װיל רופן אַ בױים, רופט ער וי די הײַנטיקע פּאָליאַקן (סאָסנע, יאָדלץ,
אָלכע אאַז"ו); אַז ער װיל האָבּן נעמען פאַר בעליימלאָכות, מוז ער נעמען
פּוילישע אויסדריקע (סטאָליער, צעשלע, קאָװאַל אאַז"וו).
ס'איז ליידער אמת. אָבּער דאָס איז אַ װײַט פאַרברײטעטע ערשײנעג,
אַז אַ פאָלק װאָס טרעפט זיך צוזאַמען מיט ענינים, װאָס ס'האָט פריער נישט
געקענט, נעמט איבּער מיט די דאָזיקע נײַע ענינים אױך די נעמען װאָס וי
האָבּן אין דער פרעמד, דער דײַטש האָט די גרונדלאַגע פון זײַן קולטור אין
דער פרעמד גענומען, בכן װערט אין זײַן שּראַך די גאַנצע גײסטיקע און
טעכנישע קולטור בּלויז מיט פרעמדע װערטער אױטגעדריקט, פון דער פּראָט:
טער אײַנריכטונג פון דער היים (טיש, פענסטער, פּטאָסטן, קיכע אאַז"ו) בִיז
צו דער בּילדונג (שולע, בּוך, בּריף, דיכטער, שרײַבּען, שטודירען אאַז"ה),
בּיז צו דער ממשלה דער געאָרדגעטער (קייזער, רײַך, אַמט, אָרדנונג, בּעציק,
גרענצע, מיליטער, אָפיציר, זאָלדאַט, קאַזערנע אאַז"וו) זענען לויטער וערטע-,
װאָס זענען געקומען פון דעם אױסלאַנד,
אויך הײַנט קען מען װײַזן, װי פאַר גאַנצע קאַטעגאָריען קומען לוישער
פרעמדע װערטער אַרײַן, דער שפּאָרט האָט איבּעראַל לױטער ענגלישע אוֹיס?
דריקע, די מאָדע און די קיך פראַנצייזישע, דאָס רעכט לאַטײַנישע, די מצי
דיצין און זאָנסט די װיסנשאַפּט צומייסט גריכישע,
זיך אָנלענען אויף נישט:אייגענע לשונות בּײַָם איגערנעמען פון נישט:
היימישע זאַכן איז גאָר נישט קיין עוולה, די אונגארן האָבּן פאַר דאָס האַנט;
וערק און דעם גאָרטנבּױ לױטער פרעמדע װערטער, װײַל זײ האָבּן פּריעַר
קיין גערטנער און קיין װאַרשטאַט נישט געקענט, איידער זײי זענען צוזאַמע:
געקומען מיט די פעלקער װאָס האָבּן אויף זײי דעם דאָזיקן שפּראַכלעכ
אײַנפלוס אויסגעאיבט, אַזױ האָבּן די פראַנצויזן פאַר מיליטערישע און יעגע
רישע ענינים ס'רום אַראַבּישע ווערטער, | |
פרעמדווערטער שטאַמען כּמעט תּמיד פון דעם, אַז אַ פרעמדשפּראכיקץ
קולטור בּרענגט נײַע, פריער נישט-באַקאַנטע זאַכן אַ פּרלישער געלערטעי
אַלעקטאַנדער בּריקנער האָט אַמאָל געפּרװוט די גאַנצע היסטאָריע פון דצ"
פּוילישער קולטור לוט די פרעמדע ווערטער אויפצובּויען, און ער האָט גע:
האט נישט קיין שלעכטן סוקצעס (ערפּאָלג),
5 ירעל 6
יידיש אין אָרֹצִם יט
נישט פאַרדעם װײַל דאָס יידישע איז אַ נישט זעלבּשטענדיק, נישט
קיין אַנטװיקלט לשון מוז דער יד זיך פאַר געװיסע קאַטעגאָריען װערטער
לײַען. נאָר פאַרדעם װײַל דער ייד אין גלות האָט געפירט אַ אײנזײַטיק לעבן,
האָט ער פאַר געוויסע ענינים, װי האַנטװערק און װאַלד, װעלכע זענען פוױ
זײַגעטװעגן גלײַכגילטיק געווען, גאָר נישט קיין פּלאַץ איבּערגעלאָזט אין וז
אַחוץ דעם דורכגעאַרבּעטן און אױסגעבּויטן לשון. נישט קיין פאַרפאַל און קיין
פאַרפױלטקײיט איז חייב דאַראָן, נאָר דאָס ענגקייט פון דעם געטאָ,
צן
-- נו, װעט עמעצער זאָגן, אַ לשון װאָס איז געבּוירן אין דעם ענגן געטאָ,
װאָס האָט אין זיך אַרײַנגעסאַפּעט די שטיקעדיקע לופט פון די פאַרשימלטץ
קעלערס אין די קליינע יידישע געסלעך, איז אַ לשון װאָס ס'איז זיך נישש
ווערט מיט אים מטפּל צו זײַן. װאָס פאַר א לעבּן איו דאַ אין אַ לשון, װצָ?
מען אײַנװענדן, פון וועלכן די ויג איז נישט געשטאַנען אין װעלדער אין
פעלדער אין דער בּרייטער פרייקייט און דער אָטעם פון די לאַנקעס האָט זי
נישט דערפרישט, נישט דורכװיאַיעט מיט ריח פון רויזן און טשאַטשקעלעך,
ליליען און פיאָלקעס, נישט דורכגעקלונגען מיט זיסע מעלאָדיען פון פייגעלעך:
עלנט און צער, אוױסגװיינענדיקע פאַרשקלאַװוּנג און דערנידריקונג,
שמערץ און קװאַל מאַכן נאָך נישט קיין לשון הויל און נידריק און אינעװייניק
ענג. אויס דעם גליענדיקן קעסל פון צרות גייען שטאַרקע מענטשן אַרוס,
געלײַטערט וי אײיון, קלאָרער, ריינער, פעסטער, די געפּײַניקטע נשמה, אַז זי
איז גרויס, שרײַט אויס זאָלכע טיפענישן, אויס אַזױנע פאַרבּאָרגענע אָפּגרוגהן,
פון וועלכע ס'חלומט זיך נישט דעם מפונק װאָס ער {לױפט נאָך פינקלדיקצ
מאָטילעס, װאָס ער יאָגט נאָך לײַכטיקע װערמלעך, װאָס ער שװעבּט איי
הוילן גלאַנץ און אין ליידיקן פליטער,
די ענגע בּאַדריקונג פון דעם געטאָ האָט נאָך געשטײַגערט און קאָנ:
צענטרירט אונדזערע כּוחות,
די פּוילישע ליטעראַטור פון דעם נײַנצעגטן יאָרהונדערט, די בַּלִיט פיי
דעם פּוױלישן גייסט, איינע פון די הערלעכסטע רױזן אין גאָרטן פון דצײ
אײיראָפּעלשער פּאָעזיע, איז אַ קינד פון צער, פון קאַטאָרגע, פון ענגע קאָזש=
ניעס. דער שענסטע טייל פון דעם פּױלישן גײסט אין אַ קלאָגיגעשרײ אַקְעְגי
טיראַנײַ, איז אַ זייפצער געװאַלטיק טיף, איז אַ סימפאָניע פון יעמערלעכץ
קריצן פון אַ דערדריקטן און געקאָפּעטן, און איז די דאָזיקע ליטעראַטור פין
ליידן נישט קיין גרויסע ליטעראַטור; אי דאָס דער שכר, אַז נישט געביל
מען לײַדט יסורים און מען איבּערדערט דאָס באַרבּאַרישע גיהנם, אַז מע
זאָל דערצו הערן: די יסורים האָבּן דײַן אײַזערנע נשמה פאַרזשאַװערט, דלינץ
זעלישע כּוחות גענומען?
אויס פגמרשימלטע קעלערס און טונקעלע אוליצעס קען מען אויך זשץל-
180 מיזעסעס רצפעראַט
ניאָל שרליען, קען מען אויך מיט טאַלעגט זײַנע כּוחות זאַמלען און שטיל אוך
פאַרבאָרגן שפּינען דאָט שענסטע געװעבּ. ליטעראַטור פון צער, פון פּײַנענדי=
קער פאַרמאַכטקײט אין אַ שמאָלער צטמאָספערע פון שטעטלעך, איז נאָך נישט
קיין פחיתת-הבּבוד, קאַנצענטרירט גאז האָט אין זיך ענערגיע פון װוּלקאנען.
שטאָט:לעבּן מאַכט נישט טוט און קיין לשון פאַרשרומפן. דער גרעס?
ער בּוקאַלישער דיכטער פון דעם אַלטערטום איז געבּוירן אין סיראֲקוו, געטע
איו אַ קינד פון דעם ידישן פראַנקפורט, דאַנטעס װיג איז אין פלאָרענץ
געשטאַנען, די גרעסטע פאָעטן זענען, אין געגגטייל, געבוירן אין דער שטי2
קעדיקער לופט פון די שטעט, און זײער פרישקיט און נאַטירלעכקײט האָט
גאר דאָדורך גישט געליסן,
-- דאָס יידישע פּאָלק לעבט אֶבֶּער כּמעט אינגאַנצן אין שטעט, הערט
יכען מתווכּח זײַן, איז די פאַנטאַזיע פאַר זיך שוין אָרעם, נישט פעיק פאַר
נאַטוד:בי7לדער, פאַר שילדערונג פון לאַנדשאַפטן,
דעם פאָרווּרף קען מצן פשוט וידערלייגן דאדורך, אַז די יידישף =
מעראַטור אַנטהאַלט אין זיך הײַנט אַ סך בּאַשרײַבּונגען פון נאַטור, און דער
חסרון איז מער א אײַנגעגילדעטער, און װען ער אי אַפילן אַמאָל געוען,
האָט זיך שוין דער הסרון אויסגעפילט,
ווען מען זאָל אַפילן פון דעם וועלן אַבּסטראָהירן, איז דער חסרון פון
באַטור-בילדער = גאַרנישט קיין ראֵיה, נאַטור:בּילדער זענען גאָר נישט קיין
תּואַי פאַר שיינקייט און גאטירלעכקײט פון אַ לשון, די קלאַסישע ליטעראטור
כק די רײמער און פון די גריכן קען זיך נישט רימען מיט קיין אינציק
נואָרט, װאָס זאָל שילדערן די הערלעכקײט פון דער נאַטור, האָמער געפינט
פאַר נייטיק אױיסצומאָלן אויף גאַנצע זײַטן די ריסטונג פון זײַנע העלדן, און
אַר דער אײביקער װיאָסנץ פון דעם העלענישן הימל האָט ער גישט קין
וואָרט. צעזאַר האָט בּאַשריבּן די גאַלישע מלהמה װאָס ער האָט אין די אַלפּן
געפירט, און ס'פאַלט אים קיין איינציק מאָל נישט אײַן צו דערציילן איבער
דער פּראַכט פון די גלעטשער, איבּער דער געװאַלדיקער מאַיעסטעט פוּן די
3ג, אַלעקסאַנדער הומבּאָלדט אין זײַן װערק , קאָטמאָס' װאָלט געקאַנט דערו2
בער באַלערן יעדן, װאָס ער איז פאַרבּלענדט דורך דער הײַנטיקער ליטעראַטור=
ישטרעמונג און גלייבּט, אַז װאָס הײַנט איז מאָדע, איז דאָס אַ אַבּזאָלוטער תנאַי
-- יאָ, נישט נאָר די נאַטור פעלט, עס פעלט דאָך אױך ליבּע און פרייך!
אַזױ װײיניק װוי עס פעלט הײַנט אין דער יידישער ליטעראַטור נאַטור,
פעלט אויך ליבּע. ליבּע איז אַ געפיל װאָס האָט תמיד עקזיסטירט, כאָטשע
די יידישע קאָנװוענץ:חתונות הװאָבּן צו דער ליבּע קיין ממשלה געגעבּן. חתונות
אס לינע האָט נישט געקענט דער אַלטער גריך אַזוי וייניק ווי דער הב
טיקער יאַפּאַנער. ס'איז געווען צײַטן, װוּ אַפילו אײראָפּעישע ליטעראַטורן
זענען אַזױ געװאָרן פאַרפּאַלמעצט דורך די קלױסטערס, אַז אויך אוֹיס זי
איז אַרױסגעפלױגן די ליבּע. צעזען, א דײַטשער שרײַבּער אין זיבּצעטן יאָר.
צי פעלט אין ײדיש נאַטור און ליגע 161
אונדערט, שרײַבּט, אַז ער איז דער ערשטער דײַטשער פּאָעט, װאָס ער שרײַגט
ליבעס:געשיכטן (די ,,מינע" האָט מען שוין דאַמאָלס געהאַט פאַרגעסן),
אָן ליבּע מוז אַ ליטעראַטור דענאָך נישט פאַרדאַרט וערן. ס'איז נישט
קיין צװאַנג אַמאָר קרבּנות צו בּרענגען און מיט בּאַקכוס אַ טענצל צו פירן.
ליטעראַטור, אַז זי איז אמתדיק, מוז זי די ציטערנישן פון דער נשמה מאָלן,
מול פאַרכּישופן די כװאַליעס פון דעם האוץ אין װערטער, און אַז אונדזער
כּאָלק זאָל נאָר זײַן לײַדנדיקע נשמה װידערגעבן, נאָר אויף ציפרעסן זײַן
פידעלע אָנלענען און אויס די סטרונעס שלאָגן טיפע, שמערצלעכע, עלעגישע
אַקאָרדן, װאָלט דאָס שוין געװען אַ גענוג גרויסע ליטעראַטור,
און דענאָך, כאָטשע קיין שטראַל פון פרייד דערלײַכט נישט אוֹיף דעם
צאַרכמאַרעטן הימל פון דעם יידישן פּאָלק, אינדיװוידועלע פריידן פעלן נישט.
און ליבּע װי ליבּעס:שילדערונגען װי ליבּעס:פּאַעזיע איז גענוג פאַרבּרייטעט
אין דער הײַנטיקער צײַט בּײַ דעם ידישן פאָלק.
-- יידיש, אַ פּראָדוקט פון שטעטלעך, מאַנגלט דער געזונטער צוזאַמענ
האַנג מיט דער נאַטור, װאָס איזן אייגן די נאָרמאַלע לשונות; ס'איז אַ פּאָסי
קָו'גי מיאוס לשון, הערן מיר אַ פריש תרעומות, |
דער חסרון פון דעם צזאַמענהאַנג מיט דער נאַטור בּאַװײַזט זיך נישט
- ערגעץ? אַנדערש אינערלעך. פּאַר װאָס זאָל ער זיך באַװײַזן גאָר בּײַ דער
אויסנוויינענדיקער פּאָרם פון דעם לשון; דאָס שטומפּיקע אין יידישן, װאָס
מען האַלט עס געוויינלעך פאַר אַ אייגנטימלעכער יידישער העסלעכקייט, האָבּ
איך שוין אױבּן בּאַװיזן, אין נישט יידיש, אין װאָס אויסערט זיך װידער דאָס
פּאַסקו'ניקײט! אין דאָס נישט קיין אַנטיסעמיטיש פאָראורטייל, װאָס מען האָט
אים אונדז סוגערירט! איבּערהויפּט איז דער פאָרװורף פון העסלעכקײט לע
כערלעך און קינדיש, אַ סוביעקטיוו אורטייל, װאָס לאָזט נאָך גאָרנישט שליסן,
אַז איינער איז נישט קיין אַדאָניס, איזן ער נישט קיין מענטש! װי קומט אַ
געשמאַקיזאַך צו אַ אָבּיעקטיוו אורטיל; סאָקראַטעס, עזאָפּ, מענדעלסאָן,
װויגדהאָרסט אאַז"וו זענען געװען קליינע פּאַסקױנע מענטשלעך, און װאָס בּאַײ
טװײזט דאָס קעגן זיין דאָס ענגלישע איז לט דער אלגעמיינער מיינונג פון
אייראָפּאַ אַ העסלעך לשון, און דענאָך -- האָט דאָס געשטערט, אַז שעקטפֿיר,
מילטאָן, בּײַואָן, שעללי אאַז"וו זאָלן אין דעם לשון זייערע מײַסטער-װוערק
יזינגען?
איגענווייניקער װערט און אױסנװײניקער קלאַנג זענען פאַרשידענע
ענינים, דאָס דײַטשע אַליין, דאָס לשון װאָס מען האַלט עס קעגן יידיש אלס
אַ מוסטער פון שינקייט, האָט נישט פון אײבּיק אויף דאָס פריווילעג פון
שיינקייט, יוליאַן אָפּאָסטאַטאַ, דער פײַנגעבּילדעטער ריימישער קייזער, דערם
ציילט, אַז ער האָט געהערט אויף דעם ריין זינגען דײַטשן, זענען אים זייערע
לידער פאָרגעקומען װי דאָס געקרעכץ פון שרײַענדיקע רויבּפייגל, די דײַטשע
הומאַניסטן אַלײין האָבּן זייער מאַמע:לשון פאַר רוי און בּאַרבּאַריש געהאַלטן
)1(
269 מיזעסעס רעפעראָט
און זיך געשעמט אין אים צו שרײַבּן. מען האָט בּאַדאַרפט פרעגן דעם גרויסיי
קיניג פון די פּרײַסן פרידריך דעם צוייטן, װאָס ער האָט נאָר פראַנצײזיש
געװאָלט ליינען און שרײַבּן, װאָס ער האָט געהאַלטן פון דעם שטאָלצן לי;.
קערדײַטשן, אויך די ראָמאַנישע פעלקער האָבּן נישט קיין בּאַזונדערס הצ
מיינונג פון דעם דײַטשן,
-- דאָס יידיש איז אָבּער נישט-נאַטירלעך פּאַסקו'ני, הערט מען טײלמאָל
זאָגן: עמעצער װאָט ער שמועסט יידיש פון יוגנט אױף קומט אים אָן שהש-,
אַז ער זאָל ריין שמועסן אַ מאָדערן לשון,
אמת בּײַ די מייסטע מענטשן. אָבּער דאָס איז דווקא נישט בײַ עמעצר
װאָס ער שמועסט נאָר יידיש. בּײַ יעדן פאָלק און בּײַ יעדן לשון קען מען
דאָס זאָגן, אַ דײַטש זאָל קענען שמועסן פּוליש, װאָלט ער באַדאַרפט אויס-
נוצן זכות:אָבות, עו קאָן גאָרנישט די קלענגע משיג זײַן. װער דערמאָנט ויך
נישט די דערבּע וויצלעך פון היינע אין דעם ,הערן פֿאָן שנאַבּעלעװאָפּסקײ
איבּער דער אױסשפּראַך פון פּױלישע װערטער. װי דער דײַטש רעױט פראָני
צייזיש, האָט מען שוין גענוג אױסגעלאַכט. פאַר אַ פּאֶר צענדלינגער זאָרן
איז אין עסטרײַך געװען אַ מיניסטעריום, פון ועלכע אַ גריסער טײל אי
בּאַשטאַנען אויס סלאַװן, דער דײַטש האָט דאָס מיניסטעריום גערופן ,דאַס?
אונאויטשפּרעכליכץ", אַזױ קומט אים אָן שווער א פרעמד װאָרט אויסצורעדן,
יבּעהמישע דערפער" רופט מען אויף דײַטש אַ װאָרט װאָס מען קאָן נישט
=
אַרױסזאָגן, אַ בּיימיש דאָרף מיט זײַן סלאַװישן נאָמען איז אַ נוס װאָס איד
נישט צו צעקנאַקן פאַר אַ דײַטש,
און נישט בּײַ זאָלכע גרויסע חילוקים וי צווישן דײַטש און ראָמאַנישץ.
אָדער סלאַװישע שפּראַכגרופּן זע'מיר אונדז די דאָזיקע שװערקייט; מען קאָן
עס זען אויך בּײַ דער זעלבּער שפּראַכגרופּע, טשעכאָו, דער רוס, דערציילט
אין זײַן ,זעקסטן פּאַװיליאָן' איבּער אַ פּאָליאַק, װאָס זײַן נאָמען איז שוע-
אַרױסצורעדן, דאָס װאָס דער ייד שמועסט געװיינלען נישט רין פרעמדצ
לשונות איז אַן אַלגעמײן מענטשלעכער פעלער, װאָרן פרעמדע פאָנעטישצ
חילוקים און פּײַנקײטן איז נישט קיין לײַכטע זאַך זיך אָנצואײגנען אַזו הי
דעם ייד קומט אָן שווער גויַש גוט צו רעדן, אַזי נאָך שװערער קומט אָן
אַ גוי יידיש צו רעדן. יידיש רעדן װי אַ גוי, וי אַ ,גר", הייסט זייער שלעכט
און גראָבּ יידיש שמועסן,
די העבּרעלסטן װאָלט איך געװאָלט דערמאַנען, אַז עמעצן, װאָס זײַן
מאַמע:לשון איז אַ סעמיטישע שפּראַך, קומט נאָך אָן אַ סך שווערער אַ אי:
ראָפּעיַש לשון גוט צו רעדן. דאָס שפּראַכטיסטעם װאָס איז גאַנץ משונת, דר*
אײגנאַרטיקע װאָקאַלע, בּפרט די גוטוראַלן, בּויערן אַ טיפן אָפּגרונד צװישן
שם און יפת, יאָזעפוס פּלאַװויוס (יוסף בּן מתּתיהו הכּהן), װאָס ער איז געווען
אַ טיכטיקער גריכישער שרײַבּער, איז אַלײן מודה אין דעם לעצטן בּוך פוף
8
צי אין ײ"דיש מיאוס 162
זײַנע אַלטערטימלעכקײַטן, אַז ער קען נישט ריין גריכיש שמועסן, די געיַרשעש9
אַראַמעיִשע פאָנעטיק האָט אים זאַפּאָרעס אין ועג געלײגט,
דאָס יידיש איז אַ נאַטירלעך לשון, דאָס יידיש איז אונדזער לשון מיט
אַ דײַטלעכן סטעמפּל פון אונדזער גײַסט, װאָס שאַט דאָס אונדז, אַז עטימאָ:
לאָגיש קערן ,/5 פון דעם יידישן צו דעם דײַטשן שטאַם. דער גערמאַנישער
ענגלענדער בּאַדינט זיך אין דעם געװויינלעכן לשון מיט 30 פּראָצענט װער*
טער, װאָס זענען געקומען פון יענער זײַט פון דעם קאַנאַל, זײַן װערטערבּוך
האָט 70 פּראָצענט װערטער, װאָס לאָזן זיך צוריקפירן אויף די קלאַסישץ
לשונות. דער אַלבּאַניער האָט אין זײַן לשון 45 פּראָצענט װערטער פון דע-
פרעמד, דאָס הינדוסטאַגי (אורדו) װי דאָס טערקישע (אָסמאַגלי) האָבּן 8
גרויסן חלק' פון זיײיערע װוערטער פון דעם אַראַגישן און פּערזישן. דאָס יאַמאי
נישע האָט אין זײַן װערטערבּוך אויפגענומען כּמעט דעם גאַנצן אוצר פון די
כינעזישע װערטער, דאָס מיטלאַלטערלעכע פּערזיש (הזװאַרעש) װאָט מאג
שטאַנען ס'רוב אויס צַראַמעיִשע ווערטער מיט בּלױז פערזישע ענדונגען.
װאָס גייט עמעצן אַן דאָס מאַטעריאַל דאָס טױטע, פון װאַנען ס'איז}
נישט דאָס ליידיקע געקלינגל פון װערטער מאַכט א לשון, נאָר דער גײסט
װאָס בּאַלעבּט עס. נישט דער רויער שטאָף שפּילט בײַ אַ לשון אַ ראָלע. רא
סע, נאַציאַנאַליטעט ליגט נישט אין דער פּשוטער שאָל. אַלץ װאָס בּאשטימט
אַ ראַסע, א פאָלק, בַּכן די פאַרבּ פון דער הױיט, דער בּוי פון דעם גוף, דע"
קאַראַקטער, די נשמה פאַרערבּט זיך, מוז זיך פאַרערבּן; לשון קען אויך
געװעקסלט וערן,. דער פראנצויז װאָס ער איז אַזױ קערפערלעך װי אויך אין
גייסט, קאַראַקטער, זעלישער אײגנשאַפּט נישט מחולק קיין סך פון זײַנע זײידעס
די קעלטן, האָט פמעט אַלע װערטער געװעקסלט מיט דעם לאַטײַגישן האָט
ער דאַדורך אויפגעהערט א פראַנצויז צו זײַן, איו ער דאַדויך אַ ריימער גע
װאָרן? דאָס נאַציאַנאַלע וועזן ליגט נישט אין די הוילע װערטער, דאָס דריקט
זיך אויס אין דער איגעװײנענדיקער אױסבּױונג, אין דעם איגװאַלט װאָס מען
האָט אַרײַנגעהױכט אין די בּאַקומענע עלעמענטע, אין דער פּאָנעטישער פאָרם
און בְּעֵיקר אין דעם גאַנצן ים פון געפילע, בּילדער, אַסאָציאַציעס, װיצן און
דרג"ל, װאָס האָט זיך אין דעם שטומען בּלינדן שטאָף אַרײַנגעװאַקסן. מיט
דעם לשון פון די זיידעס װוערט מען נישט געבּירן, דאָס לערגט מען; מיט
דער גשמה, מיט דעם גגייסט פון די עלטערן אָבּער יאַ, און דאָס אין דאָס
מאָסגעבּנדע,
נישט די מאַטעריע איז מכריע, נאָר דער כּוח װאָס שאַפּט און װירקט
אַנטשײדעט אַלצזינג, דאָס רוב פון זײַנע מיטן און געטער-געשטאַלטן האָט דער
גריך גענומען פון מצרים, אֲשור און פעניציען, און דענאָך -- ער װעט דעם
פאָרװורף מאַכן, אַז ס'האָט העלאַס געפעלט אַריגינאַליטעט! דער שײַן פון
געטלעכקײַט, װאָס ער אין אַרױסגעפלאָסן אויס דער העלענישער נשמה אוך
האָט די רויע בּײַקעס צו קונסטפולע זאָגן דערהויבּן און אַזיאַטישע סטראַשִיך=
164 מיזעטעס רעפעראט
לעס צו אֶלימפּישע געשטאַלטן פאַראיידלט, די גרױיסע נשמה װאָס האָט אין
אירע טיפקייטן אויס מושלעס פּערל אױסגעאַרבּעט--די איז גערימט, די שענס.
טע פֿראַנצייזישע און דײַטשע זאָגן פון דעם הײליקן גראַל, פון טריסטאַן און
איזאָלדע, פון פּאַרסיװאַל, פון לאָהענגרין, פון אַרטוס אאַז"װו זענען אייגנטלעך
קעלטישע, און דענאָך, װער װעט זאָגן, אַז די ליטעראַטוי פון גערמאַניען און
פּראַנקרײַך אין מיטלאַלטער איז געװען אומפרוכטבּאַר און גנביש, נישט גע:
שאַפן האָט געטע די לעגענדע פון פױסט, געטע האָט זי נאָר קינסטלעריש
אױסגעבּילדעט, דאַגטע האָט נישט אַלײן אויסגעקלערט דאָס גיהנם, װאָס ער
האָט עס אַזױ נישט:איבּערטראָפֿן בּאַזונגען; שעקספּירס דױאַמען האָבּן כּמעט
תּמיד צו זייער יסוד ענטווירפע פון עלטערע ענגלישע דראַמאַטורגען, איינער
פון די גרעסטע פוילישע דיכטער, יוליוס סלאָװאַצקי, האָט כּמעט קײנמאָל
נישט אַלײן פון זיך אויסגעקלערט די פאַבּל פון זײַנע דיכטונגען, די גרויסע
מדרגה קומט נישט פון דעם שטאָף, נאָר פון דער פּאָעטישער בּאַהאַנדלונג,
די דאָזיקע פּלאַסטישע קראַפּט, װאָס בּלאָזט אַרײַן אַ נײַע נשמה, װאָס
װעקט א אייגן לעבּן, װאָס גיט אײַן אַ פרישע צורה, -- דאָס איז דער עיקר
און דער קרן, אַז אונדז שטיי'מיר וי אָנגעקאָװעט פאַר אַ פּראַכטװערק פון אַ
גרויסן קינסטלער, -- װאָס איו עמעצנס דאגה, װוּ ס'ליגט די קאָפּאַלניע פון
דעם מאַרמלשטײן, װאָס אַ מיקעל אַנזשעלאָ, אַ טאָרװאַלדטען האָט געמייסלט
געטלעכע װונדער, מיר בּוקן זיך מיט פאַרערונג בלױין פּאַר דעם גרױסן
גייסט, װאָס ער האָט אױף דעם קאַלטן, גלײַכגילטיקן שטײן אױפגעדריקט
זײַן הימליש מײַסטער:זיגל,
װאָס גייט דאָס עמעצן אָן, פון װאַנען סיקומט דאָס יידישע לשון? ווען
מען זאָל װעלן קוקן אויף דעם יחוס פון װערטער, װאָלט אױיסגעקומען פון
די גרעסטע שאָװיניסטישע פעלקער אַפילו זייערע איגענע נעמען אַװעקצו;
נעמען, די ראָמאַנישע פּראַנצויון האָבּן אַ נאָמען פון אַ דײַטשן שטאַם
פון די פראַנקן, די פּרייסן, װאָס טראָגן דעם פאָן פון בּאַרבּאַרישן שאַװי:
גיזמוס, װאָס זייער דײַטשקײיט איז העכער איבּער אַלע מידות און מוסר, הייסן
גאָר לויט אַ פרעמד פאָלק. די פאַרצײַטיקשטיקע פּרײַטן זענען געװען אַ לע:
טיש פאָלק. שטאַרק פאַרהאַסט און פאַראַכטעט בּײַ די דײַטשן דאָס װאָרט
גערמאַניען אַלײן איז נישט דײַטש, װי טאַציטוס האָט שוין בּאַמערקט
און װי די חקירה פון לשונות האָט אויך בּאַװיזן, איז דאָט װאָרט, װאָס בּאַ:
צייכגט די גאַנצע ראַסע, קעלטיש, אַזױ װי אויך דער דײַטשער גריין" און די
דײַטשע אַלפּן" זענען קעלטישע נעמען די רוסן, װאָס זענען אַװי שטאָלץ
אויף זייער ועזן און קוקן מיט אַ נאַרישער גראָבּייונגישער פאַראַכטונג אויף
דאָס פאַרפױילטע מערב, האָכּן אַ נאָמען, װאָס שטאַמט גאָר אַלײן פון מערב.
זײַט, און האָבּן אים בּאַקומען פון די נאָרמאַנען.
נישט נאָר די פעלקער, אַפילו די קולטור:צענטרען האָבּן נישט קײין
אייגענע נעמען. פעטערסבּורג איז אַ דײַטש װאָרט, װי װידער צוריק:
דער יחוס פון װערטער 165
בּערלין ווין, בּרעסלוי, גראַץ, כעמניץ אאַזו זענען סלאַװיטע
ווערטער, װי װידער: מינכען, אויסגסבורג, קעלן, מינסטער,
טריר אאַזו זענען לאַטײַנישע װערטער. נישט אױף דעם קלאַנג פוֹן די
ווערטער קוקט מען, נאָר אויף די מאַסן פון פאָלק און קולטור, װאָס פילט זי
אויס, ס'װאָלט געווען פּשוט לעכערלעך תּמיד בּודק זײַן דאָס כשרות פון די
ווערטער. ווען דער דײַטש זאָל װעלן אמתדיקן דײַטש רעדן, װאָלט ער זיך
אַדאַרפט די נ אָ ז אָפּצושנײַדן, דען קיין אורשפּרינגלעך דײַטש װאָרט דער:
פאַר איז נישט פאַרהאַנען. ,נאַזע' איז אַ לאַטײַניש װאָרט (9טפאם). העכסטנט
עמעצן זאָל אײַנפאַלן די נאָז צו רופן, ,געזיכטסערקער", ,לעשהאָרן", וי טייל
פּוריסטן האָבּן געװאָלט,
מען זאָל נישט קלערן, אַז די עלטסטע שפּראַכן שטײען כּעסער. וי
װײַט מען קען נאָכפאָרשן, געפינען זיך פרעמדע יסודות שוין אין די אור;
שפּרינגלעכסטע, פאַרצײַטיקשטיקע שפּראַכן, אונדזערע חסידים פון דעם לשון.
קודש װאָלט איך געװאָלט מאַכן אויפמערקואַם, אַז שוין אין דעם לשון פון
תנ"ך קאָן מען געפינען עטלעכע הונדערט װוערטער, װאָס זענען אַשוריש און
שטאַמען גאָר נישט פון דער סעמיטישער פאַרװאַנדשאַטט, דאָס אַשורישע אַליין
האָט סומערישע ווערטער אין זיך אויפגענומען, דאָס עלטסטע גריכיש האָט
אין זיך שוין אָנגעזאַפּט אַ היפשע צאָל פון פעניצישע װערטער. שוין דער
סאַנסקריט האָט װערטער בּשותּפות מיט די עלטסטע סעמיטישע לשונות, דאָס
לאַטײַנישע האָט נישט קיין קליין צומישעכץ פון איטאַלישע (עטרוסקישע,
נישט;אַרישע) און גריכישע וערטער. דאָס עלטסטע גערמאַניש, װאָס אונדז
קענ'מיר, דאָס גאָטיש פון דעם חומש:טײַטש פון װוּלפילאַס, האָט אין די
פּאָר פראַנמענטע, װאָס האָבּן זיך בּיז אויף אונדזערע צײַטן דערהאַלטן, אַקעגן
הונדערט פרעמדװוערטער, אַזױ אויך פעלן נישט אין עלטסטן אַנגלזעקסיש
קלאַטישע װערטער, |
װער קוקט אויף װערטער, װער איז צו פיל חוקר ודורש? ווען עמעצער
װאָס ער טוינקט װאַסער זאָל װעלן קוקן דורך אַ מיקראָסקאָפּ, װאָלט אים
אויסגעקומען פאַר דורשט צו שטאַרבּן. ווען מען פּאָרשט די קלאָרע העלע זוֹן,
געפינט מען אין איר פלעקן, לאָז מען אַרײַנקוקן אין דאָס שענסטע אײילבּילד,
װעט מען נאָר פּליאַמעס דערזען, װען מען זאָל װעלן קאָנזעקװענט איבּעראַל
אַנאַליזירן די עלעמענטע, װאָלט אויסגעקומען צו לייקינען די עקזיסטענץ פון
נאַציאָנען, און שפּעציעל פון דער דײַטשער נאַציאָן, די בּאַפעלקערונג פון
צפון:זײַט דײַטשלאַנד און די פון דרום:זײַט זענען צװיי גאַנץ פאַרשידענץ
ראַסן:טיפּן, דער איינער דאָליכאָצעפאַל, און דער צווייטער בּראַכיצעפאַל, מאַר
דעם װאָס ער שטייט הינטער די קוליסן איז נישט פּאַרהאַנען קיין שױשפֿיל,
אַז מען נעמט די כעמישע רעטאָרטע אין האַנט אַרײַן, צעפאַלט יעדער גלאַנץ,
צעפליט יעדע שענקײט, און גרוי שטאָף בּלײיבּט צוריק, צופיל אַנאַליזירן
פירט צו גאָרנישט, |
גל
גס
גכ
מיזעסעס רעפעראַט
שִ
פאַר אַ פאָלק, װאָס האָט זיך געפורעמט לשון, האָבּן די טויטע װאָרצל
קיין בּאַדײַטונג. דאָ הייבּט אָבּער אָן איינעם צו שמערצן די נאַציאָנאַלע גאװוה.
װאָס סײַטש, אונדז יידן, װאָס מיר האֲבּימיר אַזאַ לאַנגע און גלענצנדיקע גל2
שיכטע, באַדארפ'מיר מאַכן אַ הלואָה בּײַ א פאָלק פון נעכטןן מיר, דאָס
פאָלק פון דער ביבּל, זאָלן בּאָרגן װערטער פון א פאָלק, װאָס האָט נאָך דאַ=
מאָלס, ווען אונדזער ש'ס האָט מען געחתמעט, זשאָלענדזשעס פון בּיימער אין
די וועלדער נעפרעסן און מיט בּערנפעל זיך אָנגעטון! מיר סעמיטן זאָלן ערש
קלערן אַ לשון, װאָס איז סוף 2כ? סוף לינגוװויסטיש א אינדאָגערמאַניש לשון,
פֿאַר אונדזער איגן?
צװאַר איך האָבּ שוין, וי איך קלער, גענוג ראֲַיות געברענגט, אַז דאָס
אָרט פון װאַנען װערטער שטאַמען אין גלײַכגילטיק, דענאָך װיל איך גישט
פאַרמלד'ן אײַנצוגיין אויף דער דאָזיקער ראַסן=קושיא און צו פאַרענטטערן די
פאָרווירפע פון דעם יידישן געװויסן,
די לאָמגאַרדן זענען גערמאַנען און רעדן איטאַליעניש, די דײַטשן פון
מזרח:דײַטשלאַנד בּין קיין מעקלענגורג זענען סלאָװן און לעטן און רעדן
גערמאַניש, די אייגנטלעכע פראַנצויזן זענען קעלטן מיט אַ גערפאַניש אי
שלאָג דערצו, און רעדן אַ ראָמאַניש לשון, די בּאַװוינער פון דער גאָרמאַנדיע
זענען פראַנצייזיש:רעדנדיקע נאָרמאַנען (סקאַנדיגאַװיער)
און נישט נאָר בּײַ זאָלכע שפּראַך:חילוקים, אַפּילו דאָרט װוּ ס'זענען
פאַרהאַנען געװאַלטיקע ראַסן:צווישנשיידן קאָנ'מיר אויך זען דעט דאָזיקן װעקסל
פון שפּראַכן, די טאָסקאַניער, בּכן דער דאָזיקער שטאַט װאָס ער שמועסט
דאָס שענסטע איטאַליעניש און האָט פון זיך אַרױסגעגעבּן די גרעסטע מײַסטער
(דאַנסע, מאַקיאַװעלי אאַז"וו) פון איטאַליעניש, אין גאָר נישט קיין איגדאָ2
גערמאַניש פאָלק, זייערע זיידעס האָבּן פאַרצײַטנס גערעדט אַ עטרוסקיש לשון,
װאָס קערט זיך גאָרנישט מיט קײן שום אינדאָגערמאַנישער שפּואַך, בּכן
האָג'מיר א פאָלק, װאָס איז אַזױ מחולק פון די אַריער װי די סעמיטן, און
דענאָך שמועסט עס אַ אַריש לשון, אַזױ וי די אורשפּאַניער, אײידער זי
האָצּן זיך אויסגעמישט מיט די קעלסן, די איבּעריער, האָבּן געהאָט 3 באַסקיש
לשון, װאָס האָט נישט קיין שום מותנותשאַפּט מיט די אַריער; און װאָס
שטערט דאָס, אַז זייערע קינדער זאָלן שמועסן א נײלאַטײַנישע שפּראַך.
קרובים פון די דאָזיקע איגעריער זענען געווען די אַקװיטאַניער, די בּאַװו=
נער פון דרום!פראַנקרײַך; און זייערע איניקלעך, די פּראָװאַנסאַלן, האָבּן אַ
ראָמאַניש לשון, װאָס איז אַ סך שענער און נאָך רײַכער פון דעם פראַנצלש
זישן. דאָס עלטסטע סלאַװיש, דאָס סלאַװיש פון די קלויסטערס, איז לט
שלײַכער די פֿאַרצײױטיקשטיקע שפּראַך פון די בּולגאַרן; און די בּולגאַרן אלײן
זענען גאָר נישט קיין סלאַװן. זיי זענען א מאַנגאָליש פאָלק, װאָס האָט אַמאָל
מעלקער מיט שפּראַכן פון דער פרעמד 167
-געוווינט אויף דער װאָלגאַ, און װי זיי האָבּן זיך בּאַזעצט אויף דעם בּאַלקאַן
:צווישן סלאַװישע פעלקער, האָבּן זי דאָס לשון געװעקסלט. גריזשען זי זיך
אַ סך ועגן דעם איבּערבּײַט פון דעם אוגראָפינישן אויף סלאַװיש! דאָס איז
אַ גרויס טעות, כאָטשע ס'איז שוין קאָנװענציאָנעל געװאָרן, אַז שפּראַכף
איינהייט איז אויך ראַטן:איינהייט, פון די לינגוויסטיש:איינהייטלעכע אינדאַ=
-גערמאַנען איז בּלי שום ספֿק אַ גרויסער, וען נישט דער גרעסערער טײל
גאָרנישט קיין אינדאָגערמאַנען.
דער סקרופּל פון דעם ראַסן:אונטערשייד איז איבּערטריבּן, אונדוער
יַדעות בּאַדאַרף זיך נישט אויף קיין האָר אַנגסטיקן, דאָס װאָס זיי האָבּן אַ
יינגערע קולטור:געשיכטע און אונדז אַ עלטערע האָט גאָר אַ װײניק ממשות,
זוגנט איז נישט קיין חרפּה, אונדז מעג'מיר שוין אויפהערן צו זײַן פאַרצויגן
-אויף אונדזערע גרויע האָר,
אונדז זענ'מיר נאַציאָנאַלע יידן, אונדז רעד'מיר אַ לשון, װאָס מיר
האָבּימיר אָנגעפּאַסט גענצלעך צו אונדזער װעזן. ס'איז פון אונדזערטװעגן אַ
אױסגעבּלאָזענע איי, צי דער שטאָף פון דעם לשון איז כֹּשר לױט דעם סע
מיטישן יחוס:בּריוו, אונדז מעגימיר שוין אַמאָל שטאַרקן און זיך נישט לאָון
:סוגערירן פון די אַנטיסעמיטיש;געפאַרבּטע ראַסןאידעאָלאָגיעס.
די סירענען:קולות פון דער העבּרעיִש:סעמיטישער נאַציאָנאַלער פּראָנדע
ווילן אָבּער נישט שװלַגן און בּאַשטרעבּן זיך צו רירן דאָס װײיעדיקע האַרץ
פון דעם איביקן בּלאַנדזער מיט אַ אַנדער אַרגומענט, |
-- וי הייסט מען האָט אונדז פאַרצײַטנס דערנידריקט, צו דער ערד גע"
טרעטן, אונדזער בּלוט אױסגענאָגט: איז דאָס נישט קיין עבדות דאָס לשון פון
די דאָזיקע בּאַדריקער פאַר אונדזער אייגן צו האַלטן?; הערט מען שרײַען
סענטימענטאַליטעט, פאַרצערטלט געפיל, װאָס רײַסט די סטרונעס פון
אַלטע יסורים, װאָס גראָבּט אין דעליקאַטע װיבּראַציעס, װאָס לאָזט זיך שטימען
לויט יעדן רודער פון געפילע, איז גיפט פאַר דער ענערגיע, איז צעזעצעדיק
סם פֿאַר יעדן אונטערנעמען, אין אַ סימן פון שװאַכקײט און מאַטיקײט,
שטאַרקע און גרויסע פעלקער זענען אַזױ װי גרויסע און שטאַרקע אינדיווידוען,
פאַרזינקען זיך װייניקער אין טונקעלע קלערעכצער און שלעפעכצער און טוען
אָבּער מער,
ראשית איז אונדזער לשון נאָר לינגוויסטיש ס'רוב גערמאַניש, פון דעם
;נאַציאָנאַלן שטאַנדפּונקט איז אַזױ די פאָרֶם װי דער בּוי ײידיש. שנית, װאָס
פאַר אַ עוולה ליגט איבּערהױפּט צו רעדן הײַנט אַ לשון פון מענטשן, װאָס
זייערע עלטערזיידעס האָגן אונדזערע עלטערזיידעס צרות אָנגעטון?
ווער האָט צו די פראַנצויזן זייער לשון געבּרענגטן די זעלנערס פון די
:דיימישע אימפּעראַטאָרן, װאָס האָבּן אַ חורבה געמאַכט אס דעם שײנעם
-נאַליען און אויסגעמעקט די אַלטע קעלטישע קולטור, זיי האָבּן געזעצט דעם
-שמצִם פון דעם לאַטײַנישן פון יענער זײַט פון די אַלפּן
105 מיזעסעס רעמעראט
ווער האָט דאָס ענגלישע לשון אין אירלאַנד אײַנגעפירט! רײבּערישפף
לאָרדס מיט הענט פון בּלוט בּאַפלעקט.
ווער האָט קיין מצרים דאָס אַראַכישע געבּרענגט! בּאַרבּאַריש שרעקלעכצ
מאַמעלוקן, 7
ווער האָט קיין ענגלאַנד געבּרענגט די יסודות פון דעם פראַנציוישוב
נאָרמאַנישע טיראנען.
ווער העָט איבער גאַנץ איטאַליען אױסגעשפּרײט די װינציקע שִפּראַח
פון לאַציום? אַלטע רוצחים, וועטעראנען אָן רחמים מיט הערצער אויס שטין,
אונדזערע אָבות, װאָס האָבּן אָנגענומען אין דײַטשלאַנד די דײטטב
עלעמענטע פון דעם ידישן, האָבּן דאָס גישט געטון אויס אינעװייגערי?ע
שקלאַװערײַ, דעם יידס נשמה אין קײנטאָל נישט געווען פאַרשקלאװט, דער
אָפיציעלער קאַמערקנעכט האָט זיך קיינמאָל נישט מבטל געווען. ע- האָט הביף
געהאַט די ידיעה, אַז דער שטאָלצער פּריץ זײַנער אי אַ רײבער (2פריץ' אוז
דאָך אייגנטלעך טײַטש רײבּער), א מאַראַליש מינדערװערטיק אינדיהידהם,
תמיד האָט דער ייד געפילט װאָס ער איז מיט זײַן אַלטער תורה אַקעגן דאָם
דעמאָלטיקע האַלבּװוילדע אייראַפאַ, אין אַרגסטן גלות האָט זיך דער ייד העכסטגס
צוזאַמענגעצויגן, צוזאַמענגעכּראַכן, געבּייגט האָט ער זיך אין דער גשמה אָבּער
קיינמאָל נישט, פּריל און מיט אַן אײגענער קולטור האָס ער אין די וועלט
געקוקט, נאָר אױסנװייגיק אין געווען דאָס עבדות,
אין געגנטייל, די שטאָלצע פעלקער פון אײיראָפא, װאָס די שװערטאר
פון די לעגיאַנען האָבּן זיי ראָמאַניש געלערנט רעדן, זי האָבּן זיך בַעַלאָוש
קנעכטן אויך איגעװײיגיק, ס'זענען געװען צייטן, װוּ גאַנץ אײראָפּא איו גל+
לעגן צו די פיס פון דעם ריימער, װאָס איז געזעסן אױף דעם שטול פון רצם
יידישן פישער אויס גליל, אינעװײנעדיק געקײט װי א שקלאט, געבּײגט ול
קלאָסעס בּײַם שטורעמװוינט, איז דער גרויסער היינריך דער מערטער, ק"וער
פון דײַטשלאַנד און איטאליען, דער פּריץ פון אַלע קריסטן, געשטאַנען באָרל יעס
פאַר דעם קלויסטער אין קאנאָסאַ. לאַנגע, לאַנגע הונדערטער יאָרן האט אי=
ראָפּאַ געציטערט וי אַ צעבּראָכענע טראַסטענע, װי אַ דאַר צװײגל בײַ א
זאַװערוכע, פאר דער איבּיקער שטאָטס, װאָס האָט אים דאָס לשון געגעבן.
פּאַר דער שטאָט װאָס האָט געקנעכטעט די װעלס צװײ מאָל, אײנמאָל 5
דעם שװוערט און מיט רציחות און דאָס צווייטע מאָל מיט דעם צלם (צלב.
און מיט הייליקע שרימות,
מיר יידן, װאָס מיר האָבּימיר דורכגעלעבּט דאָס שװאַרצע מוראדי יק
מיטלאַלטער, כאָטשע מען האָט אונדז געפּײַניקט און געפּלאָגט, מערדערל צ-
געשלאָגן און געבּרענט, געבּראָטן און געהרגעט, בּאַדאַרפן מיר גאָר בֿישט.
קוקן אויף יענע צײַטן װי אויף צײַטן פון עבדות. אונדן באַדאַרפ'מיר אראפ
קוקן אויף יענע צײַטן וי אױף אַ צײַט פון אײַונדיקער שטאַרקײט פון דצ"
נשמה, סיך גװאַלטאָװונע כוז, פון טאפּפערקײט אָןְ פּחד. און אַו אין יצָנצ.
א
שס
יידן װאָס רעדן ניט ײדיש 269
צײַטן איז אונדז געלונגען אונדזער אייגענע קולטור װײַטער צו אַנטװיקלען
און זיך אױסצואַרבּעטן אַ אייגן לשון, מעג'מיר מיט שטאָלץ און מיט אַ הױכן
שטערן צוריקקוקן. נישט קיין בּושות, נישט קיין שאַנד פון עבדות װעט אונדז
די דאָזיקע שפּראַך דערמאַנען,
יע
מיר אַשכּנזים וועל'מיר אונדזער יידיש פאַר אונדוער לשון האַלטן, פאָר
דאָס הײַנטיק לשון פון אונדזער נאַציע,.--װאָס וועל'מיר טון מיט די דאָזיקע
יידן װאָס רעדן נישט אונדזער יידישן
פאַר אַלעם מוז קאָנסטאַטירט װערן, אַז די צאָל פון זאָלכע יידן איו
זייער קליין, די אײַנהיימישע אַװאַטישע און אַפֿריקאַנישע יידן און דערצו א
פערטל מיליאָן ספרדישע יידן פון אײיראָפּאַ בּאַטרעפן צוואַמען העכסטנס איין
מיליאָן, אמת, ס'איז דאָ אַסך מער יידן, גאַנץ מערב-אייראָפֿאַ, רוב אונגאַרן,
אַ טייל פון די רוטישע יידן, אַ גרויס חלק פון די אַמעריקאַנישע יידן, װאָס
רעדן נישט קיין ידיש, זי אָבּער קענען נישט אין בּאַטראַכט געצויגן ווערי,
ווען מען שמועסט פון אַ נאַציאָנאַל לשון, זי מעגן נאָך אַזױ פיל לײַדן פון די
אַנטיסעמיטישע העצן, זי מעגן נאָך אַזױ אויפשפּרינגען װען מען טרעפט זײ
אין דעם יידישן אָדער אַרײַן, זיי מעגן נאָך אַזױ פיל מנדב זײַן אױף דע-
חברה קדישא און אויף דער אַליאַנץ און אַפּילו אויף דעם נאַציאָנאַל-טאַנד--
מיטגלידער פון דער זעלבּער נאַציע האָבּן זי שוין אויפגעהערט צו זײַן, זי
זענען אַסימילירט, ראַסע און אין דעם בּעסטן פאַל די אמונה זענען די איג:
ציקע פעדעם װאָס פאַרבּינדן אונדז מיט זײ, זיי װעלן קין יידיש נישט
שמועסן, װי זיי װעלן אויך מער קיין לשו=קודש נישט לערגען,. העברציש,
,די ערווירדיגע בּיבּעלשפּראַכע', אין פאַר זײי די שפּראַך פון דעם טעמפּל,
און אויך דאָס נישט תּמיד,
אַלזאָ פון די עלף מיליאָן יידן זענען צוויי אַסימילירט, אייגע צעבּרעקלט
אויף עטלעכע שפּראַכגרופן און אַכט רעדן אונדזער אַשכּנזיש:ײידיש. װאָס אי
איינס אַקעגן אַכט? און דערבּײַ מו'מיר געדענקען, אַן די מיליאָן נישט=
אַשכּנזישע יידן צעפאַלן אױף ידן װאָס רעדן שפּאניאָליש און װאָס רצָרן
אַראַבּיש און דזשעז און פּערזיש און בּוכאַריש און אינדיש און כינעדיש און
גּעאָרגיש. שפּליטער, בּרעקעלעך פון אין זײַט, און פון דער אַנדערער א
אײַזערנער שפּראַכבּלאָק, דערצו זענען די דאָזיקע קלײנע גרופּקעלעך איך
קװאַליטאַטיוו אָן בּאַדײַטונג, פּאַסיוו זײַט הונדערטער יאָרן, זיי לײסטן גאָר
גישט, נישט אין זייערע היימישע דיאַלעקטע און נישט אין העבּרעישן אַפילך
די ספרדים, װאָס האָבּן א גרויסע פאַרגאַנגענהײט און װוינען צום טייל אין
אײיראָפּאַ, זענען פאַרגליװערט און פאַרשלאָסן (פון די אַסימילירטע ספרדים
שמועס איך נישט). די גײַ-העבּרעישע ליטעראַטור האָט זײַט חונדערטער יאָרן
אויפצוװײַון קוים עטלעכע מיטלמעסיקע ספרדישע שרײַבערס (מענדעס, יס
5
:1740 מיזעסעס רצפעראָט
הלזי א"אַנד),. נישט נאָר אונדז זענ'מיר קװאַנטיטאַטו כּמעט דאָס גאַנצע
פאָלק, נאַר אויך קװאַליטאַטיוו זענימיר די סמעטענע פון דעם יידישקייט. אין
דעם לאַגער פון די אַ שפ נזים געפינט זיך דאָס גאַנצע נאַציאָנאַלע כּוח
װאָט אונדזער פאָלק בּאַזיצט. רוב מנין און רוב בּנין שמועסט יידיש, דיאויס?
נאַמען זענען א מיערט, װאָס זײַן חסרון איז נישט חשובדיק. אונדז וועל'מיר
זיך מיט דעם בּאַגנוֹגן.
אונדז וועל'מיר מיט אונדזערע גישט:אַשכּנזישע בּרידער נישט קין
אויסנאמע זײַן, די מייסטע נאַציעס זענען שפּראַכלעך גאָרנישט פולקומען גע=
אייגט, אין שפּאַניען רעדן די קאַטאַלאַגיער פּראָװאַנסאַליש כּמעט, און די
בּאָסקן אַ גאַר נישט:אָריש לשון, די איטאַליענער האָבּן אַחוץ דער ליטעראַטור?
שפראַך,, װאָס איז דער דיאַלעקט פון סאָסקאניען, נאָך אין צפון:ײַט די גאַ=
לאָבראַמאַנישע שפּראַך און אין דרום די סאַרדישע שפּראַך, פון די איטאַליענער
אין איסטריען, װאָס זענען הייס אירעדענטיסטיש, שמועסט אַ טייל גאָר אַ
רומענישן דיאַלעקט, דײַטש האָט אחוץ דער ליטעראַטור-שפּראַך אַ מאַסע פון
דיאַלעקטן, פון וועלכע פּלאטדײַטש אין שוין מחולק װי אַ בּאַזונדער לשון,
אֲפילו אין אָבּעררײַטשן אליין זענען שוין די מונדאַרטן כּמעט פרעמדע
שפּראַכן, ערשט נישט לאַנג, בּײַ דעם בּאַקאנטן אײַלענבּורג-פראָצעס, האָט מען
געמוזט אין בּערלין גופא צו אַ עדות אס בּײַערן רופן אַ דאָלמעטש, װאָס
זאָל פאַרטײַטשן זײַנע װוערטער אויף הױכדײַטש, די פראַנצויזן האָבּן אונטער
זיך די פּראָװאַנטאַלן, װאָס האָבּן א אייגענע ליטעראַטור אַפילו, און די בּרעײ
טאַניער, װאָס רעדן נאָך זײיער אַלט קעלטיש. ענגלאַנד מוז צוקוקן, וי גאַנצע
מאָסן פון זײַנע אײַנװוינער שמועסן פאַרשידעגע קעלטישע דיאַלעקטע און
אפילן אַלט-פראנצייזיש (אויף דער אינזל דזשערזי). אין שװװעדן און אין נאָר=
וועגן זענען דאָ לאפּן, װאָס רעדן פיגיש. אונטער די פינלענדער װידער
שמועסט אַ חלק שוועדיש, אין מאַראָקאָ שמועסט אַ טייל פון דער בּאַפעלקערונג
גאָר נישט קיין סעמיטיש לשון, נאַר בּערבעריש. אױיף מינדערהייטן קען נישט
קוקן דאָס רוב, אַז מען יל נישט אַרײַנפֿאַלן אין א אַנאַרכיע אַרײַן
דאָרט װוּ דער אײַנפלוס פון דער ליטעראַטור פון דעם ווב איז גרויס,
דאָרט איז איבּערהױפּט דער מיעוט בּטל און לעפט זיך אויס אין דער ליטע=
ראַמור פון דעם רוב. אַזוֹי האָבן די בּרעטאַניער די בּעסטע כּוחות צו דער
פראַנצייזישער ליטעראַטור אַװעקגעגעכן און אליין קיין אייגענע נישט געשאַפן.
אבּשלאַרד, קאַרטעזיוס, ראַשפוקאַ (16064610068014), פלאָבּער (14ס0ט18ט), רענאַן
זענען געבוירענע בּרעטאַניער. די שאָטן (שקאָטן) און אירן אין גרױיס-בּריטאַניען
האָבּן דאָס רוב פון דער ענגלישער ליטעראַטור געשאַפן און די אײגענע
באַרדן פאַרנאַכלעסיקט. שאָטן אַליין זענען אין לעצטן יאָרהונדערט געװען:
סמיט, מיל, קאַרלײל, רעסקין, מעקאָלי (צהוטהסהזם) א'אַנד,
טיילמאָל איז דאָס נישט דער פאַל, אַזױ אין נידערדײַטשלאַנד, אין
דרום:פראַנקרליך, בּײַל די בּאַסקן, בײַ די קאָפּטישע גלתים האָט דער מיעוט
רוב און מיעוט אין אַ שפּראַךיגרופע 121
מער אָדער װײניקער געשריבּן אין זײַן אייגן לשון, ס'איז פּאַרהאַנען אַפילו,
אז נישט קיין מיעוט, נאָר אַ חשובדיק טייל פון איין און דעם זעלבן פאָלק
זאָלן שרײַגן אין אין לשון, און דער אַנדערער אויך גרויסער טײל אין א
אנדער פשון. אַװי אין דער שווייץ שרײַבּט איין חלק דײַטש, דאָס אַנדערע
פראַנצייזיש, און דאָס דריטע גאָר איטאַליעניש, איין העלפט בעלגיער שרײַבּט
פלעמיש, און די צווייטע װאַלאָגיש, ווען אַפילו די ספרדים זאָלן נישט זײַן
אזא מיעוט אין יעדער הינזיכט װי זיי זענען בּאמת, ווען נישט די אַנדערע גרוכּן
זאָלן זײַן אַזעלכע פאַרשװינדנדיקע מינאָריטעטן, װאָלטן זי געמעגט אין זײע*
רע אידיאָמע װײַטער שרײַצן, און אונדזער נאַציאָנאַליקאַראַקטער און די בּאַײ
דײַטונג פון אונדזער לשון װאָלט דאַדורך נישט פּוּגם געװאָרן. |
ווען ס'זאָל מעגלעך זײַן יענע פּאַרשפּרענגטע יידן צוצופירן צו אונדוער
לידיש, וי װוֹי?ל און פיין װאָלט דאָס געװען ס'װאָלט אַוודאי אַ סך גענוצט,
אין די הײַנטיקע פאַרהעלטניסע איז דאָס אָבּער נישט מעגלעך. זײ בּאַקערן
מאָר זיך איז גאַר נישט אַזױ פאַנטאַסטיש, די היסטאָריע קאָן נאָך בּרענגען איף
בערראשונגען. פאַר אַ פֹּאָר הונדערט יאָר צוריק האָט אַ טײל פון די ליט*
װאַקן רוסיש געשמועסט און האָבּן גאָרנישט געקאָנט דאָס לשון פון אלע
מזרח:יידן, נו, האָט מען פשוט פאַר דאָס אַשכּנזישע לשון געמאַכט פּראָפּאַי
גאַנדאַ. אַ גרויסער גאָוֹן, ר' מאיר כּץ, שרײַבּט, אַז הלװאַי װאָלטן אַלע ליט*
װאַקן אַשכּנזיש רעדן און די ערד װעט פול װערן מיט דעת. דער געזונדער
נאַציאָנאַלער אינסטינקט איז דעמאָלט נאָך נישט אױסגעװעפּט דורך איבער"
טריבן אַנאַליזירן און טענטימענטאַליזירן, |
אַזױ װי דאָס פראַנצייזישע און דאָס ענגלישע אאַז'וו זענען די נאַגִיאָי
נאַלשפּראַכן פון די פּראַנצויזן, די ענגלענדער אאַז'װו, כאָטשע חלקים פין זי
האָבּן גאָר אַ אַנדער מאַמע:לשון, אַזױ אויך אונדז יידן, כאָטשע אַקעגן אַ
מיליאָן פון אונדזערע בּרידער שמועטן גאָר נישט אונדזער שפּראַך, האָבּן מיר
דאָס פולקומענע רעכט צו האַלטן אונדזער אַשכּנזיש פאַר דער שפּראַך פון
דער הײַנטיקער יידישער נאַציע. פשטלעך און קלױבעכצער פון װערטער,
סכאלאסטישע דרייעכצער קענען און דאַרפן אונדז דאָס דאָזיקע רעכט נישט
נעמען, |
-- נישט שפּראַך פון דער נאַציע איז דאָס ידיש, נאָר די שפּראַך פון
דעם פּאָלק, הערט מען פון פאַרשידענע זײַטן, אַפילו פון גוטע מלחמה:האַל*
טערס פון אונדזער צד,
מאָלק און נאַציע. אַ מחלוקת וועגן אַ װאָרט. נאַציאָנאַל לשון איז נישְט
:מער אוֹן נישט װײיגיקער וי פאָלקס:לשון, נאָר מיט דעם חילוק, אַז דער
צווייטער טיטל איז נישט דעמאַקראַטיש, נאַציע און פּאָלק איז איינס און דאָס
זעלבע, אַחוץ דאָס קליינע קופּקעלע אַױיטטאָקראַטן. ,פאָלק" איז טײַטש בל
זײ דֶער פּעבּל, דער המוןי מיט דעם װאָרט ,פאָלקס:לשון" װערט נישט מיט
דעם מינדעסטן אַרומגעגאַנגען דער פאַקט, אַז די יידן האָבּן צַמאָל געהאַט אַ
172 מיזעסעס רעפעראָט
אַנדער לשון אין זײיער מױל, און אַז ס'הײַנט דאָ יידן, װאָס קעגען נישט
קיין יידיש, ,פאָלקס:לשון" איז בּלויז אַ װאָרט, װאָס יעדע אינטעליגענץ פּײַ
יעדן פאָלק, אַז זי זאָפּט אין זיך אײַן פול פרעמדע קולטור, רופט אַוֹי די
שפראך פון די קליינטשיקע בּרידער. ,פאָלקס:לשון' אין אַ אַנאָמאַליע אין
די הײַנטיקע דעמאָקראַטישע צײַטן, אַ רײַסעדיקער קויץ, אַ סקריפּעדיקער
דימאָנאַנס,
רופטס דאָס יידיש פאָלקס:לשון, דאָס פאַקט װעט זיך אָכּער נישט
ענדערן, אַז כּמעט אַלדינג װאָס לעבּט אין דער ידישער נאַציע געפינט זיך
נאָר אין דער מחנה פון די דאָזיקע יידן, װאָס האָבן געזייגט מיט דער מילך
פון דער מאַמעס בּרוסט דאָס יידישע לשון; אַז אַחוֹץ פון דער מחנה היטשצט
די אַסימילאַציע אָדער ס'זשיפּעט װי פאַרגליװערט אַ פאַרשלאָפן, צעברעקל
יידישקייט,
אַמאָל, װי די גאַנצע אינטעליגענץ אין דײַטשלאַנד איז געװאָרן ער?
צויגן לאַטײַניש און קיין פּאָדעם, קיין געמײנזאַס שטריקעלע האָט זי נישט
צוזאַמענגעהאַלטן מיט דעם פּראָסטן דײַטשן עולם, האָבּן זײ דאָס לשון פון
דעם עולם, פון דער גרויסער דײַטשער נאַציע, אוין ,פֿאָלקס:לשון" גערופן,
,דיוטיסק' -- ,דײַטש" אין אייגנטלעך טײַטש ,פעלקלעך', די שפּראַך פון
דעם פאָלק, דער נאָמען האָט אַזױ פיל דער שטאָלצער חברח גענוצט װי אַן
אַרבּעס אָן דער װאַנט, לאָזן זיך כװאַליעס פון דעס שטראָם, װען די שנייען
לאָפּיען זיך און די װעסנע כאַפּט זיך אױיף און די װאַסערן גײיען אַריבּער
די בּרעגעס, זיך צוריקהאַלטן דורך טאַמעס! לאָזט זיך דער װולקאַן, װען
ס'זידט און קאָכט אין זײַנע היילן און ס'בּרויזט און דונעדט אַפֿער געװאַל:
טיקע לאַװעס, זיך צוריקפּאָכען דורך שויפלען ערד, דורך גאָפּלען זאַמד!
גרויס און שטאַרק אין דאָס לעבן, אויפטועכצער און אַרומגײעכצער
פּועלן גאָרנישט, פירן צו גאָרנישט,
נאַציע, פאָלק -- אַ שאָד זיך אַרומצוהרגענען. דאָס לעבּן האָרכט אֲזוי=
פיל די קליגעכצער און װאָרט:דרשות, װי דער שטורעם די השבּעות פון
אַ בעל:מופת. דו זאָג דיר דײַנס, דרשע ויפיל ס'גייט אין דער קװאָרט
אַרײַן, און איך טו מיר מײַנס, דאָס לעבּן טוט זיך זײַנט, הויך איבּער די
װאָלקן זיצט דאָס פאַטום און לאַכט איבּער די דרשות פון דרי דאָזיקע, װאָס
װאָלטן געװאָלט מיט שמות די אײַזערנע האַנט פון די נאַטורגעזעצע דריען
לויט זייער טעם,
די אָנהענגער פון דעם נאָמען ,פאָלקס-לשון" ווילן אויך בּאַװײון, אַז נאָר
דער דאָזיקער נאָמען איז רעכט. די אַרגומענטע װאָס מען קען ברענ:
גען קענען אָבּער נישט אַרױסגײן פון דעם מױל פון אמתדיקע ידישיסטן.
די אַרגומענטע זענען, אַז יידיש איז טאַקע נאָר אַ פעבּל:לשון, און פאַרדעם
קען מען אים קיין בּעסערן נאָמען װי פאָלקס:לשון געבּן. יידיש, זאָגן זײ,
איז אַ לשון נאָר פּעיק אויסצודריקן גוט אַ װוערטל, אַ װיץ, א קאַטאָװעסלן
פאָלקט.שפראַך צי נאַציאָנאַל-שפּראך 123
אַ מאַרשאַלקאָוסקע לשון, װאָס נאָר דער המון קען אין אים געשמאַק האָבּן.
פּראַוודע, װי קען מען אָננעמען, אַז פון אַלע שפּראַכן פון דער גאַנצער
וועלט זאָל דווקא דאָס יידישע אַזאַ נידעריקע מדרגה האָגּן! דװקא די יידן,
ויאָס האָבּן אין דער קולטור אַזױ פיל פאַרמאָגט צו לײַסטן, האָבּן זיך נישט
געקאַנט קיין בּעטער לשון אױסצואַרבּעטן װי פאַר סאַטירע, פאַר חכמהלעך
און האַנסװורסטע? פּראַװדע, פון װאַנען קען מען זאָגן, אַז אַז אַ לשון װאָס
איז פּעיק פאַר סאַטירע און וויצע איז שוין פאַר זיך קאָמיש און נידריק און
קען זיך נישט אויפהייבן צו אַ הויכן פלי? פּראַװדע, אַ סך אוצרות פון טיפער
טראַגיק און שמערץ װאָס בּויערט װי שפּיסן זענען שוין דאָ אין דער יידישער
ליטעראַטור; און דענאָך, װאָס שאַדט דאָס צו די פאַרעכטער, צו די געהױבּענע
אױסלאַכערט צו רעדן פון אַ מאַרשאַלקאָװסקע פעבּלפלשון.
די דאָזיקע װאָס זאָגן דאָס זענען סוגערירט פון די אַנטיסעמיטן, ס'האָט
אַמאָל ערנסט בּאַמערקט אַ גרויסער אַנטיסעמיט, רישאַרד װאַגנער, אַז ס'איז
נישט מעגלעך א יד אױף דער סצענע אויפצופירן און נישט צו לאַכן אױס
אים, דאָס עכאָ פון דעם אַנטיטעמיטישן לאַכן קלינגט נאָך אין דער אַנזיכט,
אַז דאָס יידיש איז אַ קאָמיש וויצלעך:לשון. אין דײַטשלאַנד איז די לעצטע
צענדליגע יאָרן אמתדיק דאָס יידיש (מוישעל) אַראָפּגעזונקען פּאַר אַ שפּראַך
פון ,וויצעלעך און לאַצעלעך (הלצות)". דאָס איז דער סוף, אַז מען לאָזט
אויף זיך פּאַסיוו יעדעס פרעמדע אורטײיל דערגיין, זײַטס שטאַרק, יידן! פאַר:
װאָס זענט עץ װי טייג, װאָס יעדער פרעמדער קען דרױיס מאַכן װאָס אים
קומט אין קאָפּ אַרײַן, לעבּטס אַ אײגן לעבּן נאָך אייגענע זעלבּשטענדיקע
אורטיילע.
פאַר זיך אַז מיר װעלן נעמען די זאַך, לאָזט זיך פון דעם יידישן װויץ
בלויז שליסן, אַז דאָס ידישע פאָלק האָט אין זיך אַ סך גײיסט און זײַן
שפּראַך קען דעם דאָזיקן גייסט גוט אױסדריקן. אוױך די פּראַנצויון שמען
מיט זייער עספּרי, און נאָך מער, אויף דעם געבּיט פון דעם דראָמאַ איז דער
צװלג װאָס איז בײַ די פראַנצוזן אָריגינעל און נישט אױפגעבּױט לױט
פרעמדע מוסטער, דאָס איינציקע מין װאָס זיי האָבּן פון זיך ספּאָנטאַן גע=
שאַפן -- די קאָמעדיע, אַנאַטאָל לעראָאַבּאָליע האָט אַמאָל געזאָגט, אַז די
יידן און די פראַנצױזן האָבּן א סך מידות און מעלות בּשותפות. בּכן איז
פראַנצייזיש אויך מאַרשאַלקאָװוסקע, װאָס װעלן אַצונדערט זאָגן די שפּעטערט!
ס'קען איבּערהױפּט זײַן, אַז דער יידישער װויץ איז גאָרנישט ספּעצי
פיש יידיש און נאָר אַ פּראָדוקט פון די צושטענדע. פאַרצײַטנס, אין דער
עלטערער יידישער ליטעראַטור, איז דאָס אַזויפיל? װי גאָרנישט דערפון. (די
מתיתתא פון איכה, די מחברות עמנואל זענען צו װײניק פאַר אַ עמינענט
וויציק פאָלק.) דער וויץ שטיצט זיך אויף װידערשפּריכע, איף קאָנטראַסטן
װאָס קערן נישט צו זיך, זאָלכע קאָנטראַסטן און װידערשפּריכע זענען דאָ
אָס:מייסטן אין צײַטן פון איבּערגאַנג, װוּ דאָס אַלטע אין נאָך נישט אויסגע=
174 מיזעסצס רעפעראט
שטאָרבּן און דאָס נײַע פּאָרעט זיך שוין אַרנטלעך. דעמאָלט אַנטשטײען 57
לעכערלעכסטע סיטואַציעס, װאָס װעקן דעם ויץ און שארפן די פײַלן פון
ווערטלעך און שפּאַנען דעם בויגן פון קאָמעדיען און סאַטירן,
דער מלמך פון דעם לעבּן, דאָס ליכט פון דעם אמת, די היסטאָריע
קאָן אונדז דאָ אַ סך בּײַשפּילן געבּן, װי דאָס אלטע גריכנלאַנד האָט זיך
שוין דערנענט צום וינטער און דאָס נײַע, אוניװערועלע סאָמיסטישע און
סאָקראַטישע גריכנלאַנד האָט זיך דערהױבֿן, דעמאָלט האָט אריסטאָפאַנעס
געדיכטעט. װי די קרייצציגע האָבּן אַבּיסל ליכט אין דער פינצטערער נאַכט
פון דעם מיטלאַלטער אַרײַנגעבּרענגט און מיט טונקלע קלױסטער צואַמץג?
געפירט דעם העלן מוירישן מוזרח, דעמאַלט האָבּן די גאָליאַרדן געװיצלט,
װוי דאָס אַלטע רויע דײַטשלאַנד האָט געגוססט און דאָט נײַע הומאַניסטישץ
האָט די האַנט געשטרעקט נאָך דער ממשלה, דעמאָלט װאָבּן געשפּיצט זײיערע
צעזעצעדיקע קוילן; פישאַרט, בּראַנט, הוטטען אאַזוו. אין יענע צײַטן פון
איבּערגאַנג האָט פראַנקרײַך ראַבּלע (6806189) געזען. די װונדערלעכע צווא-
מענזעצעכצער פון אַלטער און נײַער אָרדנונג מוזן אַרױסרופן לאַכן. ס'איז
בּאַקאַנט, װאָס פאר אַ קאָמישן אײַנדרוק מאַכט דאָס הײַנטיקע יאַפּאַן מיט
זײַן מישמאַש, און אַז דאָס יאַפּאַנישע פּאָלק האָט אין זיך אַבּֿיסל זשעני, 57
מאָלט װעט אויך דאָרט דאָס דאָזיקע היסטאָרישע געזעץ זיך באַװאַרהײטן און
אַ פאַנטאַנע פון הומאָר הויך שפּריצן,
אַ אַנדערע ראַיה, װאָס מיר הערן קעגן יידיש אַלס נאַציאָגאַל לשון,
איז, אַז אַ צעשפּרײט און צעזייט פאָלק קען נישט קיין אייגנטלעכע ליטעראַ?
טור שאַפן, װאָס זאָל אין זיך האָבּן דעם סענץ פון דער נשמה פון דאר
נאַציע; און פאַרדעם קען מען אויך צו דער שפּראך פון דער דאַזיקער ליטצ=
ראַטור נישט געבּן קיין נאָמען ,נאַציאַנאַל לשון"
ס'איז אַ טרויעריקער אמת, אַז דאָס גלות מאַכט שװער די אײגענע
נשמה צו װידערגעבּן, אַז איבּעראַל זע'מיר און הערן מיר פרעמדס און די
קולות װאָס גייען פון אונדזער אייגן האַרץ אַרױס װערן פאַרהילעכט. ס'איז
אַ שווערער צושטאַנד, די אַוומרינגלדיקע פעלקער האָבּן כּוח און מוח, אַז
אונדזערע ליטעראַטוד זאָל טאַקע זײַן דאָס עכאָ פון אונדוער פאָלק אָן צי=
מישעכצער, איז זייער שווער. ס'איז נישט קיין חילוק בּײַ דעם אָבּער, צי מיף
שרײיַבּ'מיר לשון קודש, צי יידיש. דער חסרון פון קאָמפּאַקטקײט שנײַרט טיף
אין אונדזער לײַב און לעבּן אַרײַן
ס'איז טרויריק, אָבּער ס'מוז נישט זײַן אַזױ, ס'איז אויך תּמיד נישט
אַזױי געװוען, אין געגנטייל, דאָרט װוּ ס'איז דאָ כּוח, מאַכט יעדער דרוק
אַ קעגן:דרוק, קומט פון יעדן אײַנפלוס נאָך א שטאַרקער אַרױסקװאַלן פון דער
אייגענער בּרון.
| = צעשטרייטקייט קאָן טיילמאָל דאָס שענסטע און מעסטע אַרױסבּרענגען
װוײַטקײט פון דעם האַריזאָנט, רײַכקײט פון פאַרבּן, אַ זיסע מאָזאַיִק פו
ג:
4
!
מינאָריטעטן זענען שעפעריש 395
טעמים, ס'רוב פון דער גריכישער קולטור אין אַנטשטאַנען דאָרט װוּ די
גריכן זענען געווען מינאָריטעטן, דאָרט װוּ די גריכן האָבּן געלעבּט אין קִנָי
לאָניען װי אױף אימעלן און אין מיטן פון פּרעמדע פעלקער. אױף דעם
בּרעג פון קלײיבאַזיען, צווישן א געװאַלט פון די פאַרשידנסטטע קולטור:נאַציעס,
האָגן די קופּקעלעך העלענען אין זײערע פּאֶָר שטעטלעך דאָרט געזונגען די
איליאַס און די אָדיסעע און אָנגעצונדן דאָס ערשטע ליכטל פון מענטשלעך דענ
קען, די יאָנישע פילאָזאָפיע. אין דרום:איטאַליען, געטרענט דורך אַ ים, האָבּן די
גריכישע עמיגראַנטן פון זיך אַרױיטגעגעבן די צלצאטישע פילאָזאָפֿן און 7י
פּיטאַגאָרעיִשע שקאָלע און עמפּעדאָקלעס און שפּעטער דעם גרויסן בּוקאָלישן
פּאָעט טעאָקריטאָס, אַריסטאָטעלעס! װיג אין גאָר נישט געשטאַנען אין הָי
לאַס, נאָר אין אַ קאָלאָניע, צװישן מאַצעדאָנישע באַרבּאַרן, די גריכישץ.
װיסנשאַפּט װי די נעאָפּלאַטאָנישע מיסטיק זענען געװאַקסן אין מצרים אוך
סיריען,
שטאַרקע נשמות האָבן אין זייער האַרץ זייצר פעסטוגֿג, דאָרט ווו זייצי
הויז איו, דאָרט בויען זי זייער היים, דאָיט שאַפן זיי זייער פאַטערלאַנד,
דאָרט איז אַ צװײַג פון דער מעטראָפּאָל,
מען בּאַדאַרף נישט מער האָבּן װי די פּאָליאַקן, אין דער ליטע זענעך
זיי אַ מינאָריטעט אַ בּאַדריקטע, פון אַלע זײַטן די גרױיסע רוסישע קולטו-
מיט נאַגײַקעס, און טראָץ דעם זענען די בעסטע פּױלישע דיכטער געבֹּר
אין דער ליטע. די מאַסן פון פרעמדע, דער דרוק, האָט זײ גערײצט צו אָ:
שטרענגונגען, צו גאָך גרעסערע לײַסטונגען
אַז דאָס יידישקייט װיל זיך נישט צעשמעלצן אין אײראָפּע, אַן דאָס
יידישקייט וויל נאָך דער נאַכט פון דעם געטאָ נאָך אַ אייגענעם מאָרגנשטערן
דערזען, מוז עס זיך צו שטאַרק לעבּן אױפכאַפּן, און דעמאָלט װעט די לי
טעראַטור אַ טיפע און קרעפטיקע זיין. װיל דאָס ידישקיײט נאָך אַ צוקונפט
האָבּן און זעלבּשטענדיק זײַן, דעמאָלט פוז עס האַלטן דאָס יידישע לשוך
פאַר אַ נאַציאָנאַל לשון און זיך אין אים מיט מײַסטערװערקן פאַרשאַנצן.
אין דעם ;פאָלקט:לשון" קליגגט אַ מוראדיק יאוש, קלינגט צפלצט וי דער קיל
פון דעם װאָס ער שרײַבּט אַ צװאָה, מען גלײבּט שוין ניט אין דער אײגענאַר
לעבּנסקראַפט,
ץְ
=
8
זצ
אַצונדערט קומ'מיר צו אַ פרישער און ויכטיקער שאלה. אַז יידיש'
איז אונדזער נאַציאָנאַל לשון, װי שטעל'מיר זיך צום לשון-הקודשן לשון=
הקודש איז אַ שפּראַך װאָס לעבּט נאָר אין בּיכער, און אַזױ זאָל {ס אוך
װײַטער בּלײַבּן אַ ספרים:לשון, סיאיז אַ פּראָסטער חלום, אַז לשון=קודש זאָל
אַמאָל בּײַ די פאַרשפּרײטע מינאָריטעטן פון אַ האַלבּן װעלטטייל קענען צוריק
ווערן די שפּראַך פון דעם לעבּן, װאָס אַ קאָנצענטראַציע פון יידן אין ארץ=
168 מיזעסעט רעפעראָט
ישראל אין דעם בּאַלאַנג װעט קענען טון, וייסן מיר נישט, װוֹיל דעם װאָס
גלייבּט, ס'איז אַ שאָד פּשוט די מי, יעדע פאַרשװענדונג פון כּוֹח איז אומזיסט,
ס'איז אַ ווילדע כימערע, אַז דאָס פּראָסטע פאָלק זאָל אַ שפּראַך װאָס עס עקזיסטירט
נאָר אין בּיכער אַווי װײַט דערלערנען, אַז ס'זאָל זי קענען רופן זײַן אײגן.
לשוןיקודש װאָט זיך שוין לענגער װי פּאַר צויי טויזנט יאָר געזעגנט
מיט דעם לעבּן, לשון:קודש איז אין די הײַנטיקע פאַרהעלטניסע פֿאַר די
יידן פון גלות די שפּראַך פון אַמאָל, דאָס נאַציאָנאַל לשון פון אונדזער פאַר-
גאַנגענהייט, יידיש איז די שפּראַך פון הײַנט. דאָס לעגן, דער הײַנט מון
יידיש אויסנעדריקט װערן, דער נעכטן, די װיסנשאַפּט, די פאָרשונג, דאָס
פאַרטיפעכץ אין אונדוער פאַרגאַנגענהײט קאָן און זאָל אין לשון:קודש יי
טער האָבן זײַן שפראַך:אַרנאַן, לשון:קודש זאָל אונדז פאַרבּינדן מיט אונדזער
טאַרגאַנגעהײט, און מיר יידן מוזן האָבּן אַ פאַרגאַנגענהײט, אויף װאָס מיר זַאֲל=
מיך קאַנען אין דעם גרויען שפלות פון דעם גלות צוריקקוקן. אונדו מוזימיר
האָבּן א פאַרגאַנגענהײט, װאָס זאָל קענען מיט איר גלאַנץ אונדז טרײסטן
אין די נאַציאָנאַלע נויטן, װאָס זאָל אונדזער פאַרחלשדיקע נשמה שטאַרקן,
אונדזערע קעפּ הײבּן, אין אונדזערע וונדן בּאַלזאַס גיטן, אונדז מוז'מיר
האָבּן אַ פאַרגאַנגענהײט, װאָס זאָל דורך דעם דערמאַנען פון בּעסערע ליכטי
קערע צײַטן אונדז אַריבּערפירן איבּער דעם טונקעלן און מוראדיקן װאָכנ2
טאָג פון צער און יסורים,
דאָס לעבּן אָבער (מינדעסט אין די לענדער פון צטון) מוז און קאָן נאָר
יידיש אויסקליגגען. לשון-קודש איז פאַר דעם לעבן אַ קונץישפּראַך. וען מען
זאָל אַפילו האָבּן װערטער פאַר אַלץ אין דער װעלט און אין דער נשמה,
זענען דאָס פאַרשטיינערטע ווערטער, אָן א פסיכישן הינטערגרונד, אָן אַ יסוך
אין דער זעלע, אֶן נערוו און פולס, זענען א מומיע, װאָט מעג האָבּן א פּנים
וי אַ לעפּעדיקער, אַלע אברים אויסזען נאַטירלעך, דאָס האַרץ שלאָגט אָבּער
נישט מער,
אַ לשון װאָס קלינגט נישט אויף דער גאָס איז נישט עלאַסטיש געגוג,
אַז סזאָל קעגען װידערשפּיגלען די גאָס, אין נישט פײַן גענוג, אַז מ'זאָל
קענען װוידערגעבן די געפילע װאָס שטורמען און בּרויען אין האַרץ, אין צן
שטטיף און האַרט, אַז עס זאָל קענען צײכנען װי אַ פּינדזל פון א מײַסטעף
די ציטערנישן פון דער נשמה, די קלײנטשיקע ניאַנסן פון שטימונגען,
װאָרן פילן שטאַרק און טיף קאָן מען נאָר אין אַ לשון װאָס מען רעדט פון קינדװײין
אָן, אָדער װאָס מען האָט זי דערלערנט פון מענטשן װאָס רעדן דאָס לשון פון
קיגדװײַז אָן, א נפטירלעך לעבּעדיק לשון אין נאָר אַזאַ לשון, װאָט מען קען
אין זײַן גײיסט זיך אַרײַנװאַקסן, אין זײַנע זעלישע געהײימניטע אַרײַגלעבּן,
אין זײַנע קלענגע, אין זײַנע שאַטירונגען. אין זײַנע בּילדער, אין זײַן פאַר:
בּאָרגענער מוזיק אַרײַנפללן,
ס'איז אויך פאַרדעם אָנצונעמען, אַז אויך די בּעלעטריסטיק קאָן קיין
די ראָלע פון העבּרעיס 177
:צוקונפט אין לשון-קודש פונעם גלות נישט האָבּן, מען האָט קײנמאָל נישט
אין אײיראָפּע אין להק מער שיינע ליטעראַטור געפלעגט װי אַ ביסל רעטאָ?
דיש:לירישע און רעליגיעזע פּאָעזיע. דער אינסטינקט פון דעם עולם האָט
ריכטיק געפירט, די מאָדערנע יידישע ליטעראַטור האָט זײיער אמתדיק גע*
-לונגענע העבּרעישע ערציילונגען, און די דאָזיקע זענען װי לעבּעדיק אס
'דעם יידישן אַרױסגענומען, דאָט געמיט, די אַסאָציאַציעס פון געפילע, די
-צונויפקניגעכצער פון סובּיעקטיווע עמפּפינדונגען זענען קײנמאָל גיט קין
לשין-קודש, און אין דעם בּעסטן פאַל נאָר יידיש. די שרײַבּערס װאָס שרײַבּן
רערציילונגען, לשון:קודש און יידיש, שרליבן תּמיד בּעסער יידיש װי לשון=קודש,
-צאַטלאָבּער איז געווען אין להיק אַ מאַטער פּאָעט, און זײַגע יידישע פאָלקס:
לידער װײַזן אויף טאַלענט, גאָלדפאַדען אין זײַנע ,ציצים ופרחים' איז נאָך
אַ סך װײגיקער װוי אין זײַנע דראַמען, י. 7, גאָרדאָן האָט נאָר מחבּר געװען
א פאַר לידלעך אין יידישן, און דאָס זענען פערל, װאָס איבּערטרעפן מיט זייער
נאַטירלעכקייט און אמתדיקייט זײַנע שירים. פּרץ און מענדעלע מוכר-ספרים
לאָזט זיך גאָר נישט פאַרגלײַכן זייערע יידישע מײַטטערװערקע מיט זייער העבּי
זעלש. מען קען די ליסטע פון די דאָזיקע שרײַגעדס נאָך אַ סך פאַרלענגער.
די העברעישע בּעלעטעריסטיק פון הײַנט קען קיין גרױסע צוקונפט נישט
האָבּן, אַז אונדזער יידישקייט איז נישט קיין פאַרפּאַלמעצט בּיזאַנטיזמוס, אַז
אונדזער פאָלק לעבט גישט אויס טױבער, שװערפעליקער אינערציע, נאָר אויס
טיפן חשק צום לעבן, װעט די אײגנאַרטיקע ראָמאַנטיק פון לשון-קודש בּאַלד
צעפליען. אַ עקזאָטישע בּלום װאָס מען האָדעװעט אין אַ אָהאַנושעריע קען
;אויף פּרײַער לופט נישט בּליען. |
אונדוער לשון פון דעם לען װעט ידיש זײַן, און אונדזערע װיסנ*
שאַפט העברעיַש, פון דער היסטאָריע קען מען זיך נישט אָפּטרײסלען, וי
-מאַנכע עקסטרעמיסטן װאָלטן װידער פּאַרקערט געװאָלט. די היסטאָריע איז
בִיט קיין צופעליקע זאַך װאָס מען טוט מיט איר װי מען װיל, װאָס מען קען
זי ענדערן פון הײַנט אױף מאָרגן,
רוב פעלקער האָבן אַחוץ זייער אייגן לעבּעדיק לשון נאָך איין לשון
פֿאַד געוויסע צוועקן. דער אַסיריער האָט סומעריש אַ סך פון זײַגע אורקונדן
מחבּר געווען, דער ריימער האָט עטרוסקיש לאַנג פאַר דער שפּראַך פין זײַנע
.טעמפל געהאַלטן, דאָס ריימישע איז געװען בּיז פאַר עטלעכע הונדערט יאָר
די איינציקע אָפיציעלע ליטעראַטור:שפּראַך פון אייראָפע, די גריכישאָרטאָי
דאָקסע סלאַװן און רומענען האָבּן אַ סך הונדערטע יאָרן דאָט אַלט-טלאַװיש
פּאַר זייער ליטעראַטור:שפּראַך געהאַלטן, די עגיפּטישע קריסטן װאָס רעדן
אַראַביש שרײַבן נאָן קאָפּטיש; די מעאָפּאָטאַמישע קריסטן, װאָס זײער
הײַנטיק לשון איז אַראַבּיש, שרײַבּן זייערע רעליגיאָגס:ענינים אַראַמעיְש. די
אַביסיניער װאָס שמועסן אַמהאַראַ האַלטן נאָך תּמיד דזשעז צו זײיער שריפט:
געבּרויך, די בּראַהמאַנען, װאָס פאַר אַ לשון זײ רעדן, שרײַבן נאָך תּמיד
)13(
178 מיזעסעס רעפעראָט
סאַנסקריט, די מאַהאָמעדאַנער פון אַלע לענדער בּאַטראַכטן אַראַבּיש פאַר דע=
שפּראַך פון זייער רעליגיעון קולטוס, שפּראַכן, זע'מיר אַ סך מאָל, װאָס זײיש=
נשמה איז שוין לאַנג פון זיי אַרױסגעפּלױגן, בּאַהערשן נאָך טײל ליטע"א.
טור:געביטע.
דאָס לשון-קודש קען בײַ אונדז אַ גרעסערע ראָלע שפּילן װי נא+
אַ לשון פון דער סינאַגאָגע און דער אמונה, אַחוץ רבּנישע תשובות, דרשר
און דערגלײַכן זאָל מען אין איר דעם יידישן גייסט, דעם ידישן מוח אויס:
דריקן, טראַדיציאָגעלע פּאָעזיע, פּוגליציסטיק, פּאָליטישע צײַטונגען קאָנע
נישט שאַטן, אין דער רענעסאַנס, װען אַ דאַנטע, א פּעטראַרקא, אַ טאַסא
האָבּן געבּליט, האָט מען אױיך דאָס קלאַסישטטע לאַטײַן געשריבּן, שפּעציעל
בּײַ אונדז, װוּ ס'האַנדלט זיך נאָר װעגן ערנסטער ליטעראַטור, װעלן ײ"דיש
און לשון:קודש קאָנען זײַן גוטע שכנים, א סך, אַ סך יאָרן, ווען אין מערב:אליפ.
ראָפּע איז שוין הויך געבּליט די שיינע ליטעראַטור אין די לאַנדעס:שפּראַלן,
האָט דאָס לאַטײַנישע נאָך תּמיד געדינט פאַר עדנסטע צװעקן אין דײַטשלאַנ-
זענען נישט קיין טך מער װי הונדערט פופציק יאָר, צײַט יאָהאַן קריסטיאך
װאָלף האָט געמאַכט די חתחלה איבער פילאַזאָפּישע ענינים דײַטש צו שרײבו,
פראַנקרך האָט אין קאַרטעזיוס (דעקאַרט) ערשט דעם ערשטן דענקער געָפי=
נען, װאָס ער האָט זײַנע מחשבות פּראַנצײזיש געשריבּן,
מיר בּאַדאַרפן נישט מורא האָבּן, אַז לשוןףקודש װעט דעם זעלבּן ס'ז
האָבּן װי דאָס לאַטײַן. דאָס לאַטײַן איז געווען א לשון פון אַ בּרוטאַלע-
היעראַרכיע, פון גלחישע פּריצים, די מלחמה איז אײגנטלעך געװען אַקעגן
דער שװאַרצער חברה פון רוים, דאָס לאַטײַן האָט נאָך דערצו געשטרעבט צר
דערשטיקן די לאַנדעסשפּראַכן, און דענאָך איז דאָס אַ טעות, אַז לאַטײַן עק-
זיסטירט שוין נישט פאַר דער ליטעראַטור, נאָך הײַנט איז לאַטײַן די שפּראַד
פון דעם פאָרטראָג און פון די דיסערטאַציעס אויף אַלע קאַטױלישע פאַקול:
טעטן און סעמינאָריען, און נאָך אַ סך פּילאָלאָגישע, שפּעציעל אַריענטאַלי+
סטישע שריפטן שרײַבּט מען לאַטײַגיש, אונדזער לשון=קודש איו תּמיד געוער
דעמאָקראַטיש, קיין רבּנים האָבּן קײנמאָל נישט געמאַכט אויס דעם לת"ק
אַ װערקצײיג פון זייערטוועגן,
ס'איז קיינמאָל בײַ אונדז נישט געוען א אייגנטלעכע אָרגאַנאַביפ.
פון רבּנים, די ראָלע פון אַ רב אונטערשײדס זיך געװאַלטיק פון דער ראָלע
פון אַ קאַטױלישן גלח, דאָס מאָטיוו פון דער קאַמפאניע קעגן דאָס לאַטײַנישע
פעלט בּײַ אונדזער לשון=קודש, אין געגנטײיל, דאָס לשו-קודש װעט תּמיף
אַ בּעדירפניס בּלײַבּן, כּדי אונז צו פאַראײיניקן מיט אונדוערע ברידער, און
ס'וועט קײינמאָל -- אַװױ לאַנג װי אונדוער פּאָלק װעט עקויסטירן -- נישט
אויפהערן בּײַ אַ געוויסער בּאלעבּאַטים:שיכט געפלעגט צו װערף
דער פּחד, אַז בּײַ צװיי לשונות װעלן זיך קאַסטן אַרױסבּילדן, איף
נישט בּאַגרינדעט, דאָרטן װוּ סיאיז מעגלעך פון איין שיכט צו דער צװײטש"
העבּרעיַש און יײידיש אין דער ליטצראָטור 279
איבּערצוגיין,. דאָרט איז קיין קאַסטן ניט פּאַרהאַנען, שמועסן װעט דאָך יעדע-
יידיש, די יידישע בּעלעטריסטיק װעט יעדנס מאכל זײַן, גאָר די העכער:
געבּילדעטע װעלן אויך לשון:קודש ליינען, װער װעט שטערן דעם, װאָס ער
ליינט נאָר יידיש, זיך לה"ק אויסצולערנען;
די שרײַבערס װעלן קענען אין ביידע שפּראַכן זיך אויסדריקן. שוין
הײַנט זע'מיר, אַז אַ גרויס חלק פון די העבּרעישע שריפטשטעלער שרײַבּע
יידיש, די בּאַגרינדערס פון דער יידישער ליטעראַטור זענען לױטער העב.
רעיִשע שריפטשטעלער. װען אונדז ועל'מיר אַפילו אָפּוען דערפון, זעגען
קאַסטן, װאָס זייער חילוק זאָלן שפּראַכן זײַן, נישטאָ. ווען ס'קומט, אַז אַ פאָלק
מיט איין לשון בּאַזעצט זיך אין אַ לאַנד מיט װידער אַן אַנדער לשון, דע:
מאָלט מוז תּמיד איין לשון פון דעם לעבּן װײַכן, טײלמאָל, װי אין די ראָ:
מאַנישע לענדער, אין מזרח?רײַטשלאַנד, אין די רוסישע סטעפּן אאַז"זו, נעמט
דאָס פאָלק אָן דאָס לשון פון די זיגערס, פון דער אײיבּערשטער שיכט; טײל:
מאָל ווידער פאַרקערט נעמען די פרעמדע אײַנדרינגלערט אָן דאָס לשון פון
די עראָבּערטע, װי די היקסאָס אין מצרים, די לאָמבּאַרדן אין איטאַליען, די
מאַנדזשורן אין כינאַ, די נאָרמאַנען אין רוסלאַנד אאַז"וו, שפּראַכלעכע קאַסטן
זענען נישט האַלטבּאַר, װײַל װען צװײ שפּראַכן װילן גלײַך דינען צו די
צוועקן פון דעם לעבּן, מוז צװישן זי קומען צו אַ צוזאַמענשטױס, און איינץ
מוז פאַלן, װען די העבּרע;סטן װעלן זיך אויף איבּערגריפע ערלױיבּן, דעמאָלט
װעלן זי אַװעקגעקערט װערן דורך דעם לעבּעדיקן כּוח פון דעם פאָלק.
װועלן זי אָבּער פרידלעך זיך מיט ספרים בּאַשעפטיקן און קיינע אױפּטועכ?
צער זוכן, דעמאָלט װעט דאָס לשון:קודש אומגעשטערט בּליען צום נוצן פון
דאָס יידישקייט.
דאָס אײנציק לשון װאָס קען רעדן צו אונדוער ידיש האַרץ איו
אונדזער יידיש, די נאַציאָנאַלע טענות פון די העבּרעיסטן זענען ניכטיק, דער
עולם אין הײַנט דעמאָקראַטיש און װויל זיך נישט בּאַגנוגן, אַז דאָרט אױבּן
זענען דאָ מענטשן װאָס שרײַבּן ספרים אין דעם לשון פון דעם סידורל און
מאַכן מעשיותת װאָס קלינגען װי די הפטורח, דער עולם װיל אין זײַן אײיגן
לשון זײַן צײַט צעשטרייען מיט ראָמאַנען, זײַנע געפילן ערגעצן מיט פֹאָ:
עזיע, זײַן גײיסט פאַרטיפן מיט װיסן, און אַחוץ דעם, אַפִילְו רוב פון די
יידישע אַריסטאָקראַטן פון דעם גייסט פאַרשטײען נישט קיין שײַטל עברי,
נאָר אַ פּיצינקעלע טייל פון דער יידישער אינטעליגענץ איז אים שטאַנד צוּ
ליינען לשון:קודש. אֲפילו דאָרט אױבּן איז העבּרעיש נאָר בּאַנרענצט אױף
אַ קליין הײַפל, ס'איזו פאַרדעם אָן זין דער וילן פון אַ טייל העבּרעיסטן
צו האַלטן די יידישע ליטעראַטור פאַר אַ אַרט זשאַנר, פּאַר אַ מין ליטעראַ:
ריש שפּילעכל אין דעם דיאַלעקט פון אַ פאָלקס:שטאַם,
יידיש איו אַ דיאַלעקט -- פון וועלכער שפּראַך! פון לשון-קודש! װאָס
פאַר אַ דיאַלעקט איז דאָס, װוּ 80 פּראָצענט, װען נישט מער, װערטער זצ
180 מיזעסעס רעפעראָט
נען נישט סעמיטיש און די גראַמאַטיק, טראָץ דעם סטעמפּל פון דער יידיי
שער איגנאַרט, איז אַ פרעמדע. יעדער דיאַלעקט מוז האָבּן די זעלבּע גראַ.
מאַטיק און אַ גרויסן רוב פון װערטער װאָס די ליטעראַטור-שפּראַך האָט,
זאָנסט איז דאָס נישט קיין דיאַלעקט נאָר אַ זעלבּשטענדיק לשון.
דאָס זעען מיר אַ סך מאָל בּײַ דער אַנטװיקלונג פון שפּראַכן, אַז װען
ס'ווערט גרויס די צוישנשייד צװישן דער שפּראַך פון די ספרים און דער
שפּראַך פון דעם אומגעגילדעטן עולם, דעמאָלט מוז קומען אַ נײַע שפּראַך
אין די סאַלעס פון דער ליטעראַטור אַרײַן,. אין אינדיען איז אַזױ געשען מיט
דעם סאַנסקיט, בּײַ אונדז בּזמן התּלמוך מיט דעם לשון:קודש, בּײַ די גריכן
מיט דעם אַלטגריכישן, בּײַ די דײַטשן מיט דעם אַלט:און מיטל:הױיכדײַטשן
אאַז'וו, |
אָדער שטאָט דער איינציקער שפּראַך פון פריער קומען עטלעכע שפּראַכן,
דיאַלעקטע פון פאַרשידענע שטעמע, צו זײיער רעכט. דאָס זע'מיר בי די
סלאַװישע, בּײַ די ראָמאַנישע און נאָך בײַ א סך אַנױערע פעלקער. דאָס
שטאַטס:אינטערעס אין אײראָפּע איז אַ סך מאָל קעגן דאָס געזעץ פון דער
אינדיװידואַליזאַציע פאָרגעגאַנגען און ס'האָט דיאַלעקטע נישט געלאָזט אוים?
קומען צו זעלבשטענדיקייט, אָבּער ס'האָט נישט תּמיד געהאָלפן, דער דיאַלעקט
װאָס איז שטאַרק מחוּלק פון דער אָפיציעלער שפּראַך, דער קען דורך דער
אָפיציעלער שפּראַך נישט פאַרדרענגט װערן,. די װאָס רעדן דעם דאָזיקן דיאַ
לעקט האָבּן שוין זאָלכע זעלישע בּאַדערפנישע, װאָס לאָזן זיך נישט אין קיין
אַנדערער שפּראַך אויסדריקן, דער זידײפּראַנצייזישער דיאַלעקט למשל איז אין
מיטלאַלטער געווען אַ לשון מיט אייגענער ליטעראַטור, דער פּראַנציזישעף
צענטראַליזמוס האָט אים געװאָלט צעדושען, ס'האָט נישט געהאָלפן--זײַט
הונדערט יאָר האָבּן זי צוריק אַ אייגענע ליטעראַטור, די קאַטאַלאָניער אין
שפּאַניען,,. וי זיי האָבּן דערשפּירט, אַז זייער דיאַלעקט איו אַזױ אײגנאַרטיק
אַז דאָס שפּאַניש פון קאַסטיליען איז זיי פרעמד, האָבּן זי אָנגעהױבּן קאַטאַי
לאַניש צו שרײַבן,
מען װײַוט געוויינלעך, אַז די דײַטשע דיאַלעקטע זענען גישט פאַר.
שטענדלעך פאַר דעם הױכדײַטשן, און דענאָך זענען זיי צװײַגן פון דעם
זעלבּן לשון, ס'איז אָבּער נישט װי ס'דאַכט זיך אָבּערטלעכלעך. בּיז לוטער
האָט נישט עקזיסטירט קיין איינהייטלעכע דײַטשע שפּואַן. יעדער שטאַם האָט
געהאַט נייטיק זײַנע היסטאָריעס, זײַנע געפילע, זײַנע תלומות אין זיין אײ:
גענער בּאַזונדערער פאָרם אויסצודריקן, אינטערעסן פון דער רײַכסקאַנצל,
דער פּראָטעסטאַנטיזמוס אד'גל האָבּן גורם געװען צו דערהײבּונג פון
איין געקינצלט דיאַלעקט צו דער אָפּיציעלער שפּראַך פון דײַטשלאַנד, אָבּער
ס'איז נישט לײַכט געגאַנגען. נאָך אים זיבּצענטן יאָרחונדערט האָבּן גרױסאָ
שרײיגערס װווי לוירענבּורג אים פּלאַטדײַטשן מִחבּר געווען. הײַנט זע'מיר, אַו
יעדער דײַטשער דיאַלעקט װי פּלאַט, טריזיש, שווייצעריש, בּײַעריש, שטײַעריש
שפּראַך און דיאָלעקט 281
אַאַזיוו בּאַשטרעבּט זיך צו בּאַשרײַבּן שפעציפישע בילדער אי זײַן שִׁפֹּע
ציפיש שפּראַך, צװאַר הײַנט איז דאָס נאָך זשאַנר, מיט דער צײַט װעט מען
אַבּער צו דער איבּערצײַגונג קומען, אַז זעלבּשטענדיקע דיאַלעקטע זענען
טאַקע שפּראַכן, נישט קײַן פּעַבּלרעדעכצער. יי
דאָס לעבּן װעט דאָס רעכט בּאַװײַון. די תּמיד װאַקסגדע גרײס פון
די דיאַלעקט:ליטעראטורן װײַוט, אַז דאָס דײַטשע פאָלק קען זיך שוין נישט
אויסלעבּן אין דעם הויכדײיטשן, אַז דאָס הױכדײַטשע איז אַ אינטעליגענץ:
לשון געװאָרן, ד"ה עס געפינט זיך שוין אֹיף דעם װעג פון פאַרשטײנערונג,
ס'איז נישט װײַט די צײַט פון דער שפּראַכלעכער דיפערענציאַציע. שוין אים
לויף פון דער געשיכטע האָט זיך די דאָזיקע דיפערענציאַציע באַװיזן דאָרטן
װווּ סיהאָט געפעלט אױסנװיינענדיקער צװאַנג. ענגליש אין געװען בּיז צום
זעקסטן יאָרהונדערט אַ זעקסיש דיאַלעקט. נידערלענדיש איז גיז פאַר פיר
הונדערט יאָר געווען אַ פּלאַטדײַטשער דיאַלעקט און הײסט נאָך בּין הײַנט
אים ענגלישן ,דײַטש' (104ט0), דיאַלעקטע זענען איבּעראַל עטימאָלאָגיש
איינט מיט דער אָפיציעלער שפּראַך, דער עיקר חילוק אין די פאָנעטיק און
די סיגטאַקס, און דענאָך גענוגט שױן אַ נישט:גרויסער חילוק צו פאַרטיפן
אַ אָפּנרונט, -- קל וחומר בײַ דעם יידישן, װאָס איז דאר עטימאלאָניט און
גראַמאַטיקאַליש אַ גאַנץ אַנדערע פילאַלאָגישע ערשײַנונג װי דאָס העבּרעיש.
יידיש איז נישט קיין דיאַלעקט, נאָר טאַקץ אַ זעלבּשטענדיק לשון פון דער
הײַנטיקער יידישער נאַציע,
זזזץ
יידיש איז דאָס לשון פון דאָס ידישקיט. נאָר דאָס לשון אַלײן קען
אונדז היטן פאַר אַסימילאַציץ, נאָר דאָס לשון אַלין קען א פּאַנצער זײַן
קעגן פרעמדע אַטאַקן. צי עמעצער אין יאָ אַ פרײַנד פון דעם ידישן צי
נישט, איינס מוז ער מודה זײַן, אַז אים גרויסן און אים גאַנצן, דאָרטן װו
מען הערט אויף יידיש צו שמועסן, דאָרט פאָרט אַהײַן דער מלאך?המוות פון
נציאָנאַלער פאַנענפלוכט; אַז װען מען זאָל שמועסן שטאָט ידיש אין רוס:
לאַנד רוסיש, אין דער ליטע װײַסרוסיש און ליטװאַקיש, אין פּױלן פּױליש,
אין דער אוקראַינע רוטעניש, אין גאַליציען פּוליש און רוטעניש, אין רומעני.
ען רומעניש, אין אונגאָרן אונגאַריש, קראָאַטיש אאַז"ו, דעמאָלט װאָלט
געפעלט יעדער בּאַנד פאַר דאָס הײַנט נאָך אײגהייטלעכע ידישקײט, אוך
בעברעקלט װאָלט עס זיך געמוזט אויפלייזן צװישן די שכנים, אָן אַחדות, אָןְ
אַ מיטל זיך צו פאַרשטענדיקן װאָלט די ידישע נאַציע צעשמאָלצן געװאָרן.
דאָס קענ'מיר זען אין מערבאײראָפּע, װוּ רוב יידן האָבּן פריער אשכּנױש
געשמועסט, און הײַנט, זײַט זי האָבּן זיך אַסימילירט, זענען זײי צװישן זיך
װי פרעמדע.
די העבּרעלסטן זענען זיך שטאַרק טועה, אַז די קרעפטיקונג פון דעם
יידישן װעט שאַדן דעס לשוףקודש. ס'האָט זיך נישט געטואָפן, אַז צמעצער
182 מיזעסעס רעפעראָט
וועלסלט זײַן ידיש אין דעם טעגלעכן לעבּן מיט דעם העבּרעיִשן; דאָרט וא
ס"שװײַגט דאָס יידיש, דאָרט פאַרשטומט אױיך דאָס יידישקייט, דאָרט הלומט
זיך קיינעם נישט העבּרעלש צו רעדן אום װאָכןטאָג, דאָרט ערדונערט די
לאַנדעס:שפּראַך, און מיט דער צײַט, אַז נישט אין דעם ערשטן, אין דאָס אים
צווייטן דור, טריומפירט די אַסימילאַציע מיט אירע ראַדיקאַלע פאָלגן
דאָס יידישע לשון בּאַדאַרפט קרעפטיקונג, חיזוק, די מויער װאָס האַלט
צוזאַמען אונדזער טאָלק פאַר אױפליזונג האָט אַ סך גריכע, לײַכטזין פון
אינעװײיניק,, שטורמען פון פרעמדע אײַנפליסע פון דרױיסן דערשיטערן די
מויער תּמיד מער, נישט נאָר אַלעמאָל ווערט גרעסער די צאָל פון די דאָזיקע
יידן, װאָס הערן אויף, טראָץ זייער פּאַטריאָטיזם, יידיש צו רעדן; אַפִילו די
װאָס רעדן ידיש מישן אָן אַ באַדארף אַלעמאָל מער פרעמדע װערטער
אַרײַן אויף א בּאַרבּאַרישן אופן,
מיר מוזן זיך אָרגאַניזירן, אונדז אַלע, צי זשאַרנאָניסְטן צי העבּרעיסטן,
:צי אונדז האַלט/מיר דאָס יידיש פאַר אַ נאַציאָנאָל-שפּראַך צו פאַר אַ צופעליק
דיאַלעקט, אַז מען זאָל דאָס לשון, װאָס איז נאָך דער װעליגיאָן דער איג.
ציקער פאָדעם װאָס דערהאַלט דאָס אַחדות פון אונדזערע מזרת;ידן (די
ספרדים האָבּן דורך דעם חסרון פון אַ שפּראַך קיין שום אַחדות, אַפִילָו משדך
זײַן ווילן זיי זיך נישט מיט אונדז), נישט לאָזן אונטערגיין. לוט דעם הינ
טיקן שטאַנד, לויט דער קעלט פון דעם עולם אַקעגן ידיש, קען מען נישט
צו אונדזער שפּיאַך אַ גריסע צוקונפט פּראָפּעצײַען װען ס'פירט זיך וי
ביז הײַנט, איז נאָך צוויי, דרל דורות, אוֹן קיין שלאַד װעט נישט בּלײַבּן
פון דעם לשון, װאָס דורך הונדערטער יאָרן האָט זיך אונדזער פאָלק אַרײַנגע=.
לעבט און קונצפול פֿאַראַרבעט,
דער חוב פון דעם ידישן פאָלק איז זיך אויפצווועקן פון דער סוגעריר.
טער פאַראַכטונג און זיך באַװוּסט צו װערן װאָס זײַן לשון איז און וויפיל
חשיבות ס'האָט פאַר זײַן װײַטערן נאַציאָנאַלן בּאַשטאַנד. דאָס יידישע פאָלץ
מוז צו דער ידיעה קומען, דאָס אַ שפּראַך װאָס מען האָט עס פאַרדײַעט און
זײַן נשמה אַרײַנגעדעכעט איז הײליק און ס'איז א גרויסע זיגד קעגן דער
איינענער צוקונפט די דאָזיקע שפּראַך צו לאָזן שטאַרבּן,
מיר װאָס ערקלערן אונדוער אַשכּניש פֿאַר דאָס לשון פון דער יירי,
שער נאַציע, מייג'מיר נישט מיט דעם עפעס גאַנץ נײַעס צו שאַפן אַ פריש
יידישקייט צו מאַכן, די היסטאָרישע קאָנטינואַציע צו לייקנען, אַלע בריקן
װואָס פאַרבּינדן אונדז מיט דעם װאָס איז אַמאָל געװען צו פאַרבּרענען גין
אונדז זענ'מיר אַלס ידיש:שמועסנדיקע נאָר ממשיך דעם פאָדעם פון דער
היסטאָרישער אַנטװיקלונג. דאָס יידיש אי קײנמאָל נישט אַבּרופט װי אַ בליץ
פון דעם העלן הימל צו אונדו אַרײַנגעטאַלן, פּאַװאָליע, פאַװאָליע, מיט פּאַמע.
לצבדיקל שריט איו זאָס לשׂון אַרײַן אין אונדזערע געצעלטן, פּאַװאָליע, פּאַי
וואָליע האָט מען דעם גערמאַנישן שטאָף אַרײַנגעזײגט, פאַרקײַט, פאַרדײַט, אין
זידיש איז טראַדיציל 183
זיין אייגן פלייש און בּלוט פאַראַרבּעט, דאָס יידיש פון הײַנט איז אַ פּראָדוקט
פזן אַ היסטאָרישן פּראָצעס װאָס האָט געדיערט הונדערטער יאָרן, אונדז
האָב'מיר נישט נאָר דאָס דאָזיקע לשון אומגעפורעמט, װײַטער אַנטװיקלט,
זעלבשטענדיק געזעצע געגעבן, אונדז האָבּימיר מער געטון, אונדו האָבּימיר
דאָס לשון צוגעפּאַסט צו אונדזער שפּראַכגעפיל, צו דער פּסיכע פון אונדזער
האָלק, צו דער לינגוויסטישער פאראנלאגונג, בִּיז ס'איז געלונגען דאָס ווערקצייג
אין וועלכן ס'קאָן זיך אונדזערע נשמה אמתדיק און נאַטירלעך אָפנבּאַרן.
דאָס יידיש איז אַ המשך פון דער פאַרגאַנגענהײט, דאָס בּאַװײַזט, אַז אַ
השובדיקער טייל פון די ווערטער קומט אַרױס פין דעם לשוקודש. נישט
דווקא ווערטער פאַר רעליניעזע בּאַגריפן אָדער מנהגים, װי מען קלערט גע
ווייגלעך, דאָס לעבּן פון דער נשמה, דאָס בּית:המקדש פון דעם אינעװיינעדיקן
משנטש, וװערט צו:מייסט העבּרעיש אױסגעדריקט. דער יד האָס פאַרשפּירט
פאַר אַ חילול, אַז אויך דאָ זאָלן זיך פרעמדע אַרומפּאָרען, דאָס גאַנצע סוב?
יעקט קאָן זיך אויסלעבּן לשוןיקודש, הײַנו! נשמה, שכל, חכם, בר:דעת,
קלמיד:חכם, למדן, עלוי, עמוק, דעה, סברה, חכמה, שוסה, פּתי, משוגע,
ה"ום, טעות, שקר, ודאי, אמת, תּופס זײַן, משיג, מרגיש, בּחוש, מחשבה,
ידיעה, פּלא, נס, מופת, ברירה, טענה, עצה, יושר, עולה, חסרון, מעלה,
פבוך, שם, גאווח, ענוו, שפלות, חצוף, עז פּנים, קנאה, חניפה, ליצנות, חושד,
בושה, חרכּה, פחד, מורא, אימה, צער, יסורים, סכנה, צרה, יללה, כּעס,
שקשנות, נקמה, מתיאש, חרטה, תּשובה, צדקה, מצװה, רצון, חשׂק, בּטחון,
הזוק, רחמנות, חסד, הן, מנוחה, תּענוג, תּכלית, ברכה, מזל, הצלחה, שלום,
שמחה, טעם אאַזיוו, מוזיק איז דאָס לשון פון דעם טובּיעקט, פון דעם נפש,
מוזיק איז דער געגנזאַץ פון דעם רעאַלן, װאָס לאָזט זיך אָנטאַפּן, איז דיאָ,
ניזיש, איגעוריינעדיקער רויש, אים געגמאַץ צו דעם אַפּאַלינישן, דאָס װאָס
לאָזט זיך אין בּילדער פּאָרשטעלן, פּאַרדעם װערט אויך די מוזיק מיט לש
קודש:װוערטער בּאַצײכנט; נגון, זמר, שיר, קול, מתיקות, משורר אאַז". די
צקט איז נאָר אַ פאָרשטעלונג, אַ פּראָדוקט כּון דעם מענטשלעכן גייסט, די
צײַט עקזיסטירט נאָר אין דעם מות פון דעם בּאַטראַכטנדיקן, נאָר אים סובּי
ייעקסיוון בּאװוּסטזײַן, די צײַט:פאַגריפע האָבּן פאַר דעם אױך לשו-קודשע
נעמען: רגע, שעה, מעת:לעת, זמן, חודש, תִּיכּף, קודם, תּמיד, שְהנָה אאַז"ו,
דאָס העבּרעישע רעפרעזענטירט אין דעם יידישן דאָס זעליש:קולטורעלע
צלעמענט, דאָס רעאַלע שטייט אַחוץ פון די רעמען, רעדעטיילע װאָס גײען
אױס צו בּאַטאָנען דאָס רעאַלע זענען מחמת דעם גערמאַניש, הײַנו דאָס
אַדיעקטיוו,, דאָס נומעראַלע, דאָס פּראָנאָמען און די פּרעפּאָזיציע. פאַרקערט
װײטער דאָס רעדעטייל, װאָס בּאַציט זיך אויף דאָס װערבּ (פעל) און װיל
מטעים זײַן דאָס װאָס געשעט און ס'קומט אין דער צײַט פאָר, איו אַ סך מאָל
לשון:קודש, איך מיין דאָס אַדװערבּ (תּואַר הפעל), װי: בּשום אופן,
כסדר, כּמעט, מכוח, בּכן, הײַנו, מחמת, אפשר, בּעֵיקר, פּשוט, אַפּיל,
184 מיזעסעס רעפעראָט
אַדרבּא, אַװדאי, בפרט, בּקיצור, דווקא, הכּלל, הלואַי, כּדי, מכּל:שכּן, תּמר(== טאָש:
מער) אאַז"וו. און אויך ס'רוב ווען דאָס אַדװערב בּאַצײיכנט עפּעס אַבּסטראַקטעס:
װי: פאַרחלומט, שכלדיק, אמתדיק, אאַזוו, /
נישט נאָר די נשמה איז העבּרעיִש געבליבּן, אויך די געזעלשאַפט, דאָס"
מיליע אין װאָס דער ייד װאַקסט און לעבּט איז העבּרעיֵש געבּליבּן, ס'רוב אָר .
העלטניסע װאָס קומען פאָר אין דעם סאָציאַלן בּוי זענען העבּרעיִש, הײַנו: סוח
סחורה, עסק, משא:ומתּן, מסחר, מוכר, קוגח, יריד, מלוום, זול, יקרות, רווח, ק :
חשבּון, סך, פּרנסח, הוצאָות, גביר, עשיר, נגיד, אביון, דלות, קבּצן, חובות, נדבותי.
היזק, הלוואָה, צדקה, פּרוסה, אורח, עבודה, משא, בּעל:מלאָכה, פּועל, בעל ללה
בּשמים, קצבֿ, שותף, משרת, תּקיף, יורד, שונא, מחלוקת, רודף, מציל, חבר, שלי
עֵד, טענה, שבועה, מודה, מוסר, קהל, משפּט, פּסק, בּעל:הבּיח, יורש, נחלה, צויאָח,,
חלק, רבּים, כּלל, יחיד, מועט, אַסיפה, ראָש, נשיא, חברה, בבֹּאָיִם, בּמקים,
קַלפִּי וכו', אָבּער נישט נאָר די יידישע סאָציאַלע פאַרהעלטניסע, אױך די
גױיִשע, װי װײַט זיי רירן זיך אָן מיט די יידן, האָבּן העבּרעישע בּאַצײכנונכען:
מלוכה, קירה, מדינה, מלחמה, מנצח, חורבה, שריפה, שר, פּריץ, רוצח, גזלן.
(איך רעכנע דאָס פאַר גױיַשע פאַרהעלטניסע) שופט, גלח, הג, צלב, בּלבּיל,
תפיסה, קנס, מיתה, הרגען, תּלין, גזירה, שגץ, גוי, גלות, רשע, יין נסך וכו'ב
טײילװײַז זענען אויך ווערטער װאָס בּאַציען זיך אויף דעס מענטש גומא אוך
אויף זײַנע צושטענדע העברעיש: גוף, מוח, גולם, דופק, חוש, טעט, ריח, פּנים,.
גבורה, כּוח, חלשן, סגי:נהור, נכפּה, שגעון, מרח:שחורה, קרחת, װײַטער: ררפא,
רפואה, סם, מחיה זײַו, אויסערדעם: נֵפֵל, בּחור, חתן, כּלה, זקן, מת, שפחת,
נקבה וכוי,
אינטערעסאַנט איז אויך װי דער ייד האָט זיך געשטעלט צו דער
צייכנונג פון מינים,. די אידעען פון מינים, די גאַטונגס-באַגריפן עקויס. :
טירן בּאמת נישט אין דער װיױקלעכקײַט. די פּלאַטאָנישע אידעען, די
אָנשױוּנגען פון די מיטלאַלטערלעכע רעאַליסטן קערן שין הײַנשט צום.
אַלטן אײַון. נאָר די איינצלנע ערשײַנונגען זענען פאַראַנען, לוט דער נישט
גענאַרטער פּסיכאָלאָגיע איז דער גאַטונגס-בּאַגריף נאָר אַי ווערק פון אַבּסטאַ:
הירעכץ, מיט דעם שכל מאַכימיר אונדז אַ נאָמען, װאָס אומפאַסט א גאַנע
שרעגע פון זיך ענלעכע אינדיווידוען, די גאַטונגט:בּאַגריפע זענען פּראדיקט
פון דעם סובּיעקטיוון מענטש און הייסן אויך וװעגן דעם לשׂו2 :קודש, - למש,
יעדעס מלבוש האָט זיך אים ידישן אַ אײגענעם נאָמען פון ע-געל
אַ לשון; אַלע צוזאַמען הייסן אָבּער העבּרעיַש: מלבוש אָדער בּגד, תכריכים.
יעדעס עסנװאַרג װערט גערופן פון דעם סלאַװישן אָדער דײַטשן, צװואַמצן
אָבֶּער ווערן זי בּאַצייכנט: מאכל, אַזױ װײַטער זענען נעמען פון מיניםן כַּלים,.
מטבּע, בּעל:מלאָכה, משקה, פּירות, כּליזיין, בּהמות, חיות, עופות, מין ללי'.
די זײַטן פון דעם הימל זענען אויך לשו=קודש: מזרח, מערב, צפון, ה"ים,
װײַל אויך זי זענען בּעיקר אַבּסטראַקטא. פון די הימלסקערפער האָט :8*י
31
צִ
העבּרעלשער עלעמענט אין ײדיש 158
די לבנה אַ העבּרעישן נאָמען די מעלה קומט צו דער לבנח נישט נאָר הל
דער יד איז זי מחדש, מער מחמת די לבנה האָט בּײַ די סעמיטן אַ גרוױיסצ
בּאדליטונג געװאַט, בל די אַסיריער איז דער גאָט פון דער לבנה, סין, קלענער
געװען אַלס דער גאָט פון דער זון שאַמאַש. די לעצטע עבודה ורה בײ די
סעמיטן איז געווען סין אין העלענאָפּאָליס, ענינים װצָס האָבן געהאַט חשיבות
זענען, כאָטשע זי זענען געװען רעאַל, העבּרעיַש געבּליבּן, אַזױ אויך דאָס
ספר איז אַפילו אױסנװייגיק לשון-קודש: ספר, אות, שורה, עמוד, דף, כתב
דפוס, סופר אאַז". זאַכן װאָס דער יד האָט אין אײראָפּאַ נישט גערען,
האָט דאָס לעבּן אים קיין פרישע װערטער אויפגעדרענגט, און פאַרדעם װאָט
דער ייד די אַלטע העברעישע װערטער בּאַהאַלטן: אַװי דאָס ים און דעם
מדבּר, מדבּריות קומען אין דעם קילן אײראָפּאַ נישט פאָר, בײַ דעם ים אין
צפון.דײַטשלאַנד איז דער ייד װײניק געזעסן,
פּראַװדע, װערטער זענען פאר אַ לשון גלײַכגילטיק, אָבּער די קהאֲלִי:
טעט, דאָס איכות פון די װערטעוי איז אָבּער פון חשיבות און װײוט, אַז דאָס
יידיש איז טיף אײַנגעװאָרצלט אין דער יידישער נשמה, אַז זײַגע העברעישצ.
ווערטער זענען נישט קיין צופעליקע ערשײַנונגען, נאָר קומען אַרוֹיס פון א.
סיסטעמאַטישן אײַנפלוס, װאָס קװאַלט אַרױס פון דעם יידישן נאַצלאָנאַלײגײסט,
דאָס דאָזיקע בּאַװײַזן נאָך אַ סך מער די גראַמאַטיקאַלישע געועצע. איך
וויל אַ פּאָר צוברענגען, דאָס סובסטאַנטיוו איז עפּעס קאָנסטאַנטעס, ריימלעכעס;
דאָס װערבּום עפּעס װאָס בּאַװעגט זיך, עפּעס צײַטלעכעס. דער אַריער פאַרבּינדט
אין זײַנע שפּראַכן סובּסטאַנטיװיש, למשל דער דײַטשע זאָגט: ,דער קעניג.
וועלכער רעגירטע" דער העבּרעער: ,המלך אשר משל", ,וועלכער" איז אַ מט:
נאָמען װאָס בּאַציט זיך אויף דאָס סובסטאַנטיוו, ,אשר" איז אַ אַדװערבּ, האָם
בּאַציט זיך אויף דאָס װערבּ. דעם העבּרעישן אשר װאָלט אַגטשפּראָכן ,װאָפ',
דער ייד זאָגט טאַקע נישט װי דער דײַטשע, נאָר: ,דער מלך וואָ ס ער האָט
רעגירט", ענלעך איז אויך אים יידישן דיאַלעקט אים נײַגריכישן,
דער העבּרעער איז געװען זעליש טיף פאַראַנלאַגט, זײַן נשמה איו תמיך.
װי אַ שטורמעדיקער ים, אײבּיק אין בּאַװעגונג, גאָרנישט פעסט, שטאַפיל.
דעם העבּרעער אין אַלדינג ערשינען דורך די בּרילן פון דעם סוביעקט, וי
אין אַ ריקע, געריטן שטענדיק דורך די כװאַליעס פון דער צײַט, מחמת דעַם,
פאַרדעם איז פּאַר דעם ייד די צײַט אַ אײבּיקער שטראָם, און ער אונטערשיידט
שװאַך אירע טיילע. ס'איז דאָ פּראָסטע דוײַ צײַטן: עבר, עתיד, הווה, װאָס
מישן זיך נאָך דערצו אַ סך מאָל אױס, אים געגנטיל דער אַריער, װאָס קיקט
אויף אַלדינג אױסנװײניק, װאָס דאָס פּריומאַט פון דער נשמה פאַרבּט נישט.
זײַנע אױגן, זעט די צײַט װי עפּעס װאָס שטײט און לאָוט זיך טײילן הי אַ.
שטיק מאַטעריע. דער אַריער לעבּט זיך אויס, פאַרקערט װי דער סעמיט, אין
דעם פּליטקן פּנים פון דער װעלט, אין דעם פּלאַסטישן, אין דעם פרעמדן
רום, דער אַריער האָט װעגן דעם אַ זשמעניע מיט צײַטן, פערפעקטן מיש
192 מיזלטעס רצפעראָט
אימפערפעקטן, עקזאַקטן, מעדיען און אַאָריסטן. די עפּישע פעלקער, וי דע-
אינדיער פון דער מאַהאַבּהאַראַטאַ, וי דער גריכע פון האָמער, וי דער פּערסץ
פון פירדוסי, וי דער דײַטשע פון די ניבּעלונגען, האָבּן גריסע קונצן באַ2
זיזן אין טעמפּאָראַלע סובּטיליטעטן. דער יד, װאָס אין נשמחת איז ער דער
אַלטער ייד נאָךְ תּמיך, האָט אים יידישן נאָר איין עבר און איין עתיד, ,איך
בּין געווען, איך על זײַן"; צי די האַנדלונג איז שוין פַרטיק און פּערפעקט
צי נישט, גײט דעם יײך נישט אָן, ס'איז דאָך איין צײַט, דאָס אָפּטון פון
צײטן איז נישט קיין חסרון, אין אַ סך ראָמאַנישע דיאַלעקטע פעלן די פּער:
פעקטע, און דאָס אימפּערפעקט דינט פאַר בּײדע פאַָרמען. אױיך אין פילץ
דײַטשע דיאַלעקטע קומט דאָס פאָר,
אַ פאָלק װאָס זעט די צײַט תמיך באַװעגלעך קאַן גישט זען צוויי זאַכן
אויף אַ מאָל, גלײַכצײַטיק, קאָן נישט האָבן קיין פּאַרטיציפּ. דעם לשו=קודש
ט דאַדורך די דאָזיקע פּאָרם, דאָס אמתדיק יידיש געבּרױכט דאַדויך איך
נאָר זײער זעלטן פּאַרטיציפ, װאָס איז בּעיקר א אַדװערב:פאָרם. די יידישע
בראַשירןליטעראַטור, װאָס איז אַ מיאוסע קאָפּיע פון פרעמדע װערקע, האָט
די דאָזיקץ נישט נאַטירלעכע פּאָרם, עפטער אים געבּרויך. מען בּאַדאַרפט דאָס
-נישם צולאָון,. שפּראַך-פעלעַר זענען שעדלעך פֿאַר אַ לשוֹף
די פאָרמען פון וערבּן זענען בּײַ דעם העברעער זייער פּראָסטע. ס'אין
נישט געװוען בײַ איט קין אײגנטלעך קאַניונקטיו, ער 9עגט זאָס אַרומ?
שרײבן, אויף דעם אָרט װאָס דער דײַטש זאָגט ,העטטץ איך געשריבע" זאָגט
דער העברעער , לג כּתבתּי", דער הײַנטיקער יד הײבּט אָןְ אַזוֹי װי דער
העברעער מיט ,ווען" (ל) און רופט צו הילף אַ גאַנצע שרעגע מיט הילפס?
צײַטװערטער: ,ווען איך זאָל געווען שרייבּן" (,װאָלט" איז אַ קאָנדיציאָנאַל).
דאָס אַרומשרײַבּן בי צײַטװערטער איז אַ סימן פון אַנטװיקלונג און באמת אַ
הנמשך פון דײַטשע שפּראַכנעזעצע און גאר נישט אַזױ וונדערלעך וי טײל
קלערן, ס'איז גענוג, אַז אונדז וועל'מיר פאַרגללכן דאָס דײַטשע ,עס װירד
-געלעזען ווערדען" מיט דעם פשוטן לאַטײַנישן װערבּ ,-יטוהקס!", ,עס מעגע
געהערט װערדען' אוך /:0:הוחטג', אאז" קאראַקטעריסטיש איז, אַז די
(איינפאַכקײט פון די צײַטן בּאַשרענקט זיך ניט אױף די פאַרמען אַלײן, אויך
די װערסער סראָגן אויף זיך דעם סטעמפּל פון דער דאָזיקער אײינפאכקייט, דער
יד קען נאָר זומער און װינטער; פרילינג און הערבסט האבּן נישט קין נְצָי
מען, מען שרײַבּט זי אַרום: ,פסח:צײַט', ,ניסןצײַט" און ,סליחות=טעג",
, כוכות:צייט". ,אַשיען" און ,װועסנע" זצנען נישט קיין פאַרצרייטעטע װערטער,
אין מערב:גאַליציע קען מען זי גאָרנישט. דער ,אבּענד" (אָװונט) האָט אויך בײַ
יידן נישט קיין נאָמען. דער גרוס ,אַ גוסן אַװנס' אין דער איײנציקער שלאַד
ון דֶעם װאָרט. ,פּאָראַבּעגדס' הייסט אים יידישן ,פאַרנאכט', דער ,אַבּענדי
-אַליין ווערט גערופן ,תחילת:הלילה", ,אויף דער נאַכט",
דער סובסטאַנטיוו איז אים לשון-קודש נישט פּלעקסירבאַר. װאָס גייט
ספצציסישע פאָרמען 181
דעם ייד אָן דאָס רעאַלע! דער נסמך (900608ת002 604009) איז גאַנץ פאַר
קערט צו די אַרישע לשונות, דער ייד, װאָס ער האָט אָנגענומען דאָס דײַטשע
7שון װאָס איז יאָ פלעקסירבאַר, האָט געהאַט אַ גאַנצע מלחמה, דער צוא?
מענשטויס פון די צוויי פאַרשידענע שפּראַך:סיסטעמע האָט זיך געענדיקט מיט
אַ כּשר, דאָס װאָס לעבט נישט בַּאמת, אָדער אוֹיך דאָס װאָס זשיפּעט נאָר א
טיריש לעבְן, איז טאַקע װײַטער נישט פּלעקסירבּאַר און קען נישט קיין פאַר:
ענדערונגען, מען זאָגט: דער לאָמפּ, פונעם לאָמפּ, צום לאָמפּ, דעם לאָמפּן
די שטובּ, פון דער שטובּ, צו דער שטוב, די שטובּ; דער לייבּ, פונעם לייבּ, צום
לײג, דער לייב, װוערטער אָבֶּער װאָס בּאַצײיכענען מענטשן אָדער זײערע
אַטריבוטע זענען דעקלינירבאַר, װי; אַברהם, אַברהמס, אַברהמען; דער רופא,
דעם רופאס, דעם רופאן אאַז"וו, ענלעכקייט דערמיט האָט אויך דער זעקסישע
געניטיו אין ענגלאַנד,
נישט נאָר אױף די איגעװיינעדיקע שפּראַכגעזעצע האָט זיך אויסגע?
ּרעגט דאָס יידישקייט, אויך די אױסנװײיניקע פאָרם איז אַ סך מאָל העבּרעיִש,
אַלע העברעישע װערטער ענדערן זיך אָפּ אים פּלוראַל װי געהעריק: חכמים,
ספרים, סוחרים, קונים, אותיות אאַז"וו. און אַחוץ דעם, אַ סך פרעמדע
ווערטער האָבּן פאָרגעצויגן דאָס העבּרעיִשע לשון רבּים, װי למשל: דאָקטאָר--
דאָקטורים, טכויר--טכוירים,, פּאַרשױן--פּאַרשוינים אאַז"וו, דאָס װײַבּלעכע
פּלוראַל איז ס'רוב לשו-קודש, מאַמע--מאַמעס (מאַמות), שאַפּע--שאַפעס,
רעדאַקציע--רעדאַקציעס אאַז'וו, קלינגט גלייך וי סחורה--סתורות, תורה--
תורות, פּרי--פּרות אאַז"וו,. אים יידישן רעדט מען אס בּײדע ענדונגען
גלײַך; דאָס ,ת' איז גאַרנישט אַנאַלאָג צום ענגלישן, /
אַפּילו די פֿאָנעטיק האָט דאָס זיגל פון דעם אַלטן ידישקייט אויף
זיך. דער ייד האָט פאַרדעם געענדערט די דײַטשע אױסשפּראַך וי ס'איז
בעסער געוען צו זײַן סעמיטישער צונג, וייכער און בּאַקװעמער צו זײַן
העברעישן גומען, דער סעמיט האָט אַ טבע פאַר אַ ,ריש' אַ סגול (8) אין
אַ פֿתח (8) צו פאַרבּײַטן, אַזוי אויך דער ייד הײַגט: גאַרבער (גערבּער), בּאַרג
(בערג), האַרץ (הערץ), שאַרבּן (שערבּען), פאַרטיק (פערטיג). ,פער" װערט
אייגנטלעך ,פאַר" אַרױסגערעדט: ,פאַרמאַכן", ,פאַרבּאָרגן", , פאַרענטפערן" אאַזיו.
פּאַראַלעלן דערצו זענען אויך דאָ אין מאַנכע אָבּערדײַטשע דיאַלעקטע,
דאָס לשוןיקודש ציט פאָר אַ ,מעם' פאַר אַ ,נון", אים תּרגום זאָגט
מען ,מלכין", לשון:קודש ,מלכים'; דאָרט ;חיין', בּײַ אונדז ,חיים', זאָרט
,;שלחנין",, בי אונדז ,שלחנים" אאַז'וו, אַזױ אויך אויף דעם אָרט פון ,רוינען,
זאַנד, פאַדען, אונגליקליך, אונגערן' אאַז" זאָגט דער יד ,רױימען, זאַמט,
פּאָדעם, אומנליקלעך, אומגערן' אאַז"וו, די דאָזיקע ענדערונגען שטימען אויך
אָבּער מיט דעם מיטלהױיכדײַטשן,
דער העבּרעער האָט אַ װוידערווילן צו אַ גנד' צוזאַמען. ,הנדוי הײיסט
4
בײַ אים ,הודן", ,מנדע"--,מדע". ער װאַרפט אַװעק די ,נון". דער ייד האָט
188 מיזעסעס רעפעראַט
זעם זעלבּן װידערווילן און ער װאַרפּט װײַטער אַװעק די ,ד", אַזױ איז אים
יידישן ,פאַרשטאַנען, פאַרהאַנען, אָנצינען, פאַרבּינען, אױסגװײניק, לעבּעדיק,
פּאַסקונע, געפונען, װיאַנען, און" שטאָט ,פערשטאנדען, פאַרהאַנדען, אֶנציבט
דען, פערבּינדען, אויסווענדיג, לעבענדיג, פּאַסקודנע, געפונדען, ויענדנען
(1166886), אונד",
די יידן ליינען א "צאַדיק'--,ס', *2', שטאָט װי אַלע אַנדערע סצָמי=
טישע פעלקער װי אַ ,ס" (ז"ן אַזױ אױך זאָגן די יידן אַ סך דײַטשע הצר
טער אויף /ז' וי ,2', ,ס": ,פינסטער, פענסטער, אַלס, קונסט אאַז"וו" װערט
אייגנטלעך אױסגעשפּראָכן ,פינצטער, פענצטער, אַלץ, קונץ, אאז",
אִים לשון:קודש אז עס קומען צװאַמען צװויי ,טאָף', אָדער ,טצס",
אַזױ װערן זיי פאַרשלונגען (כרתתי, --כּרתי, מותתתי--מותתי, מתטהר--מטחר),
אַזױ אויך , געאַרבײטעט -- געאַרבּעט, געלײַכטעט -- געלײַנט, געגליסטעט -- געײ
גליסט, געפאַסטעט -- געפאַסט, געהוסטעט -- געהוסט אאַז"וו, אים לשן-קידש
פאַרשלינגען זיך טײילמאָל די קאָנסאָנאַנטע, אַז אַפילו א ,דאַלעד" קומט מיט
אַ ,טאָף" צוזאַמען (מתדבר--מדבר), אַזױ אויך אין יידישן: אין ;לײַדט, שארט,
געשאַדט, גערעדט אאַז"וו' הערט מען קײנמאָל נישט די ,טעס' און ס'קלינגט
נאָר 1808', ,8086" אאַז"װו, כּדי מען זאָל גיין אס דעם װעג צו דעם צַו
זאַמענשטױס, האָט דער ייד געפונען פֿאַר נײטיק אַ אַנדערע שטאַרקע פּאַרם
פון דעם פּאַרטיציפּיום פּרעטעריטי צו בּילדן בּײַ װערטער װאָס בּאַדאַרפן זיך
ענדיקן אויף , דעט"--,דט", אַזױ שטאָט ,געמעלדעט, געבּאַדעט אאַזוו" זאַגט
מען ,געמאָלדן, געבּאָדן אאַז"וו", |
אים העבּרעישן אַ ,כעס" נאָך אַ װאָקאַל װערט אױסגעשפּראַכן װי אַךְ"
,לוח", ,רוה" אאַז"וו (פּתח גנובה -- מוטטטעט} 0802268). ס'איז אַ באַקאַנטע
ערשײַנונג אים סעמיטישן דאָס איבּערבּײַטן פון אַ פתחת אױף אַ סגול, די
הײַנטיקע טראַדיציאַנעלע אױסשפּואַך למשל פון תַפֵקר, הַסְפָּד אין הֲפָּקֶר,
הַסְפָּד, אַזױ זאָגט מען אים יידישן רוח, לוח -- רועך, לועך. אַנאַלאָג צו דעם,
אַז ,מס" בֹּלַם סוף װאָרט ווערט אױסגעשפּראָכן ,662" זאָגט דער ייד אײגנטלעךף
נישט יבּוך, שוך, קוך אאַז"וו" נאָר ,כועך, שועך, קועך אאַז"וו",
דער העבּרעער האָט אַ נייגונג צוויל גלייכע קאַנזאָנאַנטן צו פאַרשלינגען
(כפולים), דער דגש חוק װערט אין דער טראַדיציע פון דעם גרעסטן רוב יידן
נישט טאָפּלט אױטגעשפּראַכן. ענלעך פארהאַלט זיך דער ייד צו די דײַטשע
סאפּלע לױטע: אַללײן--אַליין, גאַללע--גאַל, קאָממען-- קומען,
פאַללען--פ אַ לן, קעננען--ק ע נ ען אאַז"ו.
אז
דאָס יידיש איז אַ פאַרטזעצונג פון אונדזער פאָרגאַנגענהײט. אינדז
זענימיר טיף פאַרקניפּט מיט דעם װאָס איז אַמאָל געווען, אַװי װי א בּרים
װאָס ציט כּוחות פון זײַנע װאָרצלען אונדזער יסוד איז דאָס פאַרצלטיקשטיקע
יידישקייט, פאַרדעס איז לויט מײַן דעה אַבּסאָלוט נייטיק, אַז דאָס כּתב פון דעם
די פראַגע פון אָלף.בּית 189
יידישן זאָל זײַן אונדזער לשון:קודש אלף:בּית, אַלע טענות אַקעגן דעם שטאַרטשען
נישט, אַז אונדז זאָלימיר מיט פרײַען װוילן אױפגעבן אַזאַ װיכטיק בּאַנד,
= די אַלגעמײנסטע- און אויך די אַם מייסטן פּליטקע טענה איז, אַז דאָס
יידיש איז אייגנטלעך אַ גערמאַניש לשון, און גערמאַניש בּאַדאַרפט נישט
געשריבן ווערן סעמיטיש, ס'איז אָבּער אַ נאָנסענט, אין דער רגע װי מיר ער*
קלערן אונדזער אידיאָם פאַר אונדזער נאַציאָנאַל לשון, הערט זיך אויף יעדער
יחוס און מחותנותשאָפט מיט דעם דײַטשטום. די דײַטשע עלעמענטע זענען
געװאָרן געפורעמט און אױסגעבּױיט לוט דעם ײדישן גײסט. דער ידישער
גייסט האָט זיך תּמיד בּאַדינט צו זײַנע אויפצייכנונגען מיט דעם כּתב אַשורי
(כּתב עברי איז דאָך נאַר אַ פריערע פאָרם בּלויז), װאָס איז אונדזער דאגה, אַז
די גערמאַנען צייכנען אויף מיט לאַטײַנישע אָדער ,גאָטישע" אותיות (פּראַקטור)?
אֲפִילו דאָס נישט, װי קומט עטימאָלאָגישע קרובותשאַפּט צו אַלפאַם
בּעטישער גלײַכקייטן אַלע אַלפאַבּעטע פון די אַרישע פעלקער, אַפילו דאָס
אָלפאַבעט פון דעם סאַנסקריט, אַפילו דאָס גריכישע װאָס איז דורך דעם לאַי
טײַנישן די מאַכע פון אַלע אײראָפּעישע אַלפֿאַבּעטע, אַפילו די הײיליקע רוגען
קומעץ אַרױס פון אונדזער אַלפאַבּעט, פון אונדזער פעניציש אַלףבּית, דאָס גרי?
כישע אַלפאַבּעט האָט נאָך בּיז הײַנט זײַנע סעמיטישע נעמען (אַלפּאַ, בּעטאַ,
גאַנאַ, דעלטא, קאַפּאַ, לאַמצּדאַ וכו'), דאָס כּתב פון די עלטסטע סעמיטן, פוֹן די
בּאַבּילאָגיער, איז גאָר סומעריש. הײַנט זענען דאָ אינדאָגערמאַנען, װאָס
שרײַבּן אַ פשוט סעמיטיש כּתב: די פּערסער.
איין כֹּתב קאָן דינען פּאַר די פאַרשידנסטע שפּיאַכן גריכישע אותיות
בּאַנוצן, אַחוץ די אייגנטלעכע גריכן, די האַמיטישע קאָפּטן, די אילירישע
אַלבּאַניער, די גאָטן און טײילװײַז די סלאַװישע קיריליצאַ. אַראַבּיש שרײַבּן
די אייגנטלעכע סעמיטישע אַראַבּער, די שפּאַנישע מאָריסקען, די איראַנישע
פּערזער, די טערקישע אָסמאַנלי, די האַמיטישע בּערבּערן, די קױקאַזישע
טשערקעסן, די מאַלאַישע באַװוֹינער פון דזשאַװאַ אאַז"ו, |
פאַרקערט ווידער קענען שפּואַכן פון איין שטאַם יעדע אַ אַנדער
פרעמד כֹּתב באַנוצן. אַזױ בּײַ די אוגראָפינען: די אונגאָרן און די פיגען
שרײַבן מיט לאַטײַנישע אותיות, די סאַמאָיעדן מיט רוסישע, די טערקן און
מאַטאָרן מיט אַראַבישע און די מאָנגאָלן מיט סירישע, לינגװיסטיש שנוע
שפּילט בּײַ כּתב נישט קיין ראָלע. יידיש קאָן מען און מען מוז מיט אונדוער
אַלף:בית שרײַבן און מו'מיר זען, װי װײַט מיר קענ'מיר, צו שטאַרקן
די װאָרצלען אױיף װאָס מיה שטיצן זיך, שטײַפער מאַכן די שטריק װאָס
האַלטן אונדז מיט אונדזער פאַרצײַטנס צזאַמען און נישט לויזער מאַכן נאָר
אַ פאָלק װאָס האָט נישט קיין אייגן חוט השדרה, װאָס פאַרלירט בּײַ יעדער
ווענדונג פון דער היסטאָריע זײַן נשמה, קאָן זיך דרייען לוט יעדן װינט און
זיך ענדערן בּײַ יעדעם אלנפלוס. די פערסער--זיי מעגן שרײַבּן אין די צײַטן
פון די אַכאַמענידן קײַל:שריפט, אין די צײַטן פון די פּאַרטער מעגן זײ
190 מיזעסעס רעפעראַט
ווערן האַלגע גריכן, בּשעת דעם מלכות פון די סאַסאַנידן מעגן זײי װידער
אַראַמעיש שרײַבּן און נאָך דעם אָננעמעכץ פון דעם איסלאַם װידער אים
אַראַבּישן כֹּתב זייער שפּראַך אויסדריקן, די ליטיער מעגן זיך דרייען פן
דעם לאַטײַנישן צו דער קיריליצא. מיר זענען אַ צוֹ שטאַרק היסטאָריש אוֹיס=
געבּילדעט פּאָלק מיט אַ צו קרעפטיקער אײגנאַרט, אַז אונדז זאָל'מיר זיך
לאָזן קנעטן װי װאַקס און זיך בּײגן דאָרט אַהין װו דאָס װינטל בלאָוט.
הײַנט שרײַבּט מערב:און מיטל-אײיראָפּאַ לאַטײַניש, שרײבן מיר אים לאַטײנישן
כּתב, מאָרגן קומט אפשר מזרח:אײיראָפּאַ צו אַ גרויסער השפּעה און תּקישרת
איבּער דער קולטור, נו טו'מיר זיך איבּער און שולבּימיר קיריליצא, און
אפשר אַמאָל איז מנצח די פּאַן-איסלאַמיטישע באַװעגונג און די האַלבע לבנה
װעט צוריק לײַכטן איבּער האַלבּ אײראָפּאַ, אָדער די געלע ראַסע װעט
פאַרפלייצן די װעלט און איסאיבן אַ קולטור:הערשאַפֿט -- די היסטאָריע
האָט צײַט, און 40161211808 08סעפ טפ איו דאָךְ נאָך אַלץ מעגלעך -- 3,
וועלימיר שרײַבּן אַראַכּיש אָדער כינעזיש, די דאָויקע װאָס טענהן, אַז ײידיש
מוז לאַטײַניש געשריבּן װערן, מיינען ס'רוב דאָס, װײַל אין זיי שטעקט נאָך
דער שקלאַװישער חשק פון דעם געטאָ אַ פּנים פון ,קולטורעלע מענטשן" צו
האָבּן, און פאַרגעסן, אַז זאָלכע קולטורעלע מאָסן זענען אַזױ װי פליגן װאָס
לעבּן איין טאָג,
טייל טענהן ערנסטער, אַז דאָס ײידישקייט יל הײַנט אַנערקאַנט װצרןי
מוז עס פון אײיראָפּאַ פאַרשטאַנען װערן; און כֹּדי זי זאָלן עס פאַרשטײן, כּדי
אייראָפּאַ זאָל אונדוער ליטעראַטור ליינען, מון אונדזער שריפט א אײראַפּעישץ
זײַן, דאָס איז אים גרונט אױך נישט ריכטיק, אונדזער יידיש אין אַ פאָנץ:
טישע שויפט (די לשוףקודשע װערטער װאָלטן בּאַדאַרפּט געפינטלט אי
ווערן); און זענען זײַנע צװאַנציק אותיות (כעס און טאָף זענען אָפּגעשאַפּט
אים יידישן) אַזױ שווער צו דערלערנען, אַז זײי זאָלן אָפּשרעקן יעדן גיין
דאָס לאָזט זיך זאָגן בּײַ דעם כינעדישן, בּײַ אַ כתכ פון אידעאָגראַמען, אַדֹצַ-
אַפילו בּײַ אַ היסטאָרישן כֹּתב װי דאָס ענגלישע, אָבּער װי קאָן מען דאָס
זאָגן בּײַ דעם יידישןן
אַחוץ דעם, װען אונדזער כֹּתב זאָל זײַן לאַטײַניש, וועלימיר אויך נישט
קיין סך געווינען און גױיִם װעלן אונדזערע ליטעראַטור נישט לײגען לײגען
לײײַנט דער עולם נאָר ליטעראַטורן פון גרויסע און מעכטיקע פעלקער, פיטצ:
ראַטורן פון קליינע אָדער שװאַכע מוון זיך בֿאַגניגן, אַז מען קען זי פון אײ=
בּערזעצונגען, די װעלט לערגט פראַנצייזיש, ענגליש, הלַל די ערשטע שפּראַ-
איז געווען בּיז נישט לאַנג די ערשטע מאַכט אין אירקטא און דאָס צװייטץ
איז הײַנט די שפּראך פון צוויי גװאַלטאָװנע מלוכות, איטאַליעניש, שפּאַניש
קען איינער אויף הונדערט, אויף טױזנט אינטעליגענטע מענטשן, כאָטשע אין
זיי זענען געשריבּן זייער שיינע ליטעראַטורן און די שפראכן זענען שעבש-
און לײַכטער צו דערלערנען װי פראַנצײזיש אָדער עגנקיש.
די פראַגע פון אַלף.בִּית 1
ווער ליײינט די גארװועגישע ליטעראַטור אים אַריגינאַל, כאָטשצ 7ר
וועלט איז הײַנט בּאַגיײיסטערט פֿאַר איבּסען און ביערנסען,. ועמען פאַלט
איין פּויליש וועגן שיענקעוויטש, נידערלענדיש וועגן מולטאַטולי צו לערנען?
ווער קען אין אײראָפּאַ דאָס סערבּיש:קראָאַטישע לשון, כאָטשע ס'איו דאָס
שענסטע סלאווישע לשון און האָט אַ רײַכע ליטעראַטורן די שריפט װעט גאָרי
נישט העלפן, די ליטעראטור פון דעם קליינען און צעזייעטן פעלקל צוצופֿירן
צו אײראָפּאַ. דאָס קאָנען טון נאָר גוטע איבערזעצוננען אַלײן, דער גי װאָס
װאָלט אֲפילו געליינט יידיש אים אַריגינאָל װאָלט העכסטנס די װערטער, דאָם
גייסט דעם פרעמדן זיכער נישט פֿאַרשטאַנען,
בּיז הער טעאָרעטיש, אקאדעמיש דעבּאַטירט, פּראַקטיש איו זיכער א
נישט:מעגלעכקייט יידיש לאַטײַניש צו שרײבּן, וי וועלימיר װאָקאַליזירן,
לוט די פּוילישע אָדער לויט די ליטװאַקישע יידן! וועל'מיר שרײַבן תסמע26
אָדער ת|סמט!טם, 1000 אָדער 109, תוסטס8 אָדער מ0סװ30! הײַנגט האָט דאָס יידל.
שע כּתב אַ מעלה, אַז אַזױ װי ס'איז א חילוק אין דער אױסשפּראַכע פון די
ווערטער צווישן די פאַרשידענע טײ? כון די אַשפּנזישע יידן, אי איז אויף.
מחולק די אױיסשפּראַך פון די אותיות, די פּוילישעץ יידן לייגען א װאָװ וי ג
אָדער ץ, די ליטװאַקישע ט. דער פילישער ייד זאָגט תסטץ)46 און שרײכט
,געפונען", דער ליטװאַקישער זצָגט מיט ח אוֹן שרײבט אױך ,געפונען" אלל
אַ ,חולם" איז בּײַ די פוילישע 00 און בּײַ די ליטװאַקעס 0} ,טיט" שרײבּט
מען גלײַך און מען ליינט אנדערש, אַװי אַ ,צירה": דער מערב:גאַליצישצ-י
ליינט ו6, דער רוסישער 0. ,שיין' אין אָן אַ חילוק געשריבּן, און יעדעס טייל
ליינט וי זײַן הײמישע אױסשפּראַך איז, (ענלעכע חילוקים װי בל אונדר
איז אויך בּײַ די גריכן צװישן דער אַלטגריכישער אױסשפּראַך פון איין זײַט און
דער מאַצעדאַנישער, ריימישער און נייגריכישער פון דער צווייטער וזײַט, כאָטשע.
דאָס איז איינס; 89118--50118, טעץח2--008ץ010, פונץמס18.--108צנס8ות.)
ווען ס'זאָלן מער קיין טעמים נישט זײַן װי דער פּראַקטישער טעם, אין'
שוין גענוג, אונדזער אלף-בית צו בּאַנוצן אים יידישן און נישט צו בֹּללטלְ.
דער נאַציאָנאַלער טעס אָנער מוז אונדז תּמיד דערמאָנען, װאָס פאַר אַ גריסץ
בּאַדײַטונג דאָס האָט פאַר אונדזערטוװועגן, אַז איין און דאָס זעלבּע כּתב פא"
בּינדט דאָס יידיש מיט אונדוער לשון:קודש.
א
יידיש איז פון דעם לינגװויסטישן שטאַנדפּונקט אַ לשון וי אַלע אֵ5=
דערע לשונות, פון דעם ײדיש:היסטאָרישן שטאַנדפּונקט איו דאָס יידיש
אונדזער נאַציאָנאַל לשון, פון דעם מאַדערנען פעלקער:פּסיכאָלאַגישן שטאַבֿד
פּוגקט שליסט אַ גרויסע פאַלקלאָרע, הונדערטער מעשיות, טויזנטער אַסאַציאז
צִיעס פון געפילע און בּאַגריפע דאָט דאָזיקע לשון צו אונדזער פאָלק,
יידיש ערקלערן מיר פאַר אונדזער נאַציאַנאַל לשון, אָבּער די פאָרגאפפ
:19 מיזעסעס רעפֿעראָט
גאַנגענהייט אונדזערע פאַרלירט דאַדורך נישט פון אונדוערטװעגן אירע בּאַ*
דײַטונג, אונדז ווייס'מיר צו שעצן ירע לייסטונגען, צו אַכטן אירע השיבות,
צו שוינען יעדעס פּינטעלע װאָס האָט זיך צו אונדז אַריבּערגעראַטעװעט. אָבּער
אין דער פאַרגאַנגענהײט אַלײן בו לעבּן ווילימיר נישט. לשון:קודש בּאַדאַרפט
נישט מער װערן די שפּראַך פון דעם לעבּן. בּלומען אױיף פרידהייף צו פליקן
קאָן אָנגענעם זײַן; צו װוינען אויף אַ פרידװאָף איז אָבער נישט פאַר די װאָס
ווילן לעבּן, די פאַרגאַנגענהײט האָט פון אונדזערטוועגן א מאַנומענטאַלע בַּאַ*
דײַטונג, אירע שפּראַך בּאַדאַרפט הויפּטזעכלעך דינען נאָר פאַר מאַנומענטאַלע
צוועקן, פאַר װיסנשאַפט, די פּאַרגאַנגענהײט פילט מיט שטאָלץ אונדזער בּאַ-
וװווּסטזײַן, עס װײַזט װאָס אונדוערע עלטערזיידעס האָבּן אַמאָל געקאָנט שאפן
און רעגט אונדז, נישט קיין קאַרלאַװאַטע עפּינאַנען צו זײַן. צוריק צו קערן
צו דער פאַרגאַנגעגהײט, זי צו פאַריונגען, איז שעדלעך. דאָס יידישקייט װועט
דאַדורך אײַנגעפּאלמעצט וערן.
אַזױ װי דער דײַטש אין שטאָלץ אויף אירמין דעם כערוסקער, כאָטשע
ער װעט פון זײַן לשון, װאָס אין נאָך משונהדיקער געװען פון דעם אַלטהױב=
דײַטשן, קיין װאָרט טאַרשטײן; אַזו װי דער ענגלענרער רימט זיך מיט
אַלפרעד דעם עראָלערער, כאָטשע דאָס אַלטע אַנגלזאַקסיש איז פֿאַר אים
א בּיך מיט זיבּן זיגלען און ט'חלומט זיך אים גאָרנישט, אויף דעם אָרט פון
זיַיןְ הײַנטיק געמישעכץ דאָס גלענצעדיקע לשון פון בּעאָװוּלף מחיהימתים
-צו זײַן; אַזױ װי דער פראנצויז שטאָלצירט אויף די גאַליער װאָס האָבּן קְעל=
טיש גערעדט און ס'פאַלט אים גאַרנישט אײַן צוריק צו פאַרשפּרײטן די
שפּראַך פון דער גרעטאן; אַזױ װי דער פראַנצויז לױבּט זיך מיט קאַרל דעם
גרויסן, מיט זײַן שאַרלמאַן, כאָסשע ער האָט גאָר גערמאַניש גערעדט, װאָט זײ
האָבן דערצו פײַנט שנאת:מוות; אַװי װי דעם איטאַליענער, דעם זוֹן פון די
ריימער, פאַלט גאָרנישט אײַן צו בּאַלעװען דאָס ריינע לשון פון האָראַץ; אַזױ
וי דער סלאַװישער בּולגצרע שטיצט זיך אױף זײַנע מאַנגאָלישע זײדעסן
אַזױ װי דער נײַגריכע, װאָס ער רעדט א פאַרדאַרבּן גריכיש און ?עבט מיט
זײַן נאַנץ נפש אין דער פאַרגאנגענההיט, היל דענאָך נישט פּאַרבּײַטן זײַן
פאַרדאָרבּן גריכיש מיט דעם קלאַסישן לשון פון די העלענען און לײַכטיקע
העלאַס; אַזױ וי דער מקדערנער עגיפטער קוקט מיט גאווה אויף די פֿאַראַאָ=
נען און ס'קומט אים גאָרגישט אין קאָפּ אַרײַן דעם שופר של משית צו בּלאָזן
בײַ די פּיראַמידן און די היעראָגליפן צוריק לעבּעדיק צו מאַכן,.--אַזױ אויך אונדו
יידן בּאַדאָרפ/מיר נישט שפּילן קיין פאַרצויגענע קינדער און קיין עקסטראַ
מעשיות טרײַבּן, אונדז קענ'מיר רעדן ידיש אָן אַ חשק עס צו פאַרבּײַטן מיט
דעם לשון-קודש און דענאָך גוטע יידן זײַן, און אונדזערע אױגן צו נײגן צו
די פינקלדיקע שטערן, װאָס לײַכטן אונדן אַקעגן פון די נחמות פון דעם
נגיא, פון דער זיסיקייט פון דעם פידעלע פון דעם מלך, פון די ספקות פון
דעם װאָס ער האָט געשטורעמט אים צער אַקעגן דעם הימל, פון דער פּערש
דער װעג צו אינדזער צוקונסט 193
ספּעקטיווע פון דער געװאַלטיקער פון דעם פירער אין דעם מדבּר, פון די
הגדות די ליבלעכע פון די פלאָנזערס אָן װעג. יידן זענ'מיר אונדז יידיש
שמועסעדיקע, גוטע, װײַל אונדזער יידיש איז פולקומען דורכגעטרענקט מיט
אונדזער גייסט, װײַל אונדזער יידיש קאַנטינויַרט די פאַרגאַנגענהײט,
אונדז זע'מיר יידן און אונדז וויל'מיר דאָס בּלײַן,
אָן אַ שפּראך אַ אייגענע קאָן קיין פאָלק נאָרמאַל נישט עקזיסטירן.
לשוןקודש האָט נישט קיין שום שאַנסן פאַר דאָס לעבּן. האַלבּ גוייִם, האַלבּ
פיד'ן, גוייַש רעדן, יידיש פילן? אַ אַמפיבּיען:לעבּן איז אַ קאַריקאַטור אַ מֿאַ:
טע --אַ סך טרויריקער און אַרגער װי אמתדיקע אַסימילאַציע. צוויטער=ועון
-מאַכט פּלאַך און האַלב,
וועמטן טיליגט אויף דעם האַרץ די צוקונפט פון אונדזער פאָלק, װער
ס'ויל נישט צוקוקן צו דער טראָגעדיע װי א דרײַטױזנטיעריק פאָלק
גוססט, װער ס'ויל נישט, אַז דאָס ידישקייט זאָל איפגיין צװישן גױיִם,
דער זאָל אין זיך מנצח זײַן די פאָראורטיילע פון פאַראַכטונג צום יידישן,
װואָס די אַנטיסעמיטן האָבּן סוגערירט, און זאָל זײַן קול פאַראײניקן אין דעם
קאָר װאָס דונערט אַלעמאָל העכער, אַלעמאָל שטאַרקער: גיט אונדז פולע
גלײַכבאַרעכטיקעכץ, עמאַנציפּירט אויך דאָס לשון פון אונדזער פאָלק. לאָז
אונדזער לשון האָבּן אַלע שפּראַכ:רעכט אין דער שקאָלע, כּדי עס זאָל זיך
קענען נאַטירלעך אויסבּילדן, לאָזן דאָקומענטע אין דעם לשון נישט זײַן װײ.
ביקער פולווערטיק װי אין יעדער אַנדער לשון פון דער וועלט.
דאָס גײַנצנטע יאָרװונדערט האָט מעגטשן:רעכטע געשאַפן, דאָס צװאַנ?
ציקסטע האָט די הויכע אױפּגאַכע שפּראַכן-דעכטע צו שאַפן. װער ס'גלײבט
אין דעם פּראָגרעס פון דער מענטשװײט, דער זאָל אין אונדזערע שרעגעס
אײַנטרעטן און מיט מוֹט און האָפּנונג שטרעבּן פֹאַר אונדוער הײליקער נאַס
ציאָנאַלער זאַך, פאַר דערלאַנגען פון אַנטװיקלונגס:מעגלעכקײטן פאַר אונדזער
זידישער שבפּראַך.
יי
= יי ג
18 א,
58 2
5 גד
, 455 . :
7 םא 7
* יל אן יי
= 3.8 12
. בץ 3 בי אש
8 אי 4" :
: '
108, 8 +
קר 3 יו
: ח,, ימ +י 4
א
5 אה 25 = יט
י : על 7 : יא
יע , זי דיא יט
= אט . 7
- אל
שא 57 5
א אי א
ר יי א
י. אל
יי . יי א
יי 7 יס"
אי אט א ר
5 5 ז אט
9 64- יט 4 :
45ע, א , אי א 5
אאך. ביל אָי 4 י אאז
2 א ,. ש קָ ו 0 י
ר 2 5 ד+' 2
14 גי"
יא א א
7 נא 2
פּרעסע:שטימען נאָך
דער קאָנפע רענץ
סעפּטעמבער 1908
נאָכדעם װי מיר האָבּן בּיזצהשר אױסגענוצט די פאַקטישע מיטטיילונגען פון א--ר וְאסתּר}
אין איף אַרטיקל, נײע צײט שׁן, זי 89--104, גיבּן מיר איצט אין אַן אוסצוג די
אַלגעמיינע אָפּשאַצונג פון דער קאָנפערענץ, װאָס דער דאָדקער אַרטיקל האַלט אין חױך.
די ערשטע יידישע שפּואַך:קאָנפערענץ
(בּריוו פון אַן אָנטײלנעמער)
{מיטגליד פון קאָנפערענץ קען איטלעכער זײַן,
װער ס'איז אַ פרלַנד פונעם ידישן לשון"..
(פון מיטגלידס:קאַרטע)
אַ נויטװענדיקייט אין אַ שפּראַךקאַנפערענץ האָט זיך די לעצטע צײַט
שטאַרק געפילט.,,
אַלע װאָס אַרבּעטן פּאַר יידיש און אויף יידיש זענען פאַראינטערעסירט
אין דער פאַרפּאָלקאָמונג פון דער שפּראַך, אין דער ערפינדונג פון אירע גע:
זעצן, אין דער איינהייטלעכקייט פון דער אָרטאָגראַפיע, גראַמאַטיק, אין אַ שעפ:
מונג פון אַ ליטעראַרישער שפּראַך, פון אַ מער אָדער װײניקער אָנערקענטער
ליטעראַרישער אױסשפּראַכע, און אַלע װאָס לערנען יידיש אין די שולן, װאָס
רעדן יידיש אויף דער בינע, װאָס זינגען יידישע לידער אין געזאַנגײטאַראײ:
נען, װאָס שטעלן יידישע דראַמען אין דראַמאַטישע פאַראיינען, װאָס אַרגאַני:
זירן יידישע בּיבּליאָטעקן אאַז"וו -- פילן א בּאַדערפעניש צו בּײַטן זיך מיט
זייער ערפאַרונג, צו װיסן איינע פון די אַנדערע, אַלע זענען זי פאַראיני
טערעסירט צו שטיצן אַ װיסנשאַפּטלעכע אַרבּעט אין דיזער ריכטונג,
{ == און ניט איבּערשאַצנדיק דעם װערט פון אַזאַ קאָנפערענץ, פעסט געש
דענקענדיק, אַז דורך אָפּשטימונגען איז נאָך קיין גראַמאַטיק ניט בּאַשאַפן געָ,
װאָרן, האָט זיך דאָך געדוכט, אַז די קאָנפערענץ װעט אַ סך קענען אויפטן;
זי װעט פיל פּראָגן דײַטלעך און קלאָר אַװעקשטעלן, זי װעט גאַקאַנט מאַכן
צוישן זיך די קולטורעלע טוער, זי װעט אונטערפירן דעם סך:העל צו דעם
װאָס איז בּיז אַהער אויפגעטאָן געװאָרן לטובת דער שפּראַך; זי װעט בּאַשאַפּן
198 פּרעסע-שטימען
אַן אינפאָרמאַציאָנס:אײַנריכטונג, װאָס זאָל קענען צו הילף קומען מיט אױס
קונפטן די קולטורעלע טוער; זי װעט פאָרבּאַרײטן אַ קאָנטערענץ, װוּ קול;
טורעלע אליַנריכטונגען װועלן זײַן פאַרטרעטן, אַ קאָנפּערענץ, װאָס איר טאַגעס?
אַרדנונג װעט פריער באַשפּראָכן און דיסקוטירט װערן; זי װעט, ענדלעך,
אפשר אין שטאַנד זײַן שוין צו בּאַשאַפן אַ װיסנשאַפּטלעכע אינסטיטוציע,
וועלכע זאָל איבּער דער שפּראַך אַרבּעטן--אאַז"ו,
אַזױ אומגעפער, רעכן איך, האָבּן זיך פאָרגעשטעלט די אױפגאַבּע פון
דער קאַנפערענץ די לערער, צײַטונגסאַרבּעטער, קולטור:טוער אױף יידיש,
וועלכע האָבּן װעגן איר געהערט,
אויסגעקומען איז גאָר אַן אַנדער זאַך.
מ'האָט פריער ניט געקענט ערװאַרטן, אַז דיזע קאַנפּערענץ זאָל שטאַרק
בּאַזוכט ווערן. ס'איז אַזױ װײגיק געטאָן געװאָרן דערצו, קינע רעפעראַטן
און רעזאָלוציעס זענען ניט פאַרעפנטלעכט געװאָרן, קיין מער אָדער װייניקער
ערגסטע דיסקוסיע האָט זיך אין דער פּרעסע ניט געפירט. אַחוץ צײַטונגען
און,,, רעליגיעזע קהילות האָט מען ניט אײַנגעלאַדן קײנע קולטורעלע אלג2
ריכטונגען, אייגנטלעך האָט קיינער ניט געװוסט װי עס דאַרף צו זײַן איף
װאָס ער פאָרט, װאָס װעט פאָרקומען
קיינע שולן, קיינע לערערפאַראיינען, קיינע קונסט? און בּילדונגס:חברות
האָבּן ניט געשיקט קיין פאַרטרעטער, די װאָס שרײַגּט דיזע שורות און אַ
בּאַװוסטער לערער פון װאַרשע, אױטאָר פון אַ יידישער כרעסטאָמאַטיע, זענען
געװען די איינציקע, װאָס האָבּן אויף זייער לעבּן געפּרובּירט צו אונטערריכטן
יידיש, און לעכערלעך און טרויעריק איז געװען צו זען, וי דער דאָזיקער
לערער האָט זיך אומגעטראָגן מיט אַ רעזאָלוציע פון זײַנע קאָלעגן מכּח דעם,
די העבּרעלשע אָרטאָגראַפיע זאָל פאַרבּיטן װערן אויף אַ יידישער, און האָט
ניט געװוסט, װוּ שפּאַרט מען דיזע רעזאָלוציע אַרײַן אױף אַ יידישער
ש פּ ר אַ דיק אָנ פע ר ע ג ץ,
ס'זענען געקומען, לױט דעם שאַרפזיניקן אױיסדרוק פון אונדזערן
אַ גרויסן שריפטשטעלער, מענטשן, װאָס האָבּן געהאַט אויף הוצאָות, קיינער
האָט זיך ניט געפילט פאַרפליכטעט, יעדער איז געװען ,פאַר זייך א בְאַ.
לעבּאָס",,,
ס'איז עפּעט געווען אַ 4--5 מענטשן מיט מאַנדאַטן פון קאָרפּאָראַציעס--
קאַהאַן פון לאָדזשער דראַמאַטישן פאַראיין, אײַוענשטאַט מון די בּערנער סטו:
דענטן, סאָטעק פון בּראַילאָװער (בּראַיִלער רעליגיעזער קהילה, און נאָך
אַ פּאַר,
דערפאַר האָט די קאָנפערענץ צו זיך צוגעצויגן גאָר אַן אַנדער עלעמענט,
די פראַגע וװועגן גלײַכבּאַרעכטיקונג פון יידיש איז אין עסטרײַך נישט
קיין אַקאַדעמישע פראַגע; דאָס איז אַ פראַנע, וועלכע װערט שוין כּמעט איצט
אַװועקגעשטעלט אויפן טאַגעסאָרדנונג פּראַקטיש,
1989 1908 רצּבמעטּפעס
די װאַקסנדע ווירקונג פון די קריסטלעך:סאָציאַלע אַנטיסעמיטן, דער
:צאַיקאָט קעגן דער יידישער אינטעליגענץ, די דערװאַכונג פון די יידישע
מאָסן טרײַבט די יידישע אינטעליגענטע יוגנט צום בּאַװיסטזײַן, אַז נאָר בּײַ
דער יידישער מאַסע קען זי געפינען אן אָנװענדונג פון אירע קרעפטן און
קענטניסע. אויף דעם בּאָדן װאַקסט א נאַליג אַנאַלע בּאַוועגונג צװישן דער
עטודענטנשאפט,, און ספּעציעל א בּאַוועגונג צוליבּ דער יידישער שפּראך,
8 אַראיאָרן האָבן אין די אוניװערזיטעטן פילע הונדערטער סטודענטן גצמצלף
-דעט יידיש אָלס זייער. מוטער:שפּראַך,
ס'פאַרשטײט זיך אָבּער, אַז בּײַ דיזע רײןבורזשואַזע עלעמענטן קען
קיין ראַדיקאַלע פאָדערונ ניט זײַן שאַרף אױיסגעדריקט, דעררעדט בּיזן סוף;
אונטער דעם דראַנג פון די קריסטלעך-סאַציאַלע, אָפּגעריסן פון דעם פּראָלעײ
שאָריאָס און פון זײַן קאַמֿף, זענען זיי דורכגעדרונגען מיט אַן אומבּאַשטימטן
גאַציאַנאַליסטישן געפיל, מיט אן אומבּאַשטימטער צעשװוּמענער ליבּע צו
העברעיש, צו דער פאַרגאַנגענהײט אאַז"וו און בילדן אַ גוטן עלעמענט פאר
דער ציוניסטישער אַגיטאַציע, מייסטנטיילס זענען די סטודענטישע ידישע
פבעראייגען ציוגיסטיש, די ניט:ציוניסטישל עלעמענטן האָבּן זיך דערווייל װיי=
ניק דיפערענצירט,
אייניקע עסטרײַכער ציוניסטן, וועלכע זענען בּכלל בּעסערע פּאָליטיקער
;אַלס זייערע רוסלענדער ברידער, האָבּן גוט פאַרשטאַנען, אַז די שפּראַך-בּאַי
לוענונג קען מען אױסניצן אין אייגענע פּאַרטײ:צװעקן; זיי האָבּן גוט פאַר=
שמאַנען,, אַז אַזאַ פּאָפולערן לאָזונג װי גלײַכבּאַרעכטיקונג פון דער שפּראַך
לוינט אונטערצושטיצן,
און אַן אַפּיציעלער ציוניסט דאָקטאָר דיאַמאַנד טרעט פײַערלעך אַרױס
;אַלט פּאַרזיצנדער אויף דער פאָלקטפאַרזאַמלונג, וועלכע סווערט אָרגאַניזירט
לכבוד דער קאַָנפערענץן און אַ גאַנצע ריע ציוניסטן וערן ,פרײַנד" פון
ייידיש און בּאַגליקן די קאָנפערענץ מיט זייער אָנטייל,,
אמת, דער ציוניסט דאָקטאָר שטרויכער, דער פאָרזיצנדער פון יידישן
-קלוב, פאַרשליסט אונטער א שייגעם תּירוץ פּאַר דער קאָנפערענץ די טירן
פונעם יידישן נאַציאַנאַל:הױז -- אָבּער דאָס ערקלערן געניטע מענטשן מיט
ספעציעלע אורזאַכן...
ס'פּאַרשטײט זיך, אַז װען ציוניסטן טרעטן אַרױס וי ,פרײַנד" פון
יידיש, נאָך דער פאַראַיאָריקער רעזאָלוציע װעגן דעם, אַז העבּרעיְש איז די
אָפּיציעלע שפּראַך פוגעם ציוניזם אאַז"וו, פילן זי זיך ניט גאָר מיט אַלעמען.
און די יידישע שפּראַך:קאָנפערענץ װערט פאַרװאַנדלט אין אַן אָרט, װוּ העב?
:דעיסטן און ציוניסטן מכֹּל המינים שווערן טרײַהײט דער העבּרעיִשער שפּראַך
און װײַזן אויף, אַז דווקא צוליבּ דעם לשון-הקודש זענען זײ איצט ,איד*
דיסטן" (אַ נײַ טשערנאָװויצער ווערטל) געװאָרן..
200 פּרעסע. שטימזען
פאַר יעדערן איז אָבֹּער קלאָר, אַז ס'איז נאָך װײניק אָנצורוֹפן זיך
,פּרײַנד", כּדי טאַקע אַ פרײַנד צו זֹײַןי..
עס איז געװוען נאָך אַ גרופע -- אונדזערע גרױסע שריפטשטעלעף
פּרץ, אַשׁ אינאיינעם מיטן דאַקטאָר נ, בּירנבּוים און מיםט נאָך אנדערע האָבּן
זיך אומגעטראָגן מיט גרייטע פּלענער: פאַראײניקן דאָס גאַנצע פאלק און
זײַן קולטור, בּאַשאַפן אַן אַלטװעלטלעכע אַרגאַניזאַציע, שטאַרק צענטראַלי
זירט; דאָס טשערנאָװיצער בּיוראָ. פון דער אָרגאַניזאַציע זאָל אַרומנאַכן אין
זײַן שעפּפערישער ארבעט די גאַנצע קולטורעלע טעטיקײיט אינעם יידנטום. מיר
דאַרפן ניט בּויען אויפן באָדן פון די אַלטע, שױן עקסיסטירנדע קולטוף=
חברות, האָט געשרויען פּרץ: זי זענען אַלע פּאַרטײיש(6), מיך זעגען כֹּלל+
ישראל:יידן! מיר דאַרפן בויען אַלץ אויף דאָס גל..
,, די קולטורטוער און יידישע ליטעראַטן האָבן זיך אינגא: נצַן פאַרף
לאָרן צװוישן די אַלע בּאלעבּאַטים און באַלעבאַטישע זיגדעלעך. ס'אי קלאָר
געווען פון ערשטן טטָג, אז װעגן קיין ערנסטער און פאַראַנטװאָרטלעכער
אַרבּעט איז דאָ ניטאַ װאָס צו רעדן. און מ'מוז טאַקע קאָנסטאַטירן אַ טערקט
ווירדיקע ניט:ערנסטקייט אין דער באַציונג פון דער מערו הייט מיטגליד דאָר,
אין די וויכטיקסטע אָפּשטימונגען באַטײליקן זיך העכטטנס 40 מיט
דער, וועגן נאָמענטלעכע אָפּשטימונגען וויל מען ניט הערן. אין דער אַפּֿשטײ
מונג פון דער רעזאָלוציע, אַז יידיש אין אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך, בּאַטײליקן
זיך סך:הכּל 36 מענטשן, מ'פאַרשפּעטיקט אויף די זיצונגען, מ'ווייס אָפּטמֿאָל
ניט, פאַר װאָס מ'שטימט; מענטשן שטימען אפ און זענען סותר די איײגענע
אָפּשטימונגען, דערצו הערשט נאָך אין זאַל אַ טומל, װעלכן ס'מאַכן אָן די
,סשערנאָוויצער געסט" מיט זייערע אַפּלאָדירן און צישן,
דעם רעפעראַט פון אײַוענשטאַט, ועלכער פֿאַרנעמט זיך מיט אֶרטאָט
גראַפּיע, הערט קיינער ניט.,, דאָס פּובּליקום האָט זיך זייער װייגיק אינטערע+
סירט מיטן רעפּעראַט, און דער רעפערענט האָט אֲפילו בּיזן מיטן ניט דעַר=
לייענט און האָט געזאָגט, אַז דאָס איבּעריקע װעט ער שון אין קאָמיסי
ענדיקן, אומזיסט האָבּן די רעפערענטן דערנאָך דערמאַנט ועגן אַ קאָמיסיע+
אומזיסט האָבּ איך אַ פּאַר מאָל גערעדט װעגן איר נײטיקײט, מ'װאָט קין
קאָמיסיע עד:היום ניט געקליבּן,
.. װאָס פאַר בּאַשײידענע צװעקן די קאַנפערענץ זאָל זיך ניט שטעלן,
װי שמאָל זי זאָל די פראַגע פון דער שפּראַך ניט נעמען -- איו אין ואַך
קלאָר; בּאַװוּסטזיניק אַרבּעטן פּאַר די אױפבּלינג פון יידיש, פאַר זײַן פאַר=
שענערונג און אויסבעסערונג -- קענען נאָר די װאָס גלייבּן, אַז די צוקינפט
איז פאַר יידיש. װי קענען קעמפן פאַר די רעכטע פון דער מוטערשפראף
די, װאָס טרײַבּן אַלײן מיט זייער טעטיקייט ליצנות איבּער מוטערשפּראַך, װאָס
בּאַמיען זיך אַלײן צו אַנטװיקלען און בּילדן זייערע קליינע קינדער אין אַ
*שון װאָס איז פרעמד דער יידישער מאַסע; די װאָס וילן זײַן די אַנפירער
יש
סעפּטענמבער 1908 291
פון די פאָלקסמאַסן און בּאַשליסן צו מאַכן פאַר זייער אַפיציעלער שפּראַך
העבּרעיִש, אַרױסצוגעבּן זייער אָפיציעלן אָרגאַן אויף העבּרעיִש, װעלכע אין
די פאָלקסמאָסן דורכויס אומפאַרשטענדלעך?
איז דער קאָנפערענץ יאָ עפּעס בּאַשעדט צו שאַפן, קען דאָס זײַן נט-
צום שאָדן פון די העבּרעיסטן, קען דאָס זײַן נאָר אַ נײַער בּאַרג ערד איבצר
דעם העבּרעלִש,
אַ קליינע מינדערחייט פון דער קאָפערענץ האָט דאָס געשטרעבּט צו
אונטערשטרײַכלען, אַ גרויסע מערהייט האָט דאָס געשטרעבּט צו פאַרטושן, כַּדי
כּלנישראל צו פאַרזאַמלען אונטער אַ נײַער כּללישראל למאן,
6
נאַציאָנאַל-שפּראַך אָדער פאָלקס-שפּראַך? וועמען װאָלט אײַנגעפאַלן דיון
ריין ווערטערלעכן דיספּוט צו פירן,
אָבּער ס'זענען דאָ װערטערײטימבאָלן, וערטער װאָס דריקן אויס גאָנ5
! צע שטימונגען,
און װען איר געפינט זיך אין אַ פאַרזאַמלונג װוּ דאָס װאָרט פאָלקס?
שפּואַך בּאַדײַטעט שפּחה, דינסט, און דאָס װאָרט נאַציאָנאַל-שפּראַך -- גבירה,
האַרינטע, דאַן פילט איר זיך פאַרפּליכטעט צו בּאַשטײן דװוקא אופן װאָרט
נאַציאָנאַל:שפּראַך..
,, אַלע קולטורעלע אָרגאַניזאַציעס האָבּן דאָך די מעגלעכקייט צו בּאַ:
טײליקן זיך אין דער קינפּטיקער קאָנפערענץ,.. איין זאַך איז קלאָר, זיי האָב
נישט קיין שום נײטיקייט אַרײַנצוטרעטן אין די הונדערטשאַפטן און אונטאַ"צ
שטיצן מיט זײער געלט די ,שעפּפערישע" אַרבּעט פון איצטיקן בּיוראָ; זיי
זענען מחויב נאָר 5 רובּל אַרײַנטראָגן פאַר די קאָנפערענץ, דיזע מעגלעכקייט
איז דאָך געלונגען אויף דיזער קאָנפערענץ צו בּאַשאַפן,
הי יט
אין ,טאָגבּלאַט+ לעמבּערג, סעבּטעמבּער 0, שרײבּט מ, ק ליינמאן אין פן אַרטיקל
,פון ד ער שפּראַךיק אָנ פערצנץ":
,, געאייניקט האָט מען זיך (אויף דער פאָרקאָנפערענץ), װי אַזױי אָפט
אין דעראַרטיקע פעלע, אַז מען זאָל די פראַגע (וועגן העבּרעישן נישט לאָון
דירעקט אויפקומען אויף דער קאָנפערענץ, נאָר לאָזן יעדן בּלױז פּאָזיטיוו
פאַר זשאַרגאָן, גלײַך װי די פראַגע װעגן העבּרעיִש עקסיסטירט נישט, אַנדצָ+
רע האָבּן טאַקע אַרױסגעזאָגט די מיינונג, אַז אַזא פראַגע עקסיסטירט בישט,
דען ,העבּרעיַש איז צו שװאַך צו זײַן אַ קאָקורענט פאַר יידיש' -- אֵשׂ װײ
זיכער עס איז שוין בּײַ זיך די ,דינסטמויך!".,
22 פרעסע. שטינוען
אין 18091216 2 020:80, סעפּטעמבער 6, אי אָפּגעדרוקט אַ לענגערער,
ניט געחתמעטער, לײטאַרטיקל; ;די יידישע שפּראֵַך.קאָנפ צרעג 7" האָס
לאָזט זיך אויס אַזױ: |
גים נאָר א טראַכט װועגן דער גראַמאַטיק, װאָס מיװואָלט געדאַרפט שאַפן
פאַר /21061301, איר אייבּערשטער פרינציפ װעט דאַרפן זײַן; װאָס מער פאַף=
דרייט און צעקאַליעטשעט דו נעמסט אַרױט אַ װאָרט פון דער מקור:שפּראַך,
אלץ נעענטער קומסטו צו צו די געזעצן פון דער יידישער גראַמאַטיק, הײַגט
גאָר שאַפן אַ קולטור אױף דעם בּאַזיס -- קעגן דעם מוז מען ענערגיש פּראָ:
טעסטירן, מיר פארשטייען זאָרגן װעגן דער עקסיסטירנדיקער יידישער קולטור
מיט אירע רײַכע אוצרות אָןְ אַ מאָס; מיר פאַרשטייען קולטיווירן די העבּרעישע,
קדמונימדיקנ שפּראַך פון יידן, די שפּראַך װאָס אין איר איז דאָס פאָלק ג9=
בוירן און דערצויגן געװאָרן, װאָס אין איר האָבּן זײַנע דיכטער בּאַװײנט
זײַן פּײַן, די שפּראַך װאָס לעבּט נאָך הײַנט אין איר קלאַנגיקייט און אילנב=
ארטיקייט און װאָס אין איר װערט געשאַפן אַ גרויסע רײַכע ליטעראטור.
אָבּער אַרױסװאַרפן די אַלע אוצרות אין אַלטן אײַזן און אַראָפּלאָזן זיך צום
דשאַרגאָן, אָסרן דאָס אייגענע און נעמען זיך אױפבּויען אַ געלאַטעט שטיקל
אַרבּעט פון אַנטליענע אוךן איבּערגעפירטף ציגל -- דאָס איז עפּעס אַזױנס
װאָס מ'קען נים פאַרשטיין; מיר אין בּוקאָװוינע וייניקער וי ער עס איה די
יידישע פֿראַגעץ איז גענוג פאַרפּלאָנטערט, זאָל מען ניט צוטראַכטן קיין נײַע
פּראָבּלעמען. |
תּיכף נאָךְ דעם אַקאָרשט ציטירן לײטאַרטיקל בּרענגט די צייטונג אַ בּריװ אין רעדאַקציע
װאָס זױ דרוקט אָפּ מיט אַ בּאַמערקונג, אַז זי איז ניט אין אַלע פּונק?ן מסּים מיטן מחגר
7 5.פ. אינעם בריוו זיינען פאַראַן אַזױנע זאַצן:
,., צו װאָס הײסט עס דאַרף מען דעם זשאַרגאָן? די שטרעבונג פון
יאלץ אויפריכטיקע געבּילדפטע אין יידנטום איז געווענדמ צו דעם, אֲריינִצַן=
גרענגען מאָדערגע אײראָפּעישע קולטור אין די גרויסע יידישע מאַסן פון
מזרהאייראָפע, צו צעשבּרייטן די געפּלען פון פאַנאַטיזם און אומטאָלעראַנץ,
כּדי אָן אוױסגעגלײכט פאָלק זאָל קענען דערנאָך אַלײן פאַרענדיקן זײַן פולקומע
באַמרייונג, קומט מען און מ'שטעלט זיך העוזהדיק אַװעק אין וועג און
מ'שטעלט אָפּ די פאָרױסגײער מיט אַ ,האַלט!" ד'ר נתן בּירנבּוימען איז װוֹיל.
געפעלן אָנצוהײבּן אַ נײַעם קורס אין יידנטום. ווען מען זאָל אים פרעגן אויף
זײַן מאַנדאַט, װאָלט ער זיך אומויסט פאַררופן אויף די יידישעץ פאָלקסמאַסן...
איך הײבּ גאָר ניט אָן צו ספקן אין דער לױײטערקײַט פון זײַן כּװנה און
דער ערלעכער איבּערצייגונג זיַנער, אָבּער ער בּאַלאַנגט צו יענע אומגליקלעכע
מענטשן, װאָס בּרענגען אויס זייערע בּעסטע כּוחות ניט אויפן ריכטיקן אָרט,,.
אַ טיפער װײטאָג נעמט מיך אַרום בּײַם געדאַנק, אַז דאָס אַלץ מיט װאָם
סספּטצטבער 1008 203
מ'האָט אונדז מזכה געװען: קאָנפערענץ, פאָלקטפֿאַרזאַמלונג און קאָמערס זאָל
בּאַטײַטן יידישע קולטור, פּראָגרעס, מאָדערנע יידישקייט. מיט מיר זענען
מסכּים אַ סך יידן, אַ סך יידישע פּאַליטיקער אין לאַנד. און איך האָבּ דעם
מוט צו זאָגן איצט אָפן; גענוג די בּייזע שפיל! מיר ווילן אָרױס פון געטאָ!
,ח ייג ט*, װאַרשע, סעפּטעכבערי 1:
,, װי די ,נאַציאָנאַלע צײַטונג" בּאַמערקט, שפּירט מען אויף דער קאָנ=
פערענץ די אָנגעשטרענגטע בּאַציָונגען צװישן די רוסישע און גאַליציאַנישע
אָנטײלנעמער, דער גרעסטער טייל פון די פאַרזאַמלטע װאָס, וי מיר האָבֹּןְ
שוין דערציילט, שטאַמען פון רוסלאַנד רעדן דעם ליטװישן אָדער פּױלישן
זשאַרגאָן, און וי נאָר עס בּאַקומט דאָס װאָרט אַ גאַליציאַנער ייד וועלכער
רעדט דעם גאַליציאַנישן זשאַרגאָן, הערט מען שטאַרקע קולות: יידיש, רעדט
דוי ךר ן"
אין לעמבּערגער ,ט אָ ג בל אַ ט* נומ' 174, סעפּטעמבּער 9, שרײבּט יוגה קר צפּעל
אין אַן אַרטיקל ,נ אָךְ דער יידיש ער שׁפֹּראַרַיקאָנפערענץ":
, אויף דער קאָנפערענץ האָבּן זיך געוויזן צוויי שטרעמונגען, די איינע
איז געווען רעפּרעזענטירט דויף עטלעכע בּונדיסטן אס רוסלאַנד, מיט
וועלכע עס האָט קאָמאַנדירט -- דאָס מון מען מודה זײַן - מיט גרויס געשיק?
לעכקייט די בונדיסטין פרוי אס תּר. די בּונדיסטן זענען געװען שטאַרק
אָרגאַניזירט און דיסציפּלינירט, יעדעס קאָמאַנדאָ פון פרוי אסתּר איז בּאַפאָלגט
געװאָרן און בײַ יעדער אָפּשטימונג האָבּן די גענאָסן געקוקט (איףן זײיער
פירערין און האָבּן אירע ווינקע געפאָלגט,
צו דיזער גרופּע האָבּן זיך אָנגעשלאָסן עטלעכע אַקאַדעמיקער אס
גאַליציען, װי אויך אַ טל פון די ליטעראטן האָכּן נישט געװאָלט זיך אָפן
שטעלן אין געגנזאַץ צו די בּונדיסטן, מיר האָבּן געהערט, אַז יידישע ליטע.
ראַטן, װאָס שרײַבּן יידיש און וילן זיך נענטערן צום פאָלק, קענען אין רוס=
לאַנד נישט װידערשפּעניקן דעם בּונד,, אױבּ דאָס אין אַ גענוגנדער תּירוץ,
איז אַן אַנדערע פראַגע,
מיט די בּונדיסטן זענען אין די לעצטע טעג אויך געגאַנגען די ,פּוצל
ציון", וועלכץ האָבן זיך אין די ערשטע טעג אַ בּיסל שטרענגער געהאַלטן,
עס זעט אויס, אַז זי האָבּן מורא געהאַט, טאָמער וועט מען זיי חושד זײַן.
אַז זי זענען צו פיל נאַציאָנאַליסטיש, און איבּערדעם האָבּן זיי זיך אונטער:
גענעבן דער פרוי אסתר,
די צווייטע גרופע אין בּאַשטאַנען פון די נאַציאָנאַליסטן, ציוניסטן,
העברענסטן און עטלעכע אומפאַרטײ:נשע. אָט דיזע גרופע, הנם זי איז געװען
204 פּרעסע-שטימען.
צאָלרײַכער,. איז זי דאָך גאָרנישט געווען אָרגאַניזירט, און איבּערדעם זענען
אָפּט אַרױסגעקומען החלטות געגן זיי,
אין ,ט אָג בּלאַ ט* גומ' 115 גייט דער המשך פון דעם זעלפן אַרטיקל,
זי נדי פראַנע וועגן ײדיש:העבּרעישן איז אויך בּאַרירט געװאָרן אין
זייער אַן אומנליקלעכער פאָרֶם דורך דעס רעפעראט פון מיזועס, װעלכעס
איז מערקװירדיקערװײַזע אַרײַנגערוקט געװאָרן צו דעם פונקט װעגן אױטאָ=
גראַפיע, כאָטש עס האָט דאַצו גאָר װוייניק שײַכות געהאַט.
פון דעם אַלעם איז צו זען, װי שטאַרק דיזע פּראַגע האָט די דיסקיסיע
בּאַהערשט, און עס איז כּדאַי אויסדריקלעך צו בּאמערקן, אַז דאַכּײַ האַבּן זיך
לײַדנשאַפטלעכער פאַרהאַלטן די קעגנער פון העבּרעיש. דער גײסט פון
אונדזער אַלטער נאַציאָנאַלשפּראַך האָט זיי -- אַזױ דוכט זיך -- פאַרפאָלגט וי
אַ געשפּענסט, וי עפּעס אַ מין גײיסט פון יענער װעלט, און זיי האָבּן זיף
געסטאַרעט אים צו פאַרטרײַבן מיט אַ ,קלאָרן און דײַטלעכן בּאַשלוס', אַז
יידיש איז די איינציקע נאַציאַנאַל-שפּראַך פון דער יידישער נאגיאָן
עס איז א בּאַקאַנטער כּלל, אַז טויטע בּאַגראָבּט מען, אָן טױטע פאַר?
געסט מען, און ווען דאָס איז נישט אַזױ, מון מען אננעמען אײינס פון צוין
אָדער דער טויטער אין גאָר נישט טױט, אָדער עס אין אים געשען אַן אום?
רעכט און די טייטער װערן געפּלאָגט פון געװיסנביסע. און וועלכעס פון אָט
די בּיידע זאַכן מיר ווילן נישט אָננעמען, איינס שטייט פמעסט: אַזאַ באַשלוס
איז אומגערעכט, אינקװיזיטאָריש,,
דער װײטערדיקער אַרטיקל איז געשריבּן פון כֹּות ריא לכ אַזאַנאָוויט ש} און
איז אַזױ וי אַן אָפּיציעלער בּאַריכט פון די פועלייציון, װאָט זענען געװען אױף דער
קאָנפערענץ, ער איז געדרוקט אין ,דע ר יידיש ער אַרב עט ערה צענטראַלאַרגאַן
פון דער ײדישער סאָציאַליסטישער אַרבּעטער-פאַרטײ פּועלי-ציון אין עסטריך, גומ' 32,
לעמבּערג, סעפּטעמבּער 10,
כ?, די קאָנפעוענץ פאַר דער יידישער שפראַך
די קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך, װאָס האָט פאָריקע װאָך
שטאַטגעפונען אין דער הױפּטשטאָט פון בּוקאָװינע, פאַרדינט אַ גרויסע אוים?
מערקזאַמקײט פון דער יידישער עפנטלעכער מינונג, עס אין געװען א פאַר*
זאַמלונג פון ערנסטע מענטשן מיט אַ מער אָדער וײניקער בּאַדײַטנדן אנ
פלוס אויף בּרייטע קרייזן, צי אַלס דיכטער און שריפטשטעלער, צי אַלס פֿאַ:
ליטיקער, און וועלכע האָבּן זיך בּאַשעפטיקט מיט ערנסטע פּראַבּלעמען פון
דער יידישער ווירקלעכקייט,. די נעמען בּירנבּוים, זשיטלאָװסקי, פּרץ, אש
האָבּן אַ שטאַרקן קלינג, און יעדער ועט זיך ערנסט צוהערן צו די װערטער
6טעמבּעַר 1908 יי 205
פון דיזע מענער, ווען אויך נישט אימער טיילן זייערע מיינונגען. געװיס, עס
זענען נישט געקומען אַלע װאָס האָכּן געזאָלט קומען אָבּער נישט אױס
מאַנגל אין סימטאַטיע צו דער זאַך, װאָס איר זענען געװען געװידמעט די
באַראַטונגען, נאָר צוליב טעמים, װאָס זענען בײַ אונדז יידן ליידער אַװי
לײַפט פאַרשטענדלעך,,, אָן אַ ספק װעט די בּאַטײליקונג אין דער נעכסטער
קאַנפערענץ, וועלכע װעט בּאַשטײען נישט פון איינצלנע נאָר פאַר זיך אַלײן
שפּרעכנדע פּערזאָנען, זאַנדערן פון פאַרטרעטער פון פאַראיינען און גרופּן,
זײַן אַ פיל צאָלרײַכערע. פילע האָבּן זיך אויך אָפּגעהאַלטן פון קומען, װײַל
זיי האָבּן נישט געװוסט די אמתע כּוונות פון די איניציאַטאָרן פון דער קָאָנ=
פערענץ,. הײַנט, וען די װעלט װײסט שוין װאָס מען װיל, װעלן אפשר
מאַנכע האַלבּע פרײינד אַװעקפאַלן, אויף זייער אָרט װעלן אָבּער צוקומען פילע
נאַנצע פרײַנד,
די בּאַדײַטונג פון דער קאַנפערענץ ליגט אין צװיי ריכטונגען, אין
אידעאַלער און פּראַקטישער, עס איז פּואָקלאַמירט געװאָרן אַן אידעע,
אַ פרינציפּ, און עס איז געשאַפּן געװאָרן אַן אינסטיטוציע, וועלכע זאָל אין
אַ געוויסער בּאַצלונג פאַראייניקן די צעברעקלטע, צעװאָרפענע און אָפט זיך
פײַנדלעכע כּוחות אין יידנטום אויפן קולטורעלן, בּאַזונדערס שפּראַכלעכן
געבִּיט.
וי בּײַ יעדער גרויסער זאַך איז אויך דאָ געװען צוערשט דאָס װאָרט,
דער געדאַנק, װאָס איז פאָרױסגעאײַלט פאַר דער טאַט וי דער בּליץ פאַרן
דונער,. די אײַנבּאַופער פון דער קאַנפערענץ האָבּן --אין זייער שטרעבּונג
אויסצומלַדן קאַנפליקטן--אויפגעשטעלט אַ טאַגעס-אָרדנונג פון מער פּראַקטישע
ענינים,, ריכטיק רעכנענדיק, אַז א פּואַקטישע אַרבּעט װעט זײַן לײַכטער
אַ פאַראייניקונג פון די שטרײַטנדע לאַגערן, אָבּער עס איז געקומען אַנדערש,
מיט געװאַלט האָט זיך דורכגעזעצט די דיסקוסיע איבּער די אַלטע פראַגע
װאָס האָט אַלעמען געבּרענט אױף דער נשמה: העבּרעיִש אָדער ײידיש! עס
איז געװען העכסט אינטערעסאַנט צו זען, װי דער סיכסוך צװישן יידיש און
העבּרעיִש האָט זיך אַרײַנגעריסן אין די פּאַרהאַנדלונגען װי מיט אַן עקספּלאָ
זיװוײקראַפּט, און מערקװירדיק: די דיסקוסיע האָבּן אִם מייסטן געװאָלט די
העבּרעיסטן, בּעת די יידיש:פרײיַנד האָגן זיך בּאַצױגן צו איר עטװאָס קאַלטער,
עס איז געווען װי די פרײַ געװאָרענע טאַקטפולע יידישע ;דינסטמויד" װאָלט
אין בּאַװוסטזײַן פון איר קראַפּט און ווירדע נישט געװאָלט ריײיצן די נערוועז
געװאָרענע העבּרעיִשע ,האַריגטע"
די פּרינציפיעלע פראַגנע װעגן דער בּאַציונג פון דער קאָנפערענץ צו
יידיש און העבּרעיש האָט געשטעלט די גרופּע פּועלי:ציון, וועלכע האָבּן גצ=
גומען אָנטייל אין דער קאַנפערענץ, אין אַ שווערע לאַגע. אונדזער פּאַרטײ האָט
- זיך אין דער פראַגע נאָך קיין מאָל נישט אַרױסגעזאָגט, אויף די שפּאַלטן פון.
אונדזער אָרגאַן איז די פּראָגע נאָך אויך נישט גרינדלעך בּאַהאַנדלט געװאָרן,
208 פּרצסע:- שטימען
אַזױ אַז מיר האָבּן געמוזט צווייפלען, צי װעט אונדזער שטעלונג אױף דער
קאָנפערענץ נישט אַרויסרופן קיין סיכסוכים אין דער פּאַרטײ, און דאָך האָבּן
מיר געמוזט אײַננעמען אַ בּאַשטימטע שטעלונג, מיר האָבּן נישט געקענט
דערלאָזן, אַז אַנדערע פּערזאָנען, װאָס האָבּן אַפילן גערעדט אין אייגענעם נאַ=
מען, אָבּער דאָך מער אָדער װייניקער פאַרטראָטן די אָגעױונגגען פון די סאר
טייען צו וועלכע זײי געהערן, אַז די פּערזאַנען זאָלן אַרױפדויקן איף דער
קאָנפערענץ דעם שטעמפּל פון זייער גײסט. מיך האָבּן אױך נישט גצקענט
גלײַכגילטיק צוזען וי די פועלייציון זאָלן איינע די אַנדערע באַקעמפן אין אַ
פּראַנע, װאָס קען ריכטיק בּאַאַנטװאָרט װערן נאָר אין הסכּם מיט אונדוער
גאַנצער װעלט-אָנשױונג,
נישט האָבּנדיק קיין דירעקטיוון פון דער פּאַרטײ:עקזעקוטיװוע אין דער
פּראַגע, װאָס איז אַזױ אומערװאַרטעט געשטעלט געװאָרן אויף די טאַגעס:אָרד,
נונג פון דער קאַנפערענץ, האָבּן מיר געמוזט אַלײן אָנגעמען אַ בַּאֲשליס,
מעלדנדיק, אַז נישט די פּאַרטײ, נאָר מיר זענען פאַר אונדזער שטעלונג פאַר=
אַנטװאָרטלעך, עס האָט זיך גראָד געטראָפן, אַז אין דער אָפּשטימונג אינער
די אומערװאַרטעט אַרײַנגעטראָגענע רעזאָלוציע, אַז יידיש איז די איינציקע
נאַציאָנאַל:שפּראַך פונעם יידישן פּאָלק, האָכן אַלע פּועלייציון אין דער צאָל
פון אַכט פּערזאַנען געשטימט װי איין מאַן קעגן, און דאָס אָן אַ פריערדיקצ
פאַרשטענדיקונג, דיזע איינהייטלעכע האַלטונג בּײַ דער אָפּשטימונג האָט אינדן
געגעבּן די האָפנונג, אַז אין די גרונדיפרינציפן װועלן זיך אויך אונדזערע מײ:
גונגען דעקן. מיר האָבּן אָפּגעהאַלטן צו דעם צווצק אַ בּאַשפּרעכונג, אין װעלי
כער עס האָבּן גענומען אַן אָנטייל אַלע מיטגלידער און געסט פון דער קאנ
פערענץ--אַ 30 מאַן--מיט אַ גלײַכן רעכט. נאָך אַ דרײַישעהדיקער דיסקוסיע
האָבן מיר אַלע מסכּים געווען אויף איין רעזאָלוציע: צו ערקלערן ידיש אַלט
נאַציאָנאַלשפּראַך אין לענדער מיט קאָמפּאַקטע ידיש:שפּרעכנדע מאַסן, מיט
דער ערקלערונג האָבּן מיר זיך שטרענג אָפּגעטײלט סײַ פון דער בּונדיסטישער,
סײַ פון דער בּירגערלעך:ציוניסטישער ריכטונג, פאַרטרעטנדיק אַן אײגנאַרטיקן
שטאַנדפונקט, װאָס שײַנט אונדז זיך צו געפינען אין פאָלשטענדיקער הארמאַניע
מיט אונדזער גאַנצער װעלטאגשויוּנג, װעט די פּאַרטײ אָגנעמען אונדזער מי*
נונג, אין מה טוב, אוב נישט, איז זי אויך פאַר איר נישט פאַראַנטװאָרטלצן
אונדזער שטאַנדפּונקט, װי מיר האָבּן אים פּאַרטײידיקט אויף דער קאָנ=
פערענץ, איז געװען פאָלגנדער: אַזױ װי די יידן געפינען זיך אין אַן אלב
װאַנדלונגס-פּראָצעס אין עקאַנאָמישער בּאַציָונג, איז הײַנט אוממעגלעך פעסט?
צושטעלן, אױבּ די אָדער יענע שפּראַך װעט זײַן די צוקונפט:שפּראַך פונעם
גאַנצן יידישן פאָלק, ווען מיר װאָלטן געקענט גלייבּן, אַז די יידן װעלן שטע=
דיק בּלײַבּן אין זייערע איצטיקע װוֹיןףלענדער, דאַן װאָלטן מיר איבּערהיפּט
נישט געגליבּט אין דער צוקונפט פון אַ "ידישער קולטור און אַ יידישע"
שפּראַך, דאַן װאָלטן מיר געזאָגט, אַז צוזאַמען מיט דער עקאַנאָמישער אַטֿ=
סעפּטעמבּער 1908 27
מילאַציע װעט אויך פאָרקומען אַ גייסטיקע אַסימילאַציע פון די יידן צו זייא"
נישטײיידישער סביבה, מיר זענען אָבּער פעסט איבּערצײַגט אין דער קאַנצעט:
טראַציע פון די פאַרשידענע יידישע פּאָלקס:טיילן אין איין לאַנד, אין דע-
אַנטשטײונג פון אַ זעלבשטענדיקער פאַלקסטוירטשאַפט, אין קיבּוץ-גליות. די
יידן פון די פאַרשידענע לענדער װעלכע רעדן הײַנט אױף פֿאַרשידענע
לשונות וועלן מוזן אָננעמען איין שפּראַך כדי ויך געגזײַטיק צו פאַרשטל2ף
דיקן, אויף דעם בּאָדן פון אַן איינהייטלעכער נאַציאָנאַלער װירטשאַפט סוז
אַנטשטײן אַ קולטור: און שפּראַך-געמײינשאַפט, וועלכע שפּראַך װעט אַנגענומען
ווערן פון דער גאַנצער נאַציע, צו יידיש, צי העבּרעיִש, שפּאַניאָליש אָדער-
אַן אַנדערע--מיר מוזן זיך הײַנט אָפּזאָגן דאָס צו אַנטשײדן, װײַל מיר וילך
נישט געמאַכט וװערן פון דער היסטאָויע פאַר קיין נאַרן. מיר ווייסן, אַן הצםי
רעיש דינט שוין הײַנט אין ארץטישראל אַלס פאַרשטענדיקונגס-מיטל צװוישן די
יידן פון פאַרשידענע לענדער, מיף האָבּן נאָך צו װייניק ערפאַרונגען כּדי צ+
װאָגן צו בּאַהױפּטן, אַז העבּרעיַש האָט אַ פעסטן יסוד אינעם לעבּן פון פא
לעסטינער יידן, אַז איר געהערט די צוקונפט, מיר זאָגן אָפן און ערלעך:?
מיר ווייסן נישט, מיר מוזן אָבּער מיט אַלע כּוחות פּראָטעסטירן קעגן די מײ:
נונג, אַז די 3 מיליאָן יידן װאָס רעדן נישט ײדיש זענען פאַר אונדן פארט
לוירן, קיינער פון אונדז האָט נישט קין רעכט צו ערקלערן: תססהםת 18
061:11 (איך בּין די נאַציאָן).
מען זאָנט אונדז, אַז בּײַ אַנדערע פעלקער גיט עס אױיך אַ מיערט
וועלכער רעדט נישט די שפּראַך פון דער מערהייט, און פונדעם אין דיוש
די נאַציאָנאַל:שפּראַך,. דאָ איז אָבּער אַ געװאַלטיקער אונטערשיך, די מינ=
דערהייט בּײַ אַנדערע פעלקער שעפּט די יניקה פון איר עקסיסטענץ פין
דער מערהייט, שטייט מיט איר אין פאַרבּינדונג און קערט צו איר צוריק
אָדער איז גרייט צו איר צוריקצוקערן בּײַ אונדז אין אָבּער די זאַך אַװֹי,
אַז די שפּראַך פון דער מערהייט איז נישט די היסטאָרישע שפּראַך פון דאַ-"
גאַנצער נאַציע, אַז סײַ די מערהייט, סײַ די מינדערהיט האָבּן אָנגענומען
זייערע שפּראַכן אויף זייער װאַנדערונגס:וועג, אַז נישט די מינדערהייטן שעפּן
די יניקה פון זייער עקסיסטענץ פון דער מערהייט, זאַנדערן אַלע פון אַ פרעמי
דער סביבה,
מיר קענען אַלזאָ יידיש נישט ערקלערן אַלס די שפּראַך פון דער גאנ=
צער נאַציע, אַלס איר שפּואַך פֿאַר אַלע אײבּיקײטן, דאָס איז אָבֶּער אוױך
נישט גייטיק. די אָנערקענונג פון דעם יידיש מוז געשען דורך דעם שטאַט.
דער שטאַט האָט אָבּער נישט צו טון מיט דער ידישער נאַציע אַלס גאַנצץ,
נאָר מיט אירע טיילן װעלכע שטעלן פאַר אים פאָר עטװאָס גאַנצעס. עס
עקסיסטירט נישט אַ װעלט:-שטאַט, וועלכער זאָל דאַרפן נעמען שטעלונג צר
יידן פון דער גאַנצער װעלט, דעויבּער אין פאַר אונדן פאַלשטענדיק גצטב
זיך אַרױסצװזאָגן פאַר דער אָנערקענונג פונעם ײדיש אַלס נאַציאַנאַלש.
8 פּרעסק:שטימען
שפּראך אין לענדער מיט קאָמפּאַקטע (געדיכט צוזאַמעגלעבּנדע) יידישע מאַסן,
דאָס איז דער בּאָרן אויף װעלכן עס קענען זיך אײניקן אַלע, װעלכע
ווילן נישט צווינגען אַנדערע אַנצונעמען זייערע דאָגמען. װער עס ויל ער.
קלערן יידיש אלס איינציקע נאַציאָנאַלע שפּראַך הײַנט און פאַר אַלע צײַטן,
דער ריזיקירט נישט נאָר צו שפּילן די ראָלע פון אַ טאַלשן נביא אין דער
געשיכטע, דער שליסט אױך אוס פאַרשײידענע ריכטונגען אינעם ציוניום
פון דער מיטאַרבּעט, אָן דעם ציוניזם אָבּער קען קיין גרויטעס קולטור-װוערק
נישט געשאַפן װערן, וועמען דער ציוניזם האָט נישט איבּערצײַגט מיט זײַנע
אַרגומענטן, דער זאָל װײניקסטנס רעכנען מיט זײַן מאַכט און אײַנפלוט,
אונדזער פאָרמולירונג איז ווערטלעך נישט דורכגעדרונגען, אָבּער די
אידעע, וועלכע מיר האָבן אין איר אַרײַנגעלײגט, האָט דאָך געזיגט. די קאָ.
מיטיע,, װאָס איז אײַנגעועצט געװאָרן אױסצואַרבעטן אַ רעזאָלוציע איבּער
די פראַגע און אין װעלכער עס האָט אָנטײלגענומען אונדזער אַ חבר, האָט
טאָרגעלייגט צו ערקלערן יידיש אַלס נאַציאָנאַלשפּראַך, װאָס איז טאַקע אויך
אַנגענומען געװאָרן. דיזע פאָרמולירונג דריקט אס די בּאַצ;ונג פון דער
קאַנפערענץ נאָר צו ידיש, אָבּער נישט צו העברעיֵש. ;אין" נאַציאָנאַלצ
שפּראַך װאָלט געהייסן, אַז עס גיט נאָך אַ נאַציאָנאַלײשפראַך. ,די" נאַציאָנאַל,
שפּראַך װעט זי אויטשליטן, /אַ" זאָגט זיך נישט אַרױס נישט פאַר נישט
קעגן זיי, דאָס איז אַן איט מינימוםיפּראָגראַם, אױף װעלכן עס קענען זיך
אײניקן אַלע װעלכע אַכטן יידיש און גלײבּן װײניקסטנט אין איר נאָענטער
צוקונפט,
דער פּראַקטישער טײל פון די קאָנפּערענץ-אַרגעטן איז בּאַשטאַנען
הויפּטזעכלעך אינעם אױסאַרבּעטן א סטאַטוט. דאָ האָבּן מיר זיך געמוזט היטן
מער פאַר אַ צו פיל װי פאַר אַ צו װײיניק. פּרץ איז געקומען מיט אַ פאַנ.
מאַסטישן פּלאַן צו שאַפן אַ קולטור-צענטרום װאָס זאָל בּאַזאָרגן די גאַנצע
װעלט מיט קולטור:שפּײַז, אַ מין קולטורהױפּטנידערלאַגע װעלכע זאָל פוי
נאַנדערשיקן די קוּלטור:סחורה נאָך אַלע ריכטוננען פונעם וינט, אָבּער נישט
נאָר צו פרצעס פּלאַן האָבּן מיר נישט געקענט שטימען, מיר האָבּן בכלל
נישט געקענט מסכּים זײַן צו דער מײינונג, אַז עס איז מעגלעך אַ קולטײ
רעלע אָרגאַנזאַציע פאַר אַלע געזעלשאַפטט:שיכטן און פּאַרטײ:ריכטונגען
ישליסלעך קען זיך קיינער נישט באַפּרײַען פון די קלאַטן:אײַנפליסע אונטער
וופלכע ער איז אױיפגעװאַקסן, און איין קולטורעלע אָרגאַניזאַציע פאַר אַלע*
| מען װאַלט דאָך געטראָגן אַ קלאַסןכאַראַקטער. אָן א פאַרטײ-באַשלוס װאָלטן
מיר אין אַזאַ אָרגאַניזאַציע בשום:אופן ניט אײַנגעטרעטן, און דעריבּער האָבּן
מיר נישט געקענט װירקן בײַ איר בּאַשאַפונג. אין דער בּאַציונג האָבּן זיך
פאַראײניקט אַלע סאָציאַליסטישע ריכטונגען אױף דער קאָנפערענץ (פועלי-
ציוגיסטישע, סיימיסטישע און בּונדיסטישע), און אַדאַנק אונדזער איינהייט,
5עכן אויפטרעטן האָבּן מיר דורכגעזעצט, אַז דערװשל זאָל נאָר געשאַפן װערן
==
סצפטעמבצר 1908 209
6 צענטראַל:גיוראַ מיט פאַרטוויענסמענער פון אַלע לענדער מיט דער קאֲמֿ=
פּעטענץ, וועלכע איז בּאַשרענקט אויף איניציאטיווע און אינפאָרמאַציע או
הויפטזעכלעך מיט דער פאַרגרייטונג פון דער נעכפטער קאָנטערענץ. װען
אונדזער שטאַנדפונקט װאָלט נישט דורכגעדרונגען, װאָלט די קאָנפערענץ
צעפאַלן, די נעכטטע קאַנפערענץ, װאָס װעט זײַן אַן אמתער אויסדרוק פון
דער עפנטלעכער מיינונג, װעט נאַטירלעך קענען בּאַשטימען, צי די קָאָמש
פצמענץ פונעם צענטראל:ביוראַ זאָל פאַרגרעסערט ווערן אָדער נישט.
די קאַנפערענץ איז פאָריבּער, זי אין געװען א קרעפטיקער לעבּנס=
ציכן פון דער יידישער רענעטאַנס, שטאָלץ און פרײַ האָט די פאַראַכטעטע
זידישע שפּראַך אויפגעהויבן איר קאָפּ און פאַרלאַנגט אירע רעכטן, די יידישע
פאָלקס:טיילן אין די פּאַרשידענע לענדער פאַראײיניקן זיך צו אַ שותפותדיקער
נאַציאָנאַלער אַרבּעט. לאָמיר האָפּן, אַו עס װעט נישט בּלײַבּן בּײַ בּלױוע
ווערטער, אונדזערע חברים באַזונדערס, װאָט האָכּן זיך מיט אַזאַ גרויסער אוים:
מערקזאַמקײט באַצױגן צו דער קאַנפערענץ און אירע פאַרהאַנדלונגען, װעלן
האַפּנטלעך זײַן, װי שטענדיק, די ערשטע אױפן פּלאַץ, װוּ עס האַנדלט זיך
װועגן נאַציאַנאַלע זעלגסטאַכטונג און זעלבסט:אַקציאָן.
9 24 אין ,דר, בּירנבּוימ'ס װאַכענבּלאָט" װערט באַהױפּטעט, אַז די
צונדיסטיש-פועליסציוניסטישע קאָאַליציע האָט אױסגענוצט דעם לעצטן טאג
פון דער קאנפערעגץ, בּעת פילע זענען שין געװען פאַררײַוס, כֹּדי דורכען.
ברענגען איר וילן, די בּאַהױפּטונג איז אַ שווערע בּאַשולדיקונג קעגן אסתרן
און מיר און אויך קעגן זשלטלאָװסקי, דען אויך ער האָט זיך אונטערגעשריבן
אויף דעם מינימאַלאײניקונגסײפּראָגראַם, איך ערקלער, אַז קייגער פון אונדו
האָט נישט געטראַכט װעגן דער אויסניצונג פון אֲוֹאַ געלעגנהייט. עס אין
נישם אונדזער שולד, װאָס צום שלוס זעגען געװען װײיניק פּערזאַנען, און
עס איז אויך נישט אונדזער שולד, װאָס דאָס סטאַטוט איז בּאַהאַנדלט געװאָרן
אינעם לעצטן סאָג, מיר האָבּן געאַרבּעט לויט דעם װי אונדוער געטיסן האָט
אונדן געהייסן, וועלנדיק מיטאַרבעטן אין דער צוקינפטיקער אַרגאַניזאַציע,
האָבּן מיר נישט געקענט דערלאָזן, אַז צופעליקע פּערזאָנען, װאָס האָבּן פון
קיינעם קין פאָלמאַכט נישט געהאט, זאָלן געבּן דער זאַך אַזאַ כאַראַקטער,
צואָט זאֶל מילײַכט אוממעגלעךף מאַכן די מיטאַרבּעס פון די בּעסטע קרעפטען.
דעריבּער האָבּן מיר געפּאָדערט, אַז די הויפּט-אויפגאבע פונעם בּיוראָ זאָל
באַשטיין איגעם פאָרגרייטן די נעכסטע קאַגפערענץ, װײַטער אין אינפאָר=
כאַציע און איניציאַטיווע, מיר דענקען, אַז דאָס געגרינדעטע צענטראַל:בּיראָ
צוצט דערמיט אַליין אויך האָבּן פולע הענט מיט אַרבּעט,
20 פרעסע.שטימען
אין ,ה צולם" נ' 26, סעפּטעמבּער 11, שרײבט א. חר מוגי;
, און אַ שאָד, װאָס בּעת איך שרײַבּ אָט די שורות װײיס איך נאף'
נישט דעם אױסגאַנג פון דער פראַנע װעגן דער ,זשאַרגאַנישער גראַמאַטײז".
וי גרויס איז די ליבּע בּײַ די מאַלפּעס! מיט זייערע העגט דערשטלקן
זי פּאַר גרויס ליבּע זייערע קינדער. און די זשאַרגאַניסטן ועלן מיט וייצײ
,גראַמאַטיק" דערהרגענען דעם זשארגאָן אוֹיף אייבּיק,
בִּיז איצט האָט דער זשאַרגאָן געהאַט איין מעלה אַנטקעגן העברעיש:
דער ייד האָט נישט געדאַרפט לערנען דעם זשאַרגאַן, ווען מען װעט ארויפטיך
אויף אים דעם יאָך פון גגראַמאַטיק' -- װעט דער ײד זאָגן; לע רנצ 3
זשאַרגאָן? גיין, איך בּין נאָך נישט משוגע! מען לערנט הצברעלש, מ'לערנט
רוסיש, מ'לערנט חשבּון, אָבֹּער -- זשאַרגאָן, אַ זשאַרגאָנישע גראַמאַטיק..
טראָגט זיך אָפּ פון דאַנען, איך בּין נאָך בּײַם זינען, דאַנקען גאָט!
און איך ווינטש די זשאַרגאָניסטן, זיי זאָלן מצליח זײַן מיט זייער גראָ:
מאַטיק; בּאַזונדערט מיט דער גראַמאַטיק, און דעמאָלט װעל איך זיך אייף
פרייען מיט זייער ,גרויסער װאָך' אין טשערנאָװויץ.,
אין זעלבן נומשי ,ח עולם* איז ציטירט אַ לײטאַרטיקל פון {ה זמ |". מיר ברע:נעךי
דאָ דעם אױסצוג לױט דעם ,העולם":
, די יידישע שפּראך -- אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך!
פּרוּווט נאָר איבּערגעבן די דאָזיקע רעזאָלוציע די ספרדישע יידן, דכ
מזרחדיקע, די בּאַרג:יידן פון קאַװקאַז, די יידן פון דײַטשלאַנד און פראַנקרײך,
די שטאַם:ידן פון ענגלאַנד, די יידן פון אלע איבעריקע ערטער איבּער דאר
גאָרער װעלט װאָס זענען נישט פאַרבּונדן מיט דער זשאַרגאָנישער שפּראַר,
װאָס ווערט גערעדט נאַר אין רוסלאַנד, רומעניע, גאַליציע און אַמעױיקע -
פּרוּווט זי נאָר זאָגן, אַן זי זענען בּאַרײַכערט ;געװאָרן מיט אַ נײַער נאַציאַ:.
נאַלער שפּראַך, צי װועלן זיי אײַך נישט אָנקוקן פאַרװינדערט און צי װעלן
זיי נישט קלערן, אַז איר מאַכט חוזק פון זיין
דאָס יידישע פאָלק, װאָס איז צעשפּרײט איבּער גֶלֶע לענדער פון דצ"
וועלט, װעט קיינמאָל נישט אָננעמען די הערשאַפט פון א שפּראַך, װאָס האָט
נאָר אַ לאָקאַלן ווערט,--מעג זײַן בּײַ אַ גרויסן טייל כון אונדז, די נאַציאָנאַ:
לע שפּראַך איז און וועט זיין נאָר די, װאָס האָט אַ יסוד אין דער פאַר:
גאַגגענהייט, װאָס האָט צוהערער צוישן אַלע טיילן פון פאָלק איבּער דע"
גאָרער וועלט, װאָס בּינדט צונויף און פאראײניקט די איײנציקץ טיילן מיך
דער נאַציע, |
און קאָמיש זענען די אָנטײלנעמער פון דער טשערגאָװיצער קאָנפערענץ,
ווען זיי קומען פּסקעגען אין דער שפּראַכן:פראַגע און בּאַשאַפן נײַע נאַציאָנאַלץ
שפּראַכן. זיי זענען קאָמיש נישט נאָר דערפאַר, װאָס זייער רעזאָלוציע הצצ
סעפטעמגער 1908 211
בלײַבן אויפן פּאַפּיר און קיינער װעט זיך אויף איר נישט אומקוקן, נאָר אויך
דערפאַר, װײַל זיי האָבן קאַליע געמאַכט דורך דעם דאָס, װאָס זי האָבּן געֵ2
װאָלט פאַרריכטן, אָנשטאָט צו דערװועקן ליבּע צו דער יידישער שפּראַך, צו
פֿאַרשפּרײטן איר ליטעראַטור, צו פאַרפולקומען זי און אַנטװיקלען זי,--זאַכן,
װאָס פיל פון די נאַציאָנאַליסטן, אויך פון די חובבי (שפת עבר, האָבּן זיך
נישט קעגנגעשטעלט צו זיי און האָבּן מסכּים געװען דערויף, װעלן זי איצט
אַרױסדופן קעגן דער יידישער שפּואַך אַ שװװוערע מלחמה מצד די ליבהאָבער
פון דער העבּרעישער שפּראַך, דאָסמאָל אַ גערעכטע מלחמח, אויף װויפיל זײ
ווילן בּאמת קומען ירשענען דעם אָרט פון דער אמתער נאַציאָנאַלער שפּראַך!ו,
,ד"ר בירנבּוימס וואָכ ענבּל אט" נומער 2, סעפטצמגער 11:
ה. ד. נאָמבּערג, נאָך דער קאַָנפערענץ
נאָך לאַנגע הכנות, נאָך פיל מי און פינףיטעגיקער אַרבּעט צעפּאָרן מיר
זיך איצט יעדער אין זײַן לאַנד, יעדער אין זײַן היים,.--מיט װאָט פאָרן מיר אַװעק!
מיט אַ קליין שטיקל פּאַפּיר אין דער האַנט, עס שטייט דרויף געשריבּן;
די ערשטע קאָנפערענץ פּאַר דער יידישער שפּראַך אָנער:
קענט יידיש פּאַר אַ נאַציאָנאַלע שפּואַך פון יידישן פאָ לק
און פאָדערט איר פּאָליטישע, קולטורעלע אוןגעזעלשאַפט:
לעכע גלייכבּאַרעכטיקונג"
איך ווייס נישט, װי אַנדערע קוקן אױף די רעװלטאַטן פון אונדזע-
קאָנפערענץ, מיר האָבּן פיל געגנער, און אַלע שטייען נישט אויף איין פראָנט
קעגן אונדז, מיר װעלן האָבּן א שווערע אַרבּעט זיך צו פאַרטיידיקן קעגן פאַר:
שידענע אָנפאַלן פון פאַרשידענע זײַטן, פון רעכטס און פון לינקס. סײַ די
אַסימילאַטאָרן, סײַ די נאַציאָנאַליסטן פון אַחד-העמס שניט װעלן נישְט שפּאָרן
קיין מי, אום צו מאַכן צו נישט דעם רעזולטאַט פון אונדזער אַרבּעט, װער
ווייס, צי מען װעט נישט פּרוּוון אונדז אויסצולאַכן, --אונדז און דאָס קלייגע
שטיקל פּאַפּיר, װאָס מיר װעלן אַהײמבּרענגען יעדער אין זײַן לאַנד!
מיר קאָנען רוּיַק זײַן און אָפּװאַרטן דעם אָנפאַל מיט אַ שטאָלץ אים.
געהויבּענעם קאָפּ, מיט דעם קלאָרן בּליק פון אונדזער ריינעם געװיסן און
מיט דעם מוט פון אונדזער טיפער איבּערצײַגונג, מיר האָבּן געטאָן דאָס
איינציקע נייטיקע װאָס אַזאַ קאָנפערענץ האָט געדאַרפט טון און געקענט טון,
מיר האָבּן געזאָגט דאָס דרייסטע װאָרט, װאָס איז אַװױי פיל געלעגן אויף דער
צונג, און מיר ווייסן און גלייבּן, אַז דאָס װאָרט װעט געפינען אַן אָפּקלאַנג
אין די הערצער פון טויזנטער און מיליאָנען פון אונדוער פאָלק. מיר זאָגן:
אין דעם תּוהו:ובהו פון אונדזער לעבּן איז אַװעקגעלײגט געװאָרן אַ פעסטער
שטיין, אויף דעם שטיין װעט אויפגעבּויט װערן דאָס בּנין פון אַ שענערן און
ווירדיקערן נאַציאָנאַלן לעבּן.
212 פּרעסע-שטימען
אַ קליין שטיקל פּאַפּיר האָבּן מיר אין דער האַנט, אין האַרצן אַבּע-
האָבּן מיר דעם פעסטן גלױבן, אַז די װערטער װאָס שטיען דריף זענען
דיקטירט פון אונדזער שיקזאַל; אונדזער לעבּן און זײַנע נוטװענדיקייטן האָבן
דרויף אָנגעשריבּן אונדזער אָנערקענונג און אונדזער פאָדערונג,
מיר אָנערקענען יידיש פאַר אַ נאַציאָנאַלער שפּראַך און פאָדערן איר
גלײַכבּארעכטיקונג, ווער -- מירףן
נישט די אָנטײלנעמער אין דער קאַנפערענץ, וויפֿיל שיינע און בּאַרימטץ
פּערזענלעכקייטן צװישן זיי זענען געווען -- נישט זיי רעדן אין זייער אייגע:
נעם נאָמען, מיר -- דאָס זענען די 904 פון יידישן פּאָלק װאָס לעבּן,
טראַכטן און פילן אױף אונדוער מאַמעילשן; װאָס דאַרפן אויסגעהײלט צו
ווערן פון דער ערגסטער פון אַלע גלותיקרענק און גלותפליידן -- פון דער
גרינגשעצונג צו זיך אַלײן, פון דער פאַראַכטונג צו אונדוער אײגענעם טון
און טראַכטן, צוֹ אונדוער איגענעם פילן און רעדף
מיט דער אָנערקענונג פון יידיש פאַר אַ פולבּאַרעכטיקטער נאַציאָג
שפּראַך האָן מיר אַראָפּגעװאָרפן פון זיך נאָך איין גלות:פלעק; האָבֿן מ
אונדזער נאַציאָנאַלן באַװוּסטוײַן געגעבּן נאָך אַ רעאַלע פאָרם,
מיר הװאַבּן אויך אין פארלויף פון די פינף טעג געלײגט דעם יסוד צו
אַן אָרגאַניזאַציע, װאָס איר אױפגאַכּע איז צו פאַרװירקלעכן דעם אמת װאָס
שפּראָצט פון אונדזערע הערצערן צו מאַכן פון דעם שטיקל פּאַפּיר אַ שטיק
געזוגט קולטור-לעבּן, אונדזער אָרגאַניזאַציע דאַרף צו פאַרבּינדן די אַלע װאָס
גלייבּן מיט אונדז און האָפן מיט אונדז, דערויף זענען נייטיק איבּערגעגעבענץ
אַרבּעטער, לאַנגדוערנדע מי, סאָגטעגלעכע ארבּעט,
דערווייל האָבן מיר אַ שטיק? פּאֲפּיר, בּאַשריבּן מיט אונדזער
אמת", לאָמיר דערויף שטאָלץ זײַן! מיר װײיסן צוֹ דערציילן פון שטיקלעך
פּאַפּיר װאָס האָבּן געמאַכט איבערקערענישן אויף דער ועלט,
=
אין ,הייג ט" נומ' 6, סעפטעמבער 11, שרײבּט ה לל צייט לין אי אַן אַר.
טיקל .וו אָך.נ אָטיצז* (איבערגעדרוקט אין,ט אָג בּ לאַ ט*, לעמבּערג נומי 178).
אין טשערגאָװיץ האָט זיך די ,קאָנטערענץ פון דער ידישער שפּראַך'
געענדיקט מיט דעם, (מיט! װאָס זי האָט זיך אָנגעהױבּן,.--מיט גאָרנישט, און
קיין חידוש ניט: די קדמונים האָבּן נאָך געזאָנט, אַז פון גאָרנישט קען קיין
יש ניט װערן.. עטלעכע קינסטלער פיל:וייניק ערנסטע, צו זי א גאַנצער-
המון פון עמי:הארצים, -- װאָס פאַר אַ גוטס האָט געקאַנט פון דעם אַרױס.
קומען!
ווען אונדזערע פאַרשידענע שרײַבּערלעך פון די בּית:עלמין-בלעטער
װאָלטן נישט געווען אַועלכע חונפים און עבדי:עבדים, װאָלטן זי עס פאָרויס
סעפּטצמבער 1908 203
געזען און װאָלטן נישט געמאַכט אַזעלכע געװאַלדן װעגן דעם ,יוםײטוב פ'
מאַמע:לשון",
און אפשר האָבּן זי עס יאָ געזען, אפשר האָבּן זי טאַקץ געמילט, אַז
די עמי:הארצים װעלן מנצח זײַן, און מחמת דעם טאַקע האָבּן זי זיך אַזֹ
געפרייט,,,
טאַקע מהאַי טעמא; איין עם;װאָרץ פילט מיט דעם צוייטן עםיהאָרץ..
דעם װאָס (איםן איז אָנער בּאמת טײַער די יוישע קולטור, יענער
קען זיך בּשום אופן נישט פרייען אוֹיף דעם, װאָס די מיינוננען פון פּרבן,
פון נאָמבּערג, פון נאָך אַ פּאָר פרײַערע גײסטער איז אָפּגעװאָרפן געװאָרן און
עס איז אָנגענומען געװאָרן די עם:הזארצישע רעזאָלוציע, אַז זשאַרגאָן איז די
נאַציאָנאַל-שפּראַך...
אומזיסט האָכּן די עטלעכע נישט:עמי:חארצים װאָס זענען אויפן קאָנ
פערענץ געווען געמיט זיך צו געכבּן ערקלערונגען, אַז זשאַרגאָן איז אונדוער
פאָלקס:לשון, אָבּער נישט קיין גאַציאָנאַל:שפּראַך,
זשאַרגאָן איז נישט קיין נאַציאָנאַל:שפּראַך, װײַל אַלע גייסטיקע אוצרות
אונדזערע זעגען אין לשון:קודש און נאָר אין לשון-קודש, זשאַרגאָן אי דער
טאָג; לשון:קודש -- די אײיבּיקײיט,
אָט די עטלעכע װערטער האָבּן גאָרנישט געהאָלפֿן, דער גאַנצער הטון
פון פאַנאַטיקער און עמי:תארצים װאָס זענען אויפן קאָנטערענץ געװען האָבּן
צס נישט געקאָנט בּאַגױללפן,,,
בּכדי צו מפייס זײַן פרצן און נאָך אַזעלכע האָט מען צו אָט דער
הױפּט:רעזאָלוציע צוגעטשעפּעט נאָך א רעזאָלוציע, אַז די באַצ;ונג צו העבּ;
רעיש בּלײַבּט בײַ יעדן חבר פרל,
פרעגט זיך דאָך, װי קען זײַן די בּאַננונג פרײ, װעמען נאַרט איר דאָן
צי נאַרט איר זיך, צי מייגט איר נאַרן אַנדערע?
קוים בּין איך אַ חבר פון דער כּלומרשט געגרינדעטער אָרגאַניזאַציע',
קוים בִּין איך אויף זיך מִקכּל די ערשטע רעזאַלוציע, קוים אַנערקען איך
זשאַרגאָן פאַר א גאציאָנאַל:שפּראַך, קאָן שוין מײַן בּאַציונג צו העבּרעלש ניט
זײַן פוײַ בּשום אופן..
װײַל קיין צװויי נאַציאָנאַלע שפּראַכן איז ניטאָ,. עס קען געבן א (84=
צואַנאַלע שפּראַך און אַ פאָלקס-שפּראַך, אָבּער נישט קיין צויי נאַציאָגאֵלש
שפּראַכן.,
בּשעת מען רעדט פון געטער, קאָנען געבּן פיל געטער, רעדט מען
אָבּער פון איין אמת, פון איין גאָט, דאַן מוז מען געדענקען אָן דעם ,לא
יהין לך אלהים אחרים על 8ביע.
נעֶר װאָס האָבּן די אלערליי פאַנאַטיקער און עמי:הארצים צו סון מים
לאַניק, מיטן קלאָרן דענקען און פאַרשטײן
אייהא
214 פּרעסע. שטימען
זי האָבּן דעם טשערנאַװויצער יום:טוב אַ נאַמען געגעבן ,דער יום:טוב
פון מאַמע-לשון", |
בּאמת דאַרף גאָר די מאַמע נישט אַזצלכע קיגדער, דאָס איז נישט נֹלָי
ווען קיין ,יום-טוב פון מאַמע:לשון", נאָר אַ יום:טוב פון עם:הארצותי,
אין .ס ר ייג ד* נומ' 198, סעפטעמבצר 15, געפינען מיה פּאָלגנדיקן ניטיגעחתמעטן
לײטאַרטיקל;
אַ רעזאַלוציע - אַן אַבּסורד
מער וי מיט אַלץ זענען יידן רײַך מיט רעזאָלוציעס, החלטות און
בּאַשלוסן, + װאָס ליגן װי שטיינער און קיינער טראַכט אַפּילו ניט צו פּרוון
זיי אין לעבּן אויסצופירן,
רעזאָלוציעס צו רעזאָלוציעס זענען אָבּער ניט גלײַך,
פאָראָן רעזאָלוציעס אין וועלכע מען דריקט אױיס אַ געװיסע נױטװעב
ריקייט -- דאָס הייסט מיט אַ רוב שטימען ווערט אָנגענומען, אַז דאָס אָדער
יצנץ איז נייטיק, עס זאָל געטאָן װערן, װערט עס נאָכדעם ניט אױסגקי
פירט, איז די שולד ניט אין דער רעזאָלוציע, נאָר אין יענע װאָס האָבּןן ײ
ג צדאַרפט אויספירן און ניט אויסגעפירט,
פאַראַן ווידער רעזאַלוציעס, וועלכע דריקן אויס ניט מער װי אַ פרן=
מען װונטש. די װאָס נעמען אָן אַזאַ רעזאָלוציע פאַרשטייען אַלײן, אַן בּײַ
בּאַשטימטע בּאַדינגונגען איז שווער, אָדער גאָר אוממעגלען, אַז זער װונטש
וואָס װערט אויסגעדריקט אין דער רעואָלוציע זאָל אויסגעפירט װערן נאָר
גוטע מענטשן -- שלעכטע פּראַקטיקער װילט זיך אַמאָל אַרױסװאַרפן אַ מין
אוטאָפּיע -- א פ ש ר װעט אַמאָל קומען אַ צײַט, װאָס עס װעט יאָ מעגלעך
זײַן דעם װונטש צו פאַרװירקלעכן.
אַזעלכע מיני רעואָלוציעס וי די לעצטע, אוב זײ זענען ניט פּראַקי
טיש, לאַגיש אָבֶּער זענען זײ. אַלנפאַלס בּאַציען זײ זיך אױף דער צו|=
קונפט און -- דאָס אין דער עיקר -- אויף מענטשלעלער טע טיקייט,
ס'הייסט דערויף, װאָס מענטשן האָבּן צו טון.
קאָמיש זעען אָבֶּער אױס אַ זוינע רצזאָלוציעט, אין וועלכע מען אי
אויסן אָפּצופּסקענען װעגן א פאַקט, װאָס אין שױן געשען אין דער פֿאַר"
גאַנגעגהייט,
וועגן פאַקטן -- זאָגט מען -- אַמפּערט מען זיך ניט, אָבּער נאָך װייניקער
לאָזט זיך אָפּפּטסקענען ניט אַ רוב שטימען וועגן אַ פאַקט,
פאַקטן קאָנען בּאַוויזן וועון אָדער זיי קאָגען ניט
באַוויזן ווערן אַבּער מיט אַ רוב דעות אָפּשטימען וועגן
זיי איז אַן אַבּסורד,
און אָט אַזאַ אַפּסורד איז אויך די רעזאָלוציע װאָס עס איז אָנגענומען
טעפּטעמבצר 1908 יי 515
קגעװאָרן אויף דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ וועגן דעם, אַז ,יידיש איו
אונדזער נאַציאַנאַל:שפּראַך'
אױב זי איז, איז עס דאָך אַ פאַקט, און אויבּ ס'איז א פאַקט -- צו
ואס די אָפּשטימונג! און וי אַז דער רוב אויף דער קאַנפערענץ װאָלט געווען
2 ע גן דעם, װאָלט דאָך דעמאַלט דער פאַקט געװאָרן אויס פֿאַקטי
װאָסֶער 9 פון אונדזערע צוויי שפראכן איז אונדזער נאַציאָנאָל 2שפּראַך--
ועגן דעם קאַן מען האָבּן פאַרשידענע מייגוגגען. איינער עס בּאַווייזן
אקוי, און אַ צווייטער װצט בּאַווייון דעם היפּך, מיט אַ רוב שטימען אָבּער
לאָזט זיך אזא פראַנע ניט אָפּפּסקענען, פונלט װי קיין װיסנשאַפטלעכע
פראַנע, װײַל זי בּאַציט זיך אויף פאַקטן, לאָזט זיך ניט בּאַשטימען מיט קיין
רוב דעות,
דערהויפּט זעס די גאַנצע רעזאָלוציע אויס משונה ווילך ד גאָכדעם וי
די אייגענץ קאָנפערענץ האָט אָנגענומען אַ רעזאָלוציע וועגן איבערזעצן אוב-
דזערע נאַציאָנאַלע גיסער פון העברעיש אויף יידיש,
אויבּ יענע ספרים װאָס זענען געשריבּן געװאָרן אויף העברעיש זענען
יגדזעצרע נא ציאָ נאַלץ גיטער, הײײיסט עס דאָך ממילא, אַז די שפּראַך אויף
יל בער זי זענען געשריבּן געװאָרן -- העגרעיש -- איז די נאַציאַנאַלע
ישפּראַך!
עס װאָלט ניט אויסגעמאַכט, ווען די קאַנפערענץ װאָלט אָנגענומען רֹצ
7 ולוציעס און זי נאַכדעם ניט אויסגעפירט; עס װאָלט געווען ניט שיין, וען
4 װואָלט אָנגענומען רעזאַלוציעס אָן פּראַקטישן ווערט, עס איז אָבּער מיאוס,
ואָס די קאָנפערענץ האָס זיך אױיסגעלאָזט מיט אַן אַבּסורד.י
אין .ט אָג בל אַ ט" נומי 177, לעמבּערג, סעפּטעמבּער 18, שרײבט מ ש ה וויזנ מצ לד,
פרעמיטלע, אין אַן אַרטיק? .1 אָךְ ד ער יידיש ער שפראריקאָנפער צגץ":
די ערשטע יידישע שפּראַך:קאַנפערענץ האָט אונדו געבּראַכט אַ גרויסע
:אַנטוישונג,,, פֿאָר אַלעם האָבּן צײַ דער קאָנפערענץ געפעלט די באַרופנסטע
גיפנטשן, אָןְ וועלכע מיר קענען זיך נישט פאָרשטעלן קיין שום אונטערנעמען
כאַר דער יידישער שפּראַך -- דאָס זענען די יידישע שרייבּערט. אך
די װאָס זעגען אִם ערשטן בּאַרעכטיקט פון זאָגן עפּעס א װאָרט װעגן דער
ייידישער שפראך זענען -- אַחוץ עטלעכע -- אױף דער קאָנפערענץ נישט
געוען און נאָך אַלעם װאָט זיך די קאָנפערענץ גאָרגישט בּאַפאַסט מיט דעם
אייגנטלעכן טעמא, דאָס איז מיט דער פאַרגעסערונג פון דער יידישער שפּראַך,
הייגונג פון דער יידישער פרעטע און ליטעראַטור, נאָר איז איבּערגעקראָכן
שו אַנדערע פראָגן װאָס געהערן נישט צו'ן איר, און דאָס האָט שוין תֵּיכֹּף
-בהחילת אַראַפּגעזעצט דאָס אַנזען פון דער קאָנפּערענץ. אָנשטאָט זיך צוֹ בּאַי
פאטן מיט די אױבּנדערמאַנטע אָנגעלעגנהײטן האָט זי זיך אַרײַנגעלאָזט אין
218 פּרעסע. שטימען
װויכּוחים וועגן דער פראַגע: העבּרעיִשׁ צי יידיש, װעלכעס האָט אַרױסגערופן
אַ גרויסן שטרײַט און סיכסוכים צװישן די פאַרשידענע שאטירונגען פון דער
קאָנפערענץ און זי געמאַכט אַרבּעטס:אומטעיק. נאָר װאָס האָט אַם מייסטן גע=
שאַט דער זאַך, איז דאָס באַשטרעבן פון אַ גרויסן טייל פון די קאַנפּערענץ=
טיילנעמער זיך אויסצורופן אַלס עקסטראַפּאַרטיי אינעם לודג
טום, און דערפאַר האָט שוין נאַטורגעמעס געמוזט פּלאַצן דער גאַנצער פּלאַן...
!,,. און אַזױ איז זיך די קאָנפערענץ צעפאָרן נאָן פינף טאָג בּאַראַטן
מיט גאָרנישט, מיט בּליז דיסקוסיאָנען, רעזאָלוציעס און ערקלערונגען, אוך
האָט גאָר נישט קאָנקרעטס געשאַפן, דאָס איז װוירקלעך צו בּאַדױערן.
עס איז כּדאַי, אַז אַנדערע מענטשן, װאָס מיינען עס ערנסט מיט דער
יידישער שפּראַך, זאָלן אופנעמען דעם רעיון װעלכער האָט איצט צוּ
קיין רעזולטאַט גישט געפירט, און זיך סטאַרען אין דער הינזיכט פאָרט עֶפּעס
צו טון,
אין ,הייג ט'" נומ' 199, סעפּטעמגער 15, שרײבט ה לל צייטלין אי אַן פײטיקל
אוגטערן טיטל {אונדזע רע צוויי שפֿראַכף (איבערגעדרוקט אין לעמכערגצר
אט שָג 3 לאַט* נומי 189):
מען רעדט איצט פיל װעגן דער יידישער שפּראַך,. איך בִּין נישט פוך
די שפּראַך:פאַנאַטיקער און נישט פון די שפּראַך-פאַבּריקאַנטן, איך האַלט אַלע=
מאָל, אַז דער װאָס האָט וואָ ס צו זאָגן און װײס ווי צו זאָגן צֶס, יעגער
געפינט שוין אַלײן ויין שפּראַך, זייגע װערטער, זייגע אױסדריקן פילט
איינער, אז ער ד ארף שרײַבן לשון:קודש -- שױײַפט ער לשון:קודש; פילט א
צווייטער, אַז ער דארף שרײבּן יידיש, .- שרײַבּט ער ײידיש; פילט אַ דָרי=
טער, אַז בּיידע שפּראַכן זענען פֿאַר זײַנע געדאַנקען און בי7דער צו ענג, און
ער מוז דווקא אויף אַן אייראָפעישע שפּראַך שרײַבן -- טוט ער עס. דאָ
קענען נישט העלפן קיינע קאַנפערענבן און קײנע 4 ואָלוציעס. דאָסגלײַכן
אויך בּנוגע צו װערטער און אויסדריקן,--האָט איינער ט אַ לאַנט, איו אייגער
אַ פערוזעגלעכקייט, בּרענגט אײנער אונדז וונע אויסערלשל כע אָדער
אינערלעכע ערפאַרונגען, בּרענגט ער זײי אונדן מיט זײַנץ אייגענל, וװוערטער
און אויסדרוקן. דאַ העלפן װײַטער גישט קייגע געמאכטע געוע!: צן און גוירות,
פונדעסטװעגן װאָלט זיך מיר הײַגטיקס מאָל ועלן זײַן אייגער פוך די
מחדשים אין שפּואַך, ריכטיקער: מיר װאָלט זיך וועלן מבמל ײַן צוויל באַבֿל=
טע ווערטער און אײַנפירן אויף זײער ארט די אַלטע װערטער. מיף װאָלש
זיך װעלן מחזיר זײַן את העטרה ליושבה,,
אַמאָל פלעגט מען אונדזער אַלטע לאַנד אָנרוֹפן א רץ:ישראל אך
אונדזער אַלטע שפּואַך -- לשון:קודש. הײַנט הערט איר גאנץ זעלטן אָשׁ די
דערמאַנטע װערטער; אויף דעם אורט הערט איר שטענדיק פּאַלעסטיגע? אוך
העברעיש"י..
סעפּטעמבּער 1908 7 1 9
דאָס איז דוכט זיך אַ קלייניקייט, דאָס איז אָבּער אַ קליניקייט האס
האָט אַ היפּשע אַדײַטונג, די חסידים פון זשאַרגאָן האָבּן עס גוט פאַרשטאַגען,.
ווען זיי האָבּן אויפגעהערט צו בּאַנוצן זיך מיטן װאָרט ,זשאַרגאָן" און זי
רופן אונדזער שפּראן אָן פשוט: יידיש,
זי האָבּן זייער גוט געטאָן, אינעם װאָרט ,י ידיש" ליגט שוין די סאָ"ף
שטעלונג פון אַ פ אָ לק סײשפּראַך, אַ שפּראַך פונעם יידישן פאָלק. דאָס װאָיט
,זשאַרגאָן" איז פרעמד, קאַלט און אָפּשטױסנד; דאָס װאָרט יידיש' מוז זײַן
יעדן יידן ג אַ ב טי.
איך פאַרשטײ זײיער גוט אָט די דערמאַנטע חסידים פון זשאַרגאָן. איף'
פאַרשטיי אָבּער אויך, אַז מען דארף דער ,העבּרעישער" שפּואַך אויך אומקערן
איר נאַטירלעכן נאָמען, אָט אַוױ װי מען דאַרף אויך דער ידישער לאַנך
אומקערן איר נאַטירלעכן נאַמען..
אין ,ט אָג 3 ל א ט* נומ' 178, לעמבערג, סצפּטעמבער 15, שרײבט נח פ היל|צ 57
אין אַן אַרטיקל ,נאָך ד ער שפּראַך. קאָנפ צרענץ":
.. איך בּאַטראַכט די טשערנאָװיצער קאַנפערענץ אַלס אַ היסטאָרי
שע נויטווענדיקייט, און נאָר אָנערקעגענדיק דעם שטאַנדפּונקט, מין
איך, איז מעגלעך צו אורטיילן װעגן איר, דער צזאַמענשטעל אירער אי
טאַקע אַ צופעליקער, אַ צופאַל איז פילײכט װאָס ,אַ נה פּרילוצקי" אי
יאָ געקומען קיין טשערנאָװיץ און א הלל צייטלין האָט געפוגען פאַ-
מער פּאַסנד צו בּלײַבן אין דער היים און נישט ווילגדיק אַדער נישט קצ=
גענדיק בּויען, -- בעסער מבטל מאַכן אַלץ, צו װאָס אנדערע ערעטן צו מיט
שעפּפערישע צוועקן, א צופאל איז נאַטירלעך, װאָס פּרץ און רייוץ|
האָבּן יאָ געקאַנט קומען צו דער קאַנפערענץ, און שלום:עליכם אידג גראז
קראַנק און איז קעגן זײַן הייסן פארלאַנג נישט געווען אימשטאַנד דאָס צו
טון, אָבּער די קאָנפערענץ אַליין, די קאַנפערענץ אַלס אַועלכע טאָר, לו
מײַן מיינונג, נישט באַטראַכט װוערן אַלס א צופעליקע ערשײַנונג,,
אַ לעבּעדיקער פאקט איז, אַן 8 מיליאָן יידן רעדן יידיש. אַ לעֶבֹּצְדי
קער פאַקט איז, אַז מיר פאַרמאָגן אַ גאַנץ רײַכע ליטעראַטור און פּרעסע א
דער יידישער שפּואַן. אַ לעכּעדיקער פאַקט אין אױן, אַז די פּאַליטישע
אָנגעלעגנהייטן פון היסטאָרישן מאָמענט האָבּן אַרױסגערוקט די פראַגע װעכן
יידיש אויפן ערשטן פּלאַן פון אונדזער לעבּן: די נאַציאָנאַלע אָגערקעבונג
פון יידישן פּאָלק הענגט אַפּ פון דער אַנערקענונג פון דער יידישער שפּראַך.
קורץ: אַ טאַטואַך איז, אַז יידיש איז אױסגעװאַקסן בּיו דער גרײיס און בִּיז
דער װערט פון אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך פונעם יידישן פאָלק.. טז יידיש
איז ענג פאַרקניפּט כּמעט מיט אַלע פּראַקטישע פראָגך
פון דעם געגנווערטיקן יידישן לֹעבן.
גי
א
בי
2'. פרצטט-שטימען
אין אינע פון מײַגע אונטער-עדונגען האָכ איך זיך אויסגעדריקט: די
קאַנפערעגץ אי דער אויסערלעכער אויסדרוץ דערפון אַו די
ידישע שפּראַך ווערט בּאַװווּסטויניק פון זיך זעלפסט
און פון אירע באַדערפענישן און שטרעבּט צו בּאשאַפן
די אַנשטאַלטן און אָרגאַנען, וואָס דאַרפן זיי צופרידג:
עטעלן..
אין ,ה צולם* נומ' 27, סעצטצמבער 18, שרײבּט ר, ברייגין אי אַן אַרטיקל
,די ט טערנאָוויצ ער קאָנפצרענץ"!
. די אַָנטײלנעמער פון דער קאָנפּערענץ אַלײן, אירע צונויפרופער
א אָרגאַגיזאַטאָרן,. האָכּן אַראָפּגעזעצט און דערגידעריקט, צוליבּ זײער אומ:
-צופלקייט צו ממ זשוותדיקער אַרבּעט, צוליבּ זייער קנאַפּן געפיל און פאַרשטאַנד
כּאַר אונדזער נאַציאָגאַלער נשמה און פאַר דער װיכטיקער היסטאָרישער
שִשָה, אין װעלכער מיד געפֿינען זיך איצט, -- זי אַלײן האָבּן אַ אָפּגעזעצט
א דערנידעריקט דעם װצרט און דעם מחות פון דער קאָנפערענץ און האָגן
:עמאַכט פון איר אַזאַ חוכא:וטלולא, װי עס װאָלטן דאָס נישט געקענט טון
אע אירע קעגנער און פײַנד, װאָס האָבּן געפילט אין איר אַ פּאַטש אין פּנים
דער יידישער קולטור און אויפלעבּונג,,
אין ,ד "ר גירױנבּוימס וואָכ צנבלאַט* נימ' 2, סעפּטצמבער 18, און
נומ' 4, סעפּטעמבער 25, איז אָפּגעדרוקט:
בּעלל-מהשבות, עס פּע ר 8 טא און ייך יש
(לכּבוד דער ערשטער קאַנפערענץ פאַר דער ײידיטער שפּראָך)
1
אין דרעודען זענען זיך צונויפגע:אָרן עספּעראַנטיסטן פ'ן דער גאַנצער
גועלט. רוסן,. אַמעריקאַנער, יאָפּאַנער אינציינעם מיט דײַטשן, פראַנצויזן און
יענגלענדער האָבּן זיך פאַראייניקט, אום צו שטאַיקן און קרעפטיקן די װעלטש
שפּראַך עספּעראַנטאָ. פאַרשידענע רעגירונגען האָבּן געשיקט זייערע פאַרטרע:
שאר אויפן עספּעראַנטאַ:קאָנגרעס און אַרױסגעװיזן אינטערעס צוֹ ד"ר זאַמעג=
דאפס. ווערק, ד"ר זאַמענהאָפן אַלײן האָט מען מקבּל געוען מיט פּיקן און
טורזמייטן, מיט אַ גאַנצן אַרקעסטער, און בּעת ער איז אַהױף אױף די קאָג
גרשסיבימה, איז דער קאַנגרעס-אַל פאַרהילכט געװאָרן פון בּראַװאַיפּאַטשערל
(אוך די געדיכטע בּראַװאָיטענער פון אָרגל:מוזיק.
דער דרעודענער עספּעראַנטאַיקאַנגרעס האָט זוכה געוען צו אַ גרוים*
קרוי פּאַראָד, | און די הילכיקע אינטערנאַציאָנאַלע חגא-גלאָק האָט געקלונגען
סעפטצמבער 1005 219
אין די אויערן פון די פעלקער פון איין עק װעלט בּיז דער אַנדערער. אָט
אזא מזל האָט שוין אַלץ אױף דער װעלט, װען דאָס שמעקט נאָר מיט די
גראָזן פון אינטערנאַציאַנאַליטעט און פעלקער:-ברודערשאַפט. איך בִּין זיכער,
אַז דער פאַראַד פון די קומענדיקע קאַנגרעסן װעט נישט לעוך זײַן הילכיקער
און גרעסער װי דער פּאַראַד פון הײַײאָר, און מיט איטלעכן יאָר װעט ױך
מערן די צאָל פון די חגא-גלאָקן, װאָס גלעקלען מיט קאַלט:שטאָלערנע צונגען
די קאַלטע בּשורה פון קאַלטער פעלקער-פרודערשאַפט,
11
אין טשערנאָװיץ זענען זיך צונויפגעפאָרן יידישע שרײבּער, פּאָעטן,
קריטיקער, פּובּליציסטן, נאַציאָנאַל:פּאָליטיקער, אויך דאָרטן איז געזעסן א ייד=
שער אַמעריקאַנער לעבּן אַ יידישן פּױלן און אַ יידישן ענגלענדער. קײן גרויס
פּאַדאַר האָס מען פאַר זײ נישע געמאַנט. נישט נאָר די אינטערנאַציאַנאַלע,
אויך די נאַציאָנאַל;ײדישע תגא:נלאָק האָט פאַר זי נישט געקלונגען. און אין
קעלן, דעם איינציקן אָרט װוּ עס ליגך צונויפגעוויקלט עטלעכע בּלאָפװײַסע
מ;ןדוד:פאָנען, װאָט מען געקנײיטשט מיטן שטערן אוֹן פעסט באַשלאָסן צו
מאַכן פון דעם טשערנאָוויצער צוזאַמענפאַר אַ מעשה שלא היה ולא נברא. די
בּלאַיװײַסע מגן:דוד-פאַנען האָט מען נאָך טיפער פאַררוקט אין קאַסטן, און
נּום צו פאַרטרײַבּן דעס אומעט זענצן אונדזערע פירער געגאַנגען זיךְ אײג,
חזרן די פּאָר פסוקים לשן:קודש, מיט װאָס זײי װעלן איבּעראַיאָר עפענען
דעַם נײַנטן קאַנגרעס,
אָט אַזאַ מזל האָט שוין אַלץ אויף דער װעלט װאָס פאַרלאָוט זיך נישט
אוה וועלט :בעלי:טובות, האַגער קאַנגרעסן, רוסישע קאַרעטן, װעלט:אָטאָמאַ.
גען און לאָזט זיך שטיל און ערנסט גיין צום האַרצן פון פאָלק, צו דעם תּוך
פון זי נשמה, אום צו געפינען די גליקן אין אייגענעם שטח, אין די שמאָלע
6 אַמות פון דער אייגענער פאַלקס-קולטור, און איך בִּין בּסוה, אַז אויך די
קומענדיקע קאָנפערענצן װעלן פאַרבּײַגײן נישט מינדער שטיל װי די הײ;יאָ.
ריקץ, כִּי לא בּרעש ה,
2
11
עספּעראַנטאָ און יידיש! דאָרטן די באַשאַפונג פון אַ נײַער שפּראַך, און
דאָ די פאַרװאַנדלונג פון א לעבּעדיקער פאָלקס:שפּראַך אין אַ ליטעראַרישער,
נאַצאָנאַלער,. דאָרט מוז מען זיך מעסטן מיט דעם רבּנוישל:עולם, װערן
א גאַנצער בּאַשעפער, און דאָ נאָר אַרױסבאַקומען כּללים און נאָרמען פון דער
שפּראַך וועלכע לעבּן אין איר אַ שטילן פאַרבאַהאַלטענעם לעבּן זײַט הונדער.
טער יאָרן,
דוכט זיך גאָר א קלייניקייט! און דאָך, װי גיך איז ד'ר זאַמענהאָף
פאַרטיק געװאָרן מיט זײַגע מעשה:בראשית, און װי שװער, װי בּיטער שער
293 פּרעסע, שטימען
װעט אָנקומען די טשערנאָװיצער קאַנפערענץ:לײַט בִּיז זי װעלן דערגרײכן
כאָטט אַ טייל פון זייערע װונטשן. צײַט רישעליעס צײַטן אַרבּעטן פראַנצויזישע
געלערנטע אויף דעם פראַנצויזישן אַקאַדעמישן װערטערבוך -- און זיי זענען
נאָך עד:היום נישט פאַרטיק, צײַט גרימס צײַטן אַרבּעטן די דײַטשן אייף
זייער ווערטערוך-- וון אויך זיי זענען נאָך נישט פאַרטיק מיט דער אֿרבּעט,
דאַקעגן אָבּער װעט זאַמענװאָף ווערן פאַרטיק מיט זײַן ,אקאַדעמישן" ווערטער.
בּוך אין איין קאָנגרעס=אָר, די זעצער װעלן ניט װאַרטן איין רגע, די דיער?
טער נאָכן אַלףבִּית װעלן אָנקומען פון װאַרשע גיך װי אַ וויכער, און די
עספּעראַנטיסטן װעלן בּאַקומען דאָס, אױף װאָס פעלקעה װאַרטן הונדצ":
טער יאָרן,
עספּעראָגטאָ און יידיש!,,, מען מוז קומען צו אַ הסצם, אַז בּאַשאַמן איז
לײַכטער װי דאָס בּאַשאַפענע צו בּאַגרײַפן, אַז דעם אייבּערשטן זענען אָנגעקופֿען
די סדרי מעשה:בראשית לײַכטער װי די סוגיא תּגרילור, אָדם מיט חווהן האָבן
אים איננאַנצן געקאָסט אַ שמייכל אױף די ליפּן און דער לותן מיטן שׂור:
חִבֹּר א קוועטש מיט די אַקסלען. װײַל װי די מעשח זאָל ניט זײַן, איז פאָרט
דער אייבּערשטער א פלינקערער בּאַשעפער װי ד'ר זאַמענהאָף, דער אייגן:
דאָקטאָר אין װאַרשע,
זן
עספּעראַנטאָ און יידישן,, בּיידע זאַכן האָבּן מיף צו פאַרדאַנקען די
נאוגות פון די מזרת:יידן, עס אין נישט קיין בּלויזער צופאַל, װאָס א רוסישער
ייד איו געװאָרן דער בּאַשעפֿער, רהמנא לצלן, פון אַ װעלט:שפּראַך. אפות,
חוץ עספּעראַנטאָ געפינען זיך נאָך אין די פּנקסן פון דער ועלטיקולטוך נאַך
אנדערע 148 וועלט- ;שפּראַכן, און אוב איך האָב קיין טעוז נישט, לעבט נאֶך
יאָהאַן מאַרטין שלייער, דער בּאַשעפער פון װאָלאַפיק, וועלכער האָט געהאַט
אַמאָל נאָך מער אָנהענגער װי הײַנט ד"ר זאַמענהאָף. און דענאָך מיין איך,
אַז עס איז קיין בּלויזער צופאַל, װאָס אַ רוסישער ייד איז איצט דער ערשטער
צווישן די וועלט:שפּראַכן:מאַכערס,
ווער װאַקסט אויס נאָך מער וי דער רוסישער ייד אַן אַ שפּראך! װער
איז נאָך מער מטמא זײַן מויל מיט אַ מישמאַש פון אַלעדלײ נישט:דורכגץ:
לעבטע, נישט:דורכגעפילטע שפּראכן, װוי דער רוסישער ייד און זײַנע קרובים,
די גאַליציאַנער, רומענער און ;אַמעריקאַנער בירגער"? דער אומגליקלעכער
מזל פון אונדוער פאָלק האָט געמאַכט פון אונדו אַזעלכע ברואים, װאָס קיקן
אויף אַלץ אין דער װעלט וי אויף אַ מיטל זיך צו דערשלאָגן צו אן אַרצכער
חיונה, אין דער מלחמה פּאָרן פּשוטן גשמיותדיקן לעבּן האָט דאָס פאלק פֿאױם
לפָרן דעם חוש צו די זאַכן װאָס זענען אַ ציל פאַר זיך אליין איך
די שפּראַך אין פאַר אונדן א מיטל, ניט קײן ציל, אויך זי דינט אונדן וי
אַ דינסטמויד, און װוליטער ווילן מיר פון איר נישט װיסן, דאָס יידישע פֿאָלק
סצפּטעמבער 1908 241
איז דאָך שטענדיק פאָריאָגט און געפּלאָגט, עס איז שטענדיק געצװונגען זיך
צו באַנוצן מיט די פײַנסטע אוֹן ליבּסטע זאַכן װי מיט אַ מיט? זיך אֲרסצַ=
ראַטעװען פון עפּעס אַ צרה! אין אַ שעתיסכנה קוקט מען נישט אױפן עצם
פון דער זאַך. פאַלט אָן א גזלן, כאַפּט מען די שבתדיקע לײַכטער און מען
וערט זיך קעגן דער געפאַר, אין מיטלאַלטער האָבּן די ײידישע װײַבּער אויף
דער נסיעה זיך פאַרקליידט אין מענערישע קלייד ער און דער ייך מיטן פַּעקל
אויף די פּלײצעס פאַרמאַסקירט אין פרעמדע שפּואַכן, אי װאָס קיינעם נאַרט
מצן נישט אַפּו?! װער קלערט ועגן דעם? װער האָט דאָס גאר צײט איבערצן:
קיערן ווען דער אימפּעט טראָנט!!
מיר זענען אַזױֹ אומגליקלעך געווען, אַז מיר האָבּן קיינמאָל נישט גע:
קאַנט זיצן אויף אן אִיט און רויק געניסן דאָס בּיסל שיײנקייט פונעם לעבּן.
געניסן אָבּער איז דאָס אייגענע װאָס מודח זײַן, אז דאָס לעבּן, אַװי װי אַלע
צװײַגן, בּלעטער און בּלומען פונעם לעבן, האָבן אַ ווערט פאַר זיך
אַליין, האָבּן א ממשות צו אלע צײַטן, אוױך דאַן, װען עס גיט נישט קין
רוה בּצקו, אויך דאַן אפילו, וען די בּעטלער:טאָרבע װוערט נישט פולער דער=
פון. דער קליינקרעמערישער אָדער, נאַך בּעסער, דער פעדלערישער גײיסט
האָט אויסגעמעקט אין יידישן פאָלק די פּראַסטע געזונטע חושים צו דער אײ.
גענער שפּראַך און ממילא אויך צו אַנדערע שפּראַכן. װען מען קוקט אוף אַ
עפּאַךְ מיט די אייגענע אויגן װי אויף אַן אײַזנבאן, אַ טעלעגראהף, א טעלץ:
פאָן -- טאָ פאַרװאָס זאָל מען נישט מאַכן פון דער דאָזיקער ,ערפינדונג" עפּעס
אַזױגס װאָס זאָל זײַן פּשוט בתכלית הפשטות?
דאָס פאַרדרייטע פֿאַרפּלאָנטערטע יידישע לעבּן װעקט אין איטלעכן פון
אונדז אַ מאָדנעם גוסט צו פּשטות, די יידישע פאַרמאַטערטע נשמה ויינט נאָך
פּשטות, געװאַלד, צו װאָס אַלע די פעַרפּלאַנטערטע שווערע שטריק װאָס פאַר?
צוימען דעם װעג דעם אַרעמען פעדלער בַּעת ער אײַלט זיך צו גיין איבּער
די הייזערן! געװאַלד, צו װאָס די גרענעצן, די פאַרשידעגע פאַלקס:טיפּן, די
פאַרשידענע שפּואַכן און נאָך אַזעלכע שמאָכטעס?! צו װאָס נאָך מאַכן שװע2
רער דאָס בּיטערע לעבּן, אַז אַזױי איז עס שוין אױך נישט אױיסצוהאַלטןן
און אין יידישן לעבּן בּאָמערקן מיר עפּעס אַזױינס, װאָס נאָר אַ רבּוגו של
עולם -- נישט אַ ד"ר זאַמענהאָף -- איז דאָס בּּוחז צו בּאַשאַפן. דער ייד װאָס
איז אױסגעבּונדן מיט טויזנטער סתּירות, װעמענס נשמה איז אפשר איינע פון
די פאַרפּלאַנטערטסטע צווישן די פעלקער:טיפן, װאָס װאָלט אין דער שטיל:
קייט און איינפאַכקײט פונעם דאָרףלעבן אויסגעקומען וי א פיש אויף דער
יִבּשה -- אָט דער ייד שרײַט און װײינט: געװאַלד, פּשטות, כאָטש אומעטום די
שנגלישע קאָנסטיטוציע, כאָטש אומעטום איין שפּראַך!
אָט אזא קאַריקאַטור איז בכות צו בּאַשאַפן נאָר דער אײגערשטער,
און איינער פון זײַנע מענטשעלעך אין דער דאָזיקער קאַריקאַטור איז ד"ר זֹאַ=
מענהאָף, דער בּאַשעפער פון דער װעלטשפּואַך עספּעראנטאָ,
דער מיטעלער מענטש פונעם פאָלק איז נישט קיין גרויסער בּעלימידיז,
ער ווייסט נישט פון װײַטע װעגן, װײַטע צילן, צוקונפטס:אידעאַלן און דאָס.
גלײַכן, ער האַלט נאָר דערפאַר װאָס גיט אים אַ שטיצע אין דער מלחמק
פאַרן לעבּן, און ער קערט זיך אָפּ מיט אַ בּרום פון אַלץ װאָס שװאַכט איס
אָפּ אין זײַן לעבּנט:קאַמף, ער שעצט אינסטינקטיוו יעדע שפּראַך, על
װערט גערעדט פון אַ גוט אָרגאַניזירטן פאָלק, און װענדט זייך אָפּ פיט
פאַראַכטונג פון דער שפּראַך װאָס וװוערט געפירט פון אַן אָרעם הייפל נעשונד
ניקעס:ציגלַנער, אָן געלט און אָן כּוח, אָן אַן אייבערע מאָליטישע מאַכט, א
אַן אינעװוייניקסטע סוזרישע קראַפט. און קען ער נישט קיין אַנדערע היץ
די װאָס מען האָט אים אין וויגל געלערנט -- שעמט ער זיך מיט איר א'ן
די עלטערע יאָרן, און צײַטנװײַז בּאַקומט ער צו'ן איר אַ בּרענענדיקע שנאח.
אין אָנפּאַנג פון פאָריקן יאָרחונדערט האָלן זיך די דײיטשן געשעמט
מיט זייער שפּראַך, װען זײ פלעגן פאַרװאָגלט װערן קײן עגנלאַנד
און פראַנקרליך, אין דער פאַראַכטונג צו דער אײגעגער שפּראַן דריקט זך
אויס די פאַראַכטונג צום אייגענעם פאָלק, צו זיך אַלין, װען דאָס פאָלקס:
לעבּן איז אַזױ צעגראָכן, אַז עס איז נישט בּכּוח צו באַשאַפן אַן אָרגאַניזאַציע
װאָס זאָל אַרומנעמען איטלעכן גליך פון פֿאָלק און אים פאַ רלײַכטערן זײַן
טאָג, -- דאַן פאַרװאַנדלען זיך די בעסטע און טײַערטטע זאַכן פון דע-
פּאָלקס:קולטור אין אַ לאַסט און אָפּטמאָל אין אַ מכּה שלא כתובה בתורה די
מגחגים פונעם פאָלק, די שפּראַך מאַכן נאָך דעט מיטעלן מענטשן אָפּגעשײ=
דענער, אינזאַמער; נישט זיי פאַרלײַכטערן אים דאָס לעבן, נאָר זיי מאַכן אים
דאָס לעבּן צווישן שטאַרקערע און אָרגאַניזירטע פעלקער נאָך שו ערער און בּיטץ=
רער. דער איינצלנער באַקומט דעריבער א שנאה צו די אויסערע און אינערע
סימנים װאָס שיידן אים אֶפּ פון די אַרומיקע בּעסעראָיגאַניזירטע פעלקער
און {ערן זוכט מיט אַלע מיטלען וי אַזױ צו פאַרמאַסקירן דעם געירשגטן
הויקער,
שטאַרקער װי אומעטום דריקט זיך דאָס אויס בּײַם יידישן פּאָלק, װאָט
לײַדט פון זײַגע אויסערע סימנים און זעט פון זיי זעלטן װען עפּעס גוטס,
דער מיטעלער ייר װאָס לאָזט זיך אַװעק אויף די גױיִשע מערק לײַדט פין
זײַן שפּראַך, לײַדט פון זײַן הילוך, פון זײַן חיסטאָרישער נאָז. און קומט {-
פון די מערק אַחיים אַ צעמאַטערטער מיט אַ לײידיקער קעשענע--איז ער גרייט
צו שעלטן מיט טױיטע קללות זײַן הויקערדיקע נאָז, זײַן הויקערדיקע שפּראַך,
די גאַנצע פאַראַכטונג װאָס דער ייד פילט צו זײַן צעבּראָכענעם פאָלקסײלעבן
גיסט ער אויס אויף איינע פון די הױפּטײצװײַגן פון זײַן קולטור:לעבן -- אויף
זײַן אייגענער שפּראַך. עס איז אַ טעות וען מען מיינט, דאָס נאָר אונדוע-
אַסימילאַטאָרישע אינטעליגענץ פאַראכטעט דאָס יידיש". דאָס פאָלק אין נאַרי
סצפּטעמבער 1908 593
א גרעטערער שונא פונעם ,זשאַרגאָן" װי די אינטעליגענץ, און אין אײניקע
פּעריאָדן זעען מיר גראָד דעם היפך דערפון בּײַ דער ידישער אינטעליגעכֿץ.
אָט נעמט כאָטש די קאָנפערענץ אין טשערנאָװיץ. די שענסטע נעמען שה
אונדזער נאַציאָנאַלער אינטעליגענץ האָבּן זיך פאַראײניקט כּדי צו דערהייבי
די יידישע שפּראַך, דאָס פאָלק דאַגעגן שטייט װײַט אָפּנערוקט פון דער שש"
לער קאָנפערענץ -- און דערהערט עס עפּעס דערפון, איז עס שוין גרײט צי
מאַכן אַ ,גלײַכװערטל" אין אָפּצושפּעטן פון אַ יידישער גראַמאַטיק װאָס ה"ל
אַרײַנבּרענגען אַ טאָלק אין זײַן צעמישטן לשון,
1
עספּעראַנטאָ און יידיש.. דאָרטן פּויקן און טרומייטן, דאָ דאָס איראָ=
נישע געלעכטער פון אַ פאָלק אַ חולה, װאָס שפּעט אֵפּ פון דעם רופא װעל:
כער פּרוּװט נאָךְ אַרײַנצוגרענגען לעבּן אין דעם פאַרפרוירענעם גוף, דאַרשי
קאָקאַרדעס און עפּאָלעטן, טשָלעגראַמעס פון אַלע עקן פון דער וועלט, באכ.
קעטן, טעאַטער:שטיק, פרויען אין שיינע טאָאַלעטן און הערן אין פרעק אי
לאַקשיך; און דאָ אַ הײַפּל דיכטער בּעלי-חלומות און פאַרטרױערטע נאַציאַ.
נאַליסטן װאָס אַרבּעטן שוין צענדליקער יאָרן צו אָרגאַניזירן דאָס צעפאַלענץ
יידישע פאָלק. דאָרטן קלינגען די גרויסע חגא-גלאַקן, און א נעץ װערט גצ:
װאָרפן איבּער די קעפ פון דער גאַנצער מענטשהייטן און דאָ אַ שטילע חתונ
פון עטלעכט בּעלי-חלומות, אויף װועלכער עס פעלן די הױפּט:מחותגים =
דאָס יידישע פאָלק, װי גרויס אין דער חילוק? אַזױ גרויס, װי צװישן אָרעם
און רײַך, און צודעם, װאָס פאַר אַ טיפע גײיסטיקע אָרעמקײט האָט פאַראײ.
ניקט די עספּעראַנטיסטן און װאָס פאַר א טיפער צער, װאָס פאַר אַ טיפע.
ליבּע האָט פאַראײיניקט די טשערנאָװיצער יידן,. די עספּעראַנטיסטן קלעפּו
צוזאַמען מענטשן פון פאַרשידענע פעלקער, כּדי מען זאָל בּאַקװעמער א
האַסטיקער קאָנען קויפן און פאַרקויפן קאָרן און ווייץ, פוטער און לעדער.,
קעז און אַרבּעס; די טשערנאָװיצער פאַראייניקן אַ צעפאַלן, צעבּרעקלט פאָלק,
כּדי פון די איינצלגע פאַרװאָגלטע נשמות זאָל מיט דער צײַט בּאַשאַפן װערן אַר
אייףאיינציקע פאָלקס-נשמה די עספּעראַנטיסטן פאַרנעמען זיך נישט
מיט דעם איגעװײיניקסטן מענטשן, מיט דער נשמה פון פעלקער, בי זי איר
רעכט אַ דײַטשנאַציאָנאַל דראַמאַ צו לאָון שפּילן פון 20 אקטיאַרן פון 20
פאַרשידענע אומות. די טשערנאָװיצער װײסן, אַז אַ שפּראַך פון אַ פאלק
האָט נאָר דענסטמאָל אַ מעגלעכקייט צו לעבּן און זיך צו אַנטװיקלען, װעךר
זאָס פאָלק אַלײן האָט זיך ניט אױפגעהערט צו אנטויקלען, װען דאָס
גאַנצע פאָלקס:לעבּן איז אַזױ אָרגאַניזירט, אַז יעדער איינצלנער פילט. זין
אין אים ווי אַ טייל פון גאַנצן, װי אַ פיש אין זײַנע נאַטירלעכץ
װאַסערן, װי אָרעם און פּשוט איז די אַרבּעט פון די עספּעראַנטיסטן!.. װי רײַך.
24 פּרעטע. שטימען
מיף און קאָמפּליצירט איז די אַרבּעט װאָס שטייט פאָר דער קאָנפערענץ פון
דער יידישער שפּראַך,
לײטאַרטיקל אָן חתימה אין ייד י ש עס ט אַגע בל אט ט*, נ"י, סעפּטעמבער 120
העבּרעיַש און זשאַרגאָן
דער קאַנפערענץ ועגן זשאַרגאָן, אין טשערנאָװיץ, האָט בּאַשלאָסן, אַז
די יידישע נאַציאַנאַל-שפּראַך איז זשאַרגאָן, אויבּ מען זאָל מוזן פאָלגן די 29
זאָלושאָנס פון קאָנפערענץ, װעט דער סידור ניט אָנערקענט װערן אַלס נאַ:
ציאָנאַלער ספר, ,לכה דודי' װעט מון אַהױסגעטריבּן װערן פון דער נאַציאָ:
גאַלער יידישער ליטעראטורן; ישעיה, ירמיה און תּורת:משה װעט מון אָנּער:
קענט וערן אַלס ,פרעמדע" ספרים, און דאָס גאַנצע בּיסל ײדישקייט ליגט
אין אַשס דראַמע ;גאָט פון נקמה" און אין פּרצעס ,שטרײימל,,
װאָס פאַר א קאָמעדיע! מענטשן זאַמלען זיך אױיף און בּאַשליסן רעזאָ:
לושאָנס, ריכטיק וי דאָס פּאָלק שטייט און װאַרט אױף דעם װאָס זײי װעלן
דאָרטן אין טשערנאָװיץ בּאַשליטן!
דאָס פאָלק האָט שוין לאַנג בּאַשלאָסן, אַז אויך מיר זענען אַ נאַציאָן.
אַז אונדזער נאַציאָנאַלע שפּראַך איז נאָר דיייעניקע, אין װועלכער דער גײיסט
פון דער יידישער אומה האָט זיך אַנטװיקלט; אין יענער שפּראַך װאָס אוגדזער
רעליגיאָן איז געשריבן; אין דער שפּראַך אויף װעלכער דער תנכ"ך אין גע:
שריבן -- דער ספר װאָס האָט אונדז געמאַכט אומשטערבּלעך!
זשאַרגאָן איז אונדז ליב און טײַער, און מיר דאַרפן זען װאָס לענגער
/ט אָנצוהאַלטן, עס איז אונדזער פאָלקס:שפּואַך, אָבּער נישט אונדזער נאַציְאָי
3שפּראַך!
זשאַרגאָן װעט קײנמאָל ניט פאַרנעמען בּײַם יידישן פאָלק דעם פּלאַץ
יפון די אַלטע געהייליקטע שפּראַך אין װעלכע עס ליגט דער יסוך פֿון אונ2
דזער פאַרגאַנגעגהייט און פון אונדזער צוקוגפט,
, דע ר טאָג ", װאָכנבּלאַט, װילנע, גומ' 1, סעפּטעמבער 24 (11):
ש נינער, די ערשטע קאָנפערענץ פֿאַר דער יידישער שפֿראַך
/
ווער פון אונדז האָט ניט געטראַכט, ניט געמלומט ועגן אַ קאָגפערענץ
פאַר דער ידישער שפּראַך; געחלומט -- און דערבּל געגליבן, מען האָט ניט
נעגלייבט, אַז די קאָנפערענץ אין גאָרניט אַזאַ װײַטע זאַך., ;װען גלײבט
א ליטװאַק! -- ווען ער ציילט דרײַ מאָל איבּער". נאָר ניין! ער צײלט און
צידלט, דער ליטװאַק -- און גלײיבּט ערשט ניט, ער האָט קיין הנאה ניט פין
גלייבּן, און ס'איז גאָר קיין הידוש ניט, װאָס דער אויפטו פון דער קאָנטלא
סעפּטעמבער 1908 93
ה"ענץ, פון דעם בּאַוווסטוזיניקן פאַרהאַלטן זיך צו דער יידישער שפּראַך
און קולטור, -- געהערט ניט אונדז, ,בּאַװוּסטזיניקע" ליטװאַקעס, ניט אונדו;
געטאָ-טרוימער', נאַר דער פּראַקטישער, װאָכעדיקער אַמעריקע: דאָס בּיוראָ,
װאָס דורך אים איז די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ צונויפגערופן, איז געגריג:
דעט אין אַמעריקע.. איך װייס גיט, װי עס אין אין גאַליציען און אין
אַנדערע לענדער, נאָר בּײַ אונדז אין רוסלאנד, דערהױיפּט אין ליטע, אי
שוין לאנג געװאָרן אַ מאָדע, אַ געװויינהיט, אַ צווייטע נאַטור צו חלומען,
צו ,בּענקען"-- און דערבּײַ קאָקעט ,צווייפלען", קרעכצן און קלאַפּן זיך על
חטא, און זאָגן ווידוי מיטן יידישן פאָלק, און שטעלן זיך אין אַ ,האַמלעט
ישער פּאָזע", און מאַכן כּלערליי ,טראַנישע? העוויות,.
-- געדענקט איר דעם ,משוגענעם בּטלן" פרצעסן
-- אַ ליטואַק מיט די בּיינער. אַן אָפּענער מוח, אַן איידעלער, אָבּער
יאַן אויסגעטריקנטער, אַ הוננעריקער גײסט, אָן אַ פונק לעבּן, אָן אַ טראָפּן
וויל, אָן גאַנצקײט, גריבּלט זיך טאָג װי נאַכט אין דער נשמה, און סוף כֹּל
סוף מאַכט ער אַ ,פילאָזאָפּישע? מינע -- ניט אומזיסט איז ער דאָך בּערעלע
-הקרן--און שטעלט א קלאָץ-קשיה:
-- ווער בּין איף;
-- נו, וועריזשע בּין איך צו אַלדע שװאַרצע יאָר?..
די גאַנצע לופט אַרום אונדז, אי אין לעבּן, אי אין דער ליטעראַטור,
איז אָנגעזעטיקט װי מיט פּעסט-מיקראָבּן מיט אָט דעם אײביקן חקרגישן
ווער בין איך;", מיט אָט דער נאַרישער נשמה?גריבּלערי, מיס אָט דעם
בסלנישן האמלעטיזם, מיט אָט דער צעקראָכענער װילגלאָזיקײט, אָפּהענטיקײט,
מעלאַנכאָליע, מידע בענקענישן', קראַנקע חלומות, פאַרבּלאָנדזשעטע בּלִיקן..
פאַרקרימטע מוחות זענען בּײַ אונדז, און מיר האָבּן זיך אָפּגעװײגט
צו קוקן אויף גאָטס װעלט ג לייך, פּראָסט, אָןְ חכמות.. אָדרער מיר פאַר;
גלאצן די אױגן צום הימל, גלײבּנדיק אין אַ נס, אָדער מיר לאָזן זיי אַראָפּ
צו דער ערד, וי אבלים; { און טאַפּן מיר אָן אַ וועג אויף דער ערד, איז ניטאָ
קיין שטערן, װאָס זאָל אים באַלײַכטן; פאַרקוקן מיר זיך אויף אונדזער שטערן
אין הימל,--פאַרלירן מיר דעם ועג אויף דער ערד.. בּײַ קיינעם, דוכט מיר,
איז אַזוֹי ניט װײַט דער הימל פון דער ערד, דער שבּת פון דער וואָך,
דער אידעאַל פון דער ווירקלעכקייט, װי בּײַ אונדז יידן..,
דערפאַר ,בּענקען" מיר נאָך אונדזערע אידעאלן און ליבּן זײ ניט;
'די ליבּע גיסט צונויף דעם הימל מיט דער ערך, דעם שבּת מיט דער װאָכע=
דיקייט; די ליבּע איז אַקטיוו, די ליבּע ריזיקירט, װײַל זי צוייפלט ניט,
גלייבּט, מיר אָבּער ,טרוימען" און גלייבּן ניט, אַז דער טרוים אונדזערער
קאָט אַ ממשות, מיר שטעלן זיך צילן און ווילן זי דערגרייכן אָן ריזיקע,
אָן פּאַנאַטיזם, אָן מסירת:נפש, מיר שטייען בּפּועל-ממש אויפן בּרעג פון אָפּי
תרונט און װילן ניט אַנדערש גאַראַנטיעס -- גאַראַנטיעס פון איר מאַיעסטעט
)16(
206 פּרעסץ. שטינזען
דַעֶר ,היסטאָרישער נויטווענדיקייט" -- אַז מיר װעלן איבּערגיין דעם ים:פִיףט
ניט פּאַרנעצנדיק די שיך..
דערפאַר בּלײַבּן מיר בּלאָנדזשען אין דער מדבּר, דערפאַר פרוכפערן און
מערן זיך בּײַ אונדז די ,טרערןמיליאָנערן", די קלאָנמוטערס, װאָס מײינען.
אַז די גאַנצע עולם:הבּא קומט זיי דערפאַר װאָס זיי שטייען גאַנצעגע טאָג--
פּונקט װי אימיצער בּעט זײ -- און מעסטן די קברים, און בּלעטערן דצם.
זעברײבּוק, און פּראַװען אַבלות, און קלאָגן אויפן חורבּן,..
| = דערפּאַר נעמען זיך ניט אויס בּײַ אונדו די קאַלטע נשמות, װאָס מיש
די װאַסערדיקע טרערן זייערע האָבּן זיי שוין דעם לעצטן פונק לעבּן אין זיך
פאַרלאָשן, אויסגעוויינט די אויגן און -- בּלינדע -- זעען זי מער ניט וי די
אייגענע פינצטערניש, די פאַרװיסטקייט פון זייער אייגענעם האַרצן; פון די
אוסגעלאָשענע אויגן זײיערע קוקט אַרױס די גלײַכגילטיקײט און אויף די
בּלאַסע, טויטע ליפן איז פאַרגליוװוערט געװאָרן אַ קאַלטע, אַ זעלבּסטמצַר=
ד ערישע איראָניע, אַ פאַרגאַלט בּיטול=שמײיכל,.
מיט אָט דעם קאַלטן, פאַרגאַלטן בּיטול:שמייכל האָט די יידישע פּרעסע.
(אין רוסלאַנד) בּאַגעגנט די אידעע פון דער יידיש-קאָנפערענץ און די קאָנפע?
רענץ זעלבסט,
פאַר דער גאַנצער צייט װאָס די קאָנפערענץ האָט זיך געגרייט אין
געווען אָפּגעדרוקט אין איין צײַטונג איין ערנסטער אַרטיקל, פון אַ זֵיר=
טיקן מענטשן, גיט פון דער רעדאַקציע, די איבּעריקע צײַטונגען האָבּן אָדער
געשוויגן, אָדער געזידלט זיך, אָדער געפּראַװעט המצאָות..,
אין דעם לעבן פון פעלקער זענען פאַראַן זאַכן, װאָס די געשיכטע
פאַרשרײיבּט זיי אויף אירע אומשטערבּלעכע בּלעטער, אַלץ איינס, צי זענען וײ
געטאָן געװאָרן גוט אָדער שלעכט; דאָס אַליין װאָס זיי זענען געטאָן געויעָרן,
דער עצם פאַקט, האָט אַ היסטערישע באַדײַטונג, אַזאַ היסטאָרישע בּאַדײַטינג
האָט אַן און פיר זיך דער פאַקט, װאָס צום ערשטן מאֶל איז צואַמענגי
רופן געװאָרן אַ קאַנפּערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך און ליטעראַטור, אימ:
אָפּהענגיק פון די דירעקטע רעװלטאַטן צו װעלכע די קאָנטערענץ האָט געָי
בּראַכט, אַלט אַ היסטאָרישע פּאַסירונג האָט זי געקאָנט אַרױסרופן נאָר ערנסטע
געדאַנקען, נאָר ערנסטע געפילן: טיפע אומצופרידנקייט אָרעַר, לחיפן" פרויף
און בּאַגײסטערונג, אונדזערע צײַטונגס:לײַט אָבּער האָבּן אַװױי װײגיק אַכטינג
צו זיך, אַזױ װײניק ליבּע צו דעם װאָס זי אַליין טוען, אַז די ערשטע קאָ:-
פערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך האָט בײַ זיי מער ניט אַרױסגערופן װי 8
בטלנישן מאַך מיט דער האַנט;
-- עט!
-- גאָרנישט מיט גאָרגישט! |
אין אונדזער צײַטונגס-, אונטעראויוון" זיצן צוויי מינים מענטשן: מענששן
אָן גאַל, -- גוטמוטיקע, און מענטשן מיט גאַל, -- בּרוגזע.
סעפּטעמבּער 1908 221
די מענטשן אָן גאַל זענען גערן, אַז מען ,טשעפּעט' זי ניט: |
-- טוט אײַך, טײַערינקע, װאָס איר װילט, נאָר לאָזט אונדז צורו
ס'יאיז אַזױ אויך שוער אויפן האַרצן..
קיינעמס כּבוד חלילה וילן זיי, די דאָזיקע גאָטס בּהמהלעך, ניט אָנ
דירן, און כּליזמן די לאַגע פון דער קאָנפערענץ איז אומבּאַשטימט געװען,
האָבּן זי געשוויגן, װי עס פּאַסט פאַר ,באָנציע שװײגס'ן נאָר װען די קאָנ;
פערענץ האָט זיך געענדיקט און דער עולם אין קאַלט געבּליבּן -- הײיסט עס;
טאַקע ניט געװען, װאָס צו קאָכן זיך -- האָבּן זיי, די גײיסט-פּאַראַליטיקער,
זיך אָנגעטאָן אַ כּוֹח, א הוסט געטאָן און חייזעריק אויסגעשריען:
-- אַצסורד! ניט לאָגיש!
די מענטשן אָן גאַל זענען מענטשן מיט ,לאָגיק' -- דאָס איינציקע װאָס
זיי איז געפליבּן, פאַר די מענטשן מיט נאֵל אין אָבּער ,לאָגיק' אַלײן װײ;
ניק; זייער דעוויז איז: ,יושר"! און דער יושר", די ,גערעכטיקייט" פאַדערט,
זיי זאָלן דיך אָננעמען פאַרן קאָלנער, אַרױפפירן אויפן בּימה און בּפני כל
עם ועדה זאָגן:
-- יאַנקל, ביסט אַ פֿאַרך!
אָדער;
-- יאַנקל, דײַן טאַטע איז אַ גנבן
אָדער:
-- יאַנקל, ביסט מחילה טעמפּ אויף עברין
אינעם קרעמל פון ,הײַנט' איז מען בײַ די אייב ערש טע פּאַליצעס
צופרידן אי מיט זיך, אי מיט דער װעלט, בּײַ די אונטער שׁ טע אָבּער איו
מען צופרידן נאָר מיט זיך, אויף דער װעלט איז מען בּרונז -- און אָט דאָ
האָבן זיך געשאָטן, נאָך איידער די קאָנפערענץ האָט זיך אָנגעהױבּן, קולות
און גװאַלדן; |
--- װאָס פאַר אַ קאַנפערענצן?
-- קנאַפּ איז זיי דער עספּעראַנטאָ:קאָנגרעט!
און גּכלל;
-- זשאַרגאָן איז די ,שפּראַך פון הטנדל', די ,שפּראַך פון מאַרק".
יע,. דער (הײַגט' קאָן עדות זאָגן, אַז ,זשאַרגאָן" איז ד י שפר אך
פון מ ארק
דער ,הײַנט' װיל גיט אַנדערש לשו=קודש. ,זשאַרגאָן" איז פאַר אים
צו װאָכעדיק.. דער ,הײַנט" איז אַן אַריסטאַקראַט!
אַלס ,אַריסטאָקראַט' איז ער ,ראָמאַנטיש' און קערט זיך אום צו דער
ירושה פון אונדזערע עלטער:זיידעס -- צו דער טענה:
-- מי שמךן? |
אויף אַ יידישן בּאַלעבּאָס, און נאָך א בּאַלעבּאָס אַ תקיף, ,מיט א געב:
בּע", װעט קיין רושם ניט מאַכן אַ זאַך, װי גרויס זי זאָל ניט זײַן, װיבּאַלד
228 כּרעסע: שטי מען
נאָר זי װערט געטאָן דורך ,אונדזערע יידעלעך'. אָט זאָל קומען עפּעס א
מענטש ,פון דער ועלט", -- אַן אליפאַנט, אַ משה מאַנטעפּיאָרע, אַ בּאַראָן
הירש, -- װעט מען האָבּן פאַר אים אָפּשײַ און דרך-ארץ; בּדוחק איז רעכט
אויך טעאָדאָר הערצל, ישראל זאַנגװיל אַפילן אין שוין אוך צו ,היימיש",
הײַנט ווער רעדט שוין , שרײַגערלעך" יידישע -- פּרץ, אַש, רייוען!
-- פרעגט, שמייכלט דער באַלעבּאָס, בּײַם איידעם בּײַ מײַגעם -- ער
קען זיייי. |
און װיבּאַלד אַז ,ער קען זיי" איז שוין ניטאָ װאָס נתפּעל צו װערן..
ח
און מען איז ניט נתפּעל געװאָרן.,
די קאָנפערענץ, װאָס אַ סך האָכּן געװאָרט אױף איר װוי אױף אַ יום:
טוב, האָט געמאַכט אַן אײַנדרוק פין ,חול:המועד": אַ יוםיטובדיקער טיש אין
אַ שטוב אַ װאַכעדיקער: אומעטיקע פּנימער, קאַלטע שמייכלען -- און פֿון גאָס
אונטערן פענצטער שרײַט מען;:
-- האנדל, האנדלןי,
;יידיש איז די שפּראַך פון האַנדל",,
די שפּראַך פון האַנדל קאָן ניט זײַן די שפּראַך פון קולטורי,,
-- אַזױ הויך איז בּײַם יידן די קולטור?
-- ניין, אַזױ נידעריק איז בּײַ אים זײַן האַנדל!.,
אין דעם האַנדלען און װאַנדלען, אין דעם װאָכעדיקן לעבּן פון יידישן
באַלעבאָס איז אַזױ װײניק דאָ שיינקייט, אַזױי וייגיק גייסט?אײידלקײט, אַוי
װײניק שאַפונגטײקראַפּט, אַזױ װײניק קולטור, אַו אַלץ װאָס האָט נאָר
עפּעט אַ שטיקעלע שײַכות צו זײַן טעגלעכן לעבּן, קאָן -- דוכט זיף אים --
קיין שײַכות ניט האָבּן צו שיינקייט, צום גײיסטיקן שאַפן, צו אידעאַלן, צו
קולטור,
-- יידיש איז די שפּראַך פון טאָג -- חיוצא מות: יידיש קאָן ניט
ווערן די שפּראַך פון קולטור,
די אייביקע צעשפּאָלטנקײט, דער אײבּיקער דואַליזם פון דעם קליב=
בירגערס נשמה: ,װאָס צו גאָט איז צו גאָט, װאָס צו לײַטן איז צו לײַטן'ן
,האַנדלשאַפט איז ניט בּרידערשאַפּט', אידעאַל איז אידעאַל און געשעפט איז
געשעפט,,, אונטן איז דאָס ,הײַזל', דער געשעפט, דאָרט אין שאַפּשאָװיטש
מיט שלמהן, דעם אַלפאָנס, גוטע בּרידער, אָבּער אױבּן --
-- דאָ, זאָגט דער ,פעטער", האָב איך קיין שום געשעפטן גיטיא
דאָ, אױיבּן, איז דער אידעאַל, דער טרוים פון אומשולד, -- רבקהלע --
דאָ אױיבּן איז אַ צימער פאַראַן, אין צימער שטייט אַן אֶרון, אין אָרון --
א רייגיקייט,,, |
בּאַהאַלטן, פאַרשלאָסן..
סעפטעמבער 1908 2089
די רייגיקייט, די אומשולך דאַרף זײַן אָפּנעשײידט פון ,היזלי, פון
מיאוסן געשעפט: שבּת דאֵרף זײַן אָפּגעשײידט, ,אלף אלמי הבדלות' אָפּנע;
שיידט פון וואָ ך. כאָטש אין טאָג װיל דער קרעמער, דער געשעפּטסטמאַן
זיך אויסטון פון זיך, אַרױס פון די כּלים', אױסשפּלען זי װאַכעדיקע
גשמח, אַװעקװאַרפן די װאָכעדיקע פירונגען, די װאַכעדיקע ש פּראַך - די
שפּראַך פון מאַרק..,
פון אָט דער פאַרשטענדלעכער פּאַראַכטונג צו זיך, צו דער קלײגלעב:
קייט און װאָכעדיקײט פון דעם אייגענעם לעבּן נעמט זיך דער אַחד:העמיסטי:
שער אידעאַליזם" מיט זײַן , דאָפּלטער גוכהאַלטעריע"; גשמיות און רוחניות,
,יהודים" און ,יהדות'; אין גלות -- די עקאָנאָמישע פראַגע, אין ארץ:ישראל--
די גייסטיקען ,װועסטניק יעװראָפּי" פאַר ,חכמות חיצוניות", פאַר ,חכמת:ישראל--
גהשלת"ו,,
אַ גאַנצע װאָך אַרומװאָגלען צװישן פרעמדע, שבּת -- אַהײם,,,
און הלל צייטלין, דער עקלעקטיקער, װאָס צום באַדױערן איז ער
מער כּעסן װי פאַנאַטיקער און װאָס קיין אַחדיהעמיסט איז ער ניט נאָר אױיף
אַזוי פיל, אויף ויפיל אים פעלט אַחד:העמס אױסגעװאַלטגקײט, -- הלל צייט;
לין איז מוסיף צו אַחד:העמס דאָפֿלטער בּוכהאַלטעריע" נאָך אַ פונקט;
-- אינדערװאָכן -- זשאַרגאָן, שבּת -- לשון:קורש,
דער ראָמאַנטישער אָבּער דאָך פּראַקטישער באַלעבאָס וויל זײַן אַ ,פּריגץי
(אַ בּןמלך), נאָר ,אַ פרינץ אויף איין מאָג",,, שטעגדיק זײַן ,אַ פרינץ' --
דאָט איז ניט פאַר זײַגע כּוחוֹת, ניט פאַר זײַן פאַנטאַזיע,. און ער אין ,ראָ:
מאַגטיש" נאָר דערווללל, װײַל עס גלײבּט זיך גיט, אַוֹ אױך דאָס רעאַ לע
זאָל קענען שיין זײַן, ער בענקט נאָך דער שיינקייט, נאָך דער גשמה:יתרה,
װאָס איז בּאַהאַלטן .אין טרוים", אין דער פאַרגאַנגענהײט, װײַל ער האָט
קיין מוט גיט און קיין קראַפּט ניט אַרײַנבּלאָזן אַ נשמתייתרה, אַן אילוזיע פון
קוגסט אין דער ווירקלעכקייט, אין דער געגנװאַרט,,, |
מען פרעגט, װאָס פאַר אַ בּאַדײַטונג האָט די רעזאָלוציע װאָס די
טשערנאָװיצער קאַנפערענץ האָט אָנגענומען, -- אַז זי ,אָנערקענט יידיש פאָר
א נאַציאָנאַלע שפּראַך פון דעם יידישן פאָלק און פאָדערט איר פּאַליטישע,
געזעלשאַפטלעכץ און קולטורעלע גללכבּאַרעכטיקונג",,, -- די פּראַקטישץ
בּאַדײַטונג פון אָט דער רעזאָלוציע װעט קלאָר ווערן ערשט שפּעטער, אינעם
פּראָצעס פון אױסנװײניקסטן און א יגעווייניקסטן קאַמף פאַר די אָנער=
קענונג פון דער יידישער שפּראַך; אָכּער דער מ אָראַלישער װערט פון
דער רעזאָלוציע איז קלאָר שוין איצט, דאָס װאָס מען פאַלט אױף איר אַװי
אָן איז מער גיט װי אַן איבּעריקער בּאַװײַז, אַז זי איז נייטיק געווען
זי האָט געװויזן, אַז עס שפּראָצן בּיי אונדז אַרױס נײַע גײסטיקע בּאַ:
גערן, נײַע קולטור-מעגלעכקייטן, ליל עס קומען אֶן נײַע מענטשן, נײַע יידן,
װאָס קענען מער ניט איבּערטראָגן די צעשפּאָלטנקײט פון דער נשמה, די
200 פּרעסע. שטימען
צעברעקלטקייט פון דער יידישער פּערזענלעכקייט, און זי בּױען אַ בּריק
איבּער דעס תּהום װאָס ליגט צװישן דעם קולטורעלן אידעאַל און דער אומ?
קולטורעלער ווירקלעכקייט, צװישן דעם שבּת און דער װאָך, צװישן דעם
עבר און דער געגנװאַרט, זיי ווילן װײַטער שפּינען דעם מאָדעם, דעם גאָל?
דענעם פאָדעם פון אונדזער גייסט:געשיכטע, זײ װילן אָבּער ניט, אַז אָט
דער טײַערער פאָדעם זאָל זײַן אַ תּכשיט װאָס מען ניצט אים נאָר שבּת און
יום:טוב, זיי ווילן, אונדזער אַ לט עגלעך לעבּן זאָל יום:טובדיק װערן, זאָל
שענער און אייך עלער װוערןיי
זי זאָגן, די נײַע יידן;
-- מיר זענען שטאַלץ מיט אונדזער ירושה, מיט אונדזער קולטור, --
געוויס האָבּן מיר מיט װאָס צו ,שטאָלצירן": מיר וילן אָבּער האָגן אַ קול:
טור, אַן אייגענע נאַציאָנאַלע קולטור ניט בּלױז אין דער פאַרגאַנגענהײט,
נאָר אויך אין דער געגנװאַרט, ניט בּלױו אין אַרכיוו, אין מועוּם אָדער
אויבּן אין צימער בײַ שאַפּשאָװיטשן, אין אָרוןקודש בּאַהאַלטן, אין מענ:
טעלע אײַנגעהילט, -- נאָר אויך אין לעבּן, אין בּרייטן אָפּענעם לעבּן. מיר
ווילן מער ניט נאָכטון יענעם קליינשטעטלדיקן ,דײַטש', װאָס איין מאָל אין
יאָר, יום:כּפּור, דערלױיבּט ער זיך אַ לוקסוס, דערמאָנט זיך אין גאָט און פייט
אין שול אַרײַן, מיר ווילן, אונדוער גאָט, אונדוער הייליקייט, אונדוער קו??
טור זאָל שטענדיק, טאָגגטעגלעך זײַן צווישן אונדו, אין אונדז,, (ביט נאָר
אין דעם טאָג פון אַ יאָרצײַט און ניט נאָר אין בּית-מדרש זאָל בּרענען דאָס
נשמה:ליכט פון אונדזערע הייליקע גייסטער, פון אונדוער שאַפּנדער טראַדיציע,
צאָר שטענדיק און אומעטום זאָל עס ברענען און לײַכטן, -- אומעטום, אין
שול און אין שטוב, אָרום אונדז און אין אונדו, אין אונדזער אַרבּעט, אין
אונדזער שאַפן, אין אונדזערע טרערן, אין אונדזער שמייכל, אין אונדוערע
תפילות, אין אונדערע אלטעגלעכע געשפּרעפֿן.
דעריבער איז אונדזער פאַרלאַנג און אונדזער שטרעגונג:
רײַך און שיין און בּליענד זאָל זײַן ניט 173 די שפּואַך, וועגן
וועלכער מיר רעדן, -- העבּרעיַש, נאָר אויך די שפּראַך, אויף װעלכער מיר
רעדן -- יידיש,,
דעריבּער איז אונדזער מיינונג;
מיך יידן האָבּן געהאט אַמאָל אַ שפּראַך--העבּועיש; אױף דער שפּראַך
האָבּן מיר גערעדס און געשריבּן,4 דערנאָך האָבּן מיר אין גלות און בײַ זיך
אין דער היים אין ארק:ישואל גערעדט אויף פרעמדע שפּראַכן, העבֿי
רעיַש--געשריבּן, אין משך פון דורות דורך תּפֿילות און טרערן פון אונדוערע
מאַמעס, דורכן קאַמף פון אונדוערע זין, האָבן מיר זיך װײַטער אױסגעאַרבעט
אַ שפּראַך װאָס אי מיר רעדן, אי מיר שרײַבן אױף איר. די שפּואַך הײסט
יידיש -- און זי אין די נאַציאָנאַל-שפּראַך פון איצט, פונקט װי
העברעיש איז די נאַציאָנאַל:שפּראַך פון אַ מ אָל,
תוריד אוויי י"ר דיי זי יי א2,
|
סעמטעמבצער 1008 231
העברעיַש מוזן מיר געדענקען; פאַרגעסן מיר העבּועיַש -- פאַרלירן
:שיר דעם שליסל צום סוך פון עבר. ײדיש אין אָבּער דאָס שליסל פון געגבי
װאַרט, דאָס שליסל פון לעבּן, דאָס ג עווער פון לעבּן, דאָס ל ע צ ט 3
ע קווער.י.
זאָל זשע עס אױפּגעהאַלטן װערן אין ריינקייט און אין ציכטיקײט, זאָל
;עס בלאַנקען. |
אין ,ד ער טס אָג* נומ' 1, װילנץ, סעפּטעמצער 24 (11), שרײבט אַ. ליטוואק
אין אַן אַרטיקל גנאָ ח גיט יידיש"ן
,. ניט קיין מוסר זאָגן וויל איך דער ידישער אינטעליגענץ: פון קיין
בוכר האַלט איך בּכל? גיט., איך וויל זי ניט אויפװאַרפן, װאָס זיי שנײַדן בי
דער יידישער מאַסע אָפּ דעם קאָפּ, רױבּן בּײַ איר אירע גייסטיקע קרעפטןן
איך האָב מורא, איך װאָלט נאָר אַרױסגערופן אַ שפּאָט:שמײכל אױף זייערע
ליפּן, זיי זענען דאָך איצט אַזױ קלוג, אַזױ פּראַקטיש. איך װיל רעדן צו
דער יידישער אינטעליגענץ אױיף דער שפּראַך ועלכע זי פאַרשטײט בּעסער
וי אָלץ, אויף דעם קאַריערעילשון:
-- זעט, איר זאָלט זיך ניט אָפּנאַרן; װער װוייס, אפשר ועט מען אין
א יאָר צװאַנציק אָרום מיט יידיש קאָנען מאַכן גוטע געשעפטן, און דאַן װעלן
אײַערט קינדער בּלײַבן אויסגעשטעלטע.
אין ,ד*"ר בּירנבּוימס וואָכענבל אַט", נ'4, סעפט'25, שרײבט ד"ר נתן צירני
בּױם אין אַ נאָטיץ: ,ט אָ ריס ה אָזענפעלד און די שפּֿראַריקאָג פ ערע נץ":
, דאָס װאָס ער {ראָזענפּעלדן האָט זיך צעלאָזט קעגן דער קאָנפערענץ,
:אָט דאָס צווינגט מיך אַ פּאָר װערטער צו זאָגן.
ראָזענפעלד האָט זיך געלאָזט הערן, אַז די קאָנפערעגץ אין אים אויס"
עצקומען װי אָן אַ פּראַקטישער בּאַדײַטונג, און דעריבּער איז ער נישט צוגעי
שטאַנען צו איר. עס איז מעגלעך, אז ער האָט געהאס פון אַנהײבּ אָן די
בינונג װעגן דער קאָנפערענץ -- זי פּאָסט גישט שלעכט צו דעם גאנצן
מענטשן -- נאָר ער איז זיך טועה, װען ער זעט אין דער מיינונג די סיבּף
:פון זײַן נישטקומען. איך וויל דערציילן װי עס האָט זיך מיר פון אָנהײבּ אָן
טיט אים געפירט,. וען איך בּין אין אַמעויקע געװען און האָבּ דאָרט די
יערשטע שריט געטאָן וועגן דער קאָנפערענץ, האָבּ איך צו אים געשיקט אַ
ישליח און אים געלאָזט בּעטן, ער זאָל אויך חתמענען די ערשטע אײַנלאדונג
װוואָם איז - ארויסגעגאַנגען אין דער זאַך. דעמאָלט האָט ער זיך אָפּגעזאָגטן
עפּעס זענען אים, האָט מיר מײַן שליח געזאָגט, אַנדערע װאָס האָבּן אונטעף?
געשריבּן נישט געפעלן, און װי איך האָבּ אים געטראָפן דעם זומער אין
2232 פּרעסע.שטימען
קאַרלטבּאַד און אים געפרעגט, פאַרװאָס ער האָט זיך דעמאָלט אָפּגעואָגט, האָט-
ער מיר געענטפערט: מחמת דעם װאָס איך האָבּ געזען אויף דער רשימה פון
אײַער שׂליח דעם נאָמען פון דעם רעאקציאָנערן.. האָבּ איך אים דערויף גע:
ענטפערט, אַז דער געוויסער מענטש איז ניט געחתמעט געוען אוֹן װעט נישט
געחתמעט זײַן אױף די אויפרופן, איז ראָזענפעלד בּאַשטאַנען, האָט געגעבן
זײַן נאָמען און האָט צוגעזאָגט צו קומען קיין טשערנאָוויץ..
אין ,אידיש עס וואָכענב לאָט", ראָשיהשגהינימער, װאַרשע, סעפּטעמבאַי 425
שרײבט ש. י. ס טופּגיצקי אין אַן אַרטיקל אד אָס פ אַרג אַ בגע בע יאָף.
די ,ײידישע שפּראַך;קאָנפערענץ? אין טשערנאַװיץ, אױף װעלכער'
אונדזער יוגגט האָט געלײיגט גרויסע האָפּנוננען, האָט דערװײַל אַחוץ דל
דיסקוסיעס איבּערן זשאַרגאָן אַלס נאַציאָנאַלנשפּראָך װוּ אײניקע טײלנעמעף
האָבּן בּאַװויזן, וי װײיניק זיי זענען מעלק צו פאַרשטײן דעם אינהאַלט
אַ פאָלקס:לעבּן און דעם תּוך פון נאציאַנאַלער אַנטװיקלוגג, -- גאָרנישט.
געגעבן יי
אין , ט אָגב לאַט, לעמבּערג, נומ' 186, סעפּטעמבער 25, שרײבּט מ. ק לייבט
מאַן אין אַן אַױטיקל ,די יי דישיסטן";
די גאַנצע צײַט װאָס איך האָבּ מיך געפונען אויף דיזער {מעדכויר=
דיקער" קאנפערענץ האָט מיך בּאַשעפטיקט איין הױפּט-געדאַנק: מיט װאָס פאה
אַ סאָרט חולאת האָבן מיר דאָ צו טוןן,, פֿאר מיר, פאַרשטײט איר מיך,
איז געװען קלאָר, אַזו די אסיפה באַשטייט פון אַבּנאָרמאַלע מענטשן, פוך
ענטאַרטעטע ידן. מיר קאָן זיך בּשום אופן גיט לײגן אויפן מוה, :
מענטשן געזונטע, גאָרמאַלע, מיט א נאַטירלעך אוממיטלבאַרן געפי
פון צוגעהעריקייט צום יידישן פאָלק, זאָלן קומען צון אַזא וויל דן געד נק,
וי אַגערקעגען ייידיש" פאַר א נאַציאַנאַל: =שפּראַך, און ואס גג אֶך מער וילד}
נישט אַגערקענען העבּרעיש אַלס אונדוער נאַציאַגאַלשטראַך...
ווערט ניט בּיין! אַזױ איז עבּן דאָס פאַרהעלטניש פון דער קאַנפערענץ
צו העבּרליש. עס אין נאר--איידל גערעדט--א פאר ש ללי ערונג דאָס װאָס
מען האָט בּאַשלאָסן צו לאָון פאַר יעדן די כרײהיט ,צו דענקען װעגן
העבּרעיַש װאָס ער וויל". אַן אַסיפה פון יידן װעלכע נעמט אָן אַזא, נאָך
מער אַלס גלייכגילטיקע שטעלונג צו העבּרעיַש האָט דערמיט אַלײן זיך
געשטעלט אַלס געגנערין פן העברעיש, װען אַפילן בּפירוש געזאָגט האָט
זי עס נישט!,,, עס איז דאָ פונקט אַזױ װי בײַ די סאַציאַליסטן וועלכע פַרלוט
דיקן, אַז די רעליגיאָן איז אַ פּריוואַ ט-זאַך; איז דען נישט שאר
יעדן קלאָר, אַז אין דער ערקלערונג אַלײן ליגט שוין אַ גענאַטיװעס פאַר=
סעפּטעמבצער 1908 . 53
האַלטן זיך צו דער רעליגיאָן! דער חילוק איז נאָר דער, װאָס אַן ערלעכער
סאָציאַליסט איז דרויף מודה און אַ דעמאַגאָג-- נישט. און אױך דאָ מײַ
אונדזער פאַל אין עס אַזױ: די ערלעכערע ,"דישיסטן" װעלן מודה זײַן, אַז
אין דער טשערנאָװיצער רעזאָלוציע װעגן העבּרעיִש איז שוין אַנטהאַלטשן די
העכסט-פּאַלײידיקנדע און אַנטשײדענע פאַרנינענדע האַלטונג צו העברציש.
אַנדערע אָבּער װעלן דרויף נישט װעלן מודה זײַן,
שיילט מען אָבּער אַרױס די אמתע ,טענדענץ" פון דער טשערנאָװויצע- =
אַסיפה פון איר ניט:איבּעריק חכמהדיקער אײַגהילונג, אַזױ מוז מען זאָגן, אַן
מענטשן װאָס זענען פעיק צו בּאַגײן אַזאַ וילדן נאַציאָנאַלן װאַנדאַליזם :
די טשערנאָװיצער זענען בּאַנאַנגען קענען נישט זײַן נאָרמאַל, זענען צומינ:
דעסט אַלס יידן-וייער קראַנקע נשמות,
{װײַטער בּרענגט דער אַרטיקל:שרײַבּער אַ שאַרפע פערזענלעכע כאַראַק+
טעריסטיק פון פאַרשײדענע אָנטײילנעמער פון דער קאָנפערעגץ.ן
אין ,סאָ צי אָל ד עמ אָקר אַט", נומ' 09, סעפּטעמבער 25, איז געדרוקט אַואָ לט
אַרטיקל:
2 נאָך דער קאָנפערענץ פאַרדער יידישער שפּראַ-
דאָס 19טע יאָרהוגדערט וועלכעס האָט דורך זײַנע עקאַנאַמיש-פּאַליטישץ
און בּכלל דורך זײַנע סאָציאַלע שטרעבּונגען און איבּערקערענישן די פריצף.
דיקע ;נאַציאָנען' גאַציאָנאַליזירט און אַרױסגערופן אױף די געשיכטס:סצענצ
נײַע פון דער פאַרבאָרגנהײט -- דיזעס יאָרהונדערט איז אויך געװען די צֹפאָב
כּע פאַר דעם נײַעם אױיפלעבּן פון די יידן אַלס אַ פאָלק, נאַציאָן. דער קאמי-
טאַליזם װעלכער האָט רעװאָלוציאָניזירט די גצַנצקײט פון די פאַרשימלטע
עקאָגאַמישע פערהעלטגיסע און פּאָלגלעך אויך די פּאָליטישע און קולטורעלץ,
איז אַרשנגעדרונגען אויך אין די יידישע מאַסן. אונטער דער וירקונג פון די
}
קאַפיטאַליסטישע שהרעפוננעך ה האָס זיך די הליל לט 2 וועלבע יט
דערע מאָדערנע נאַציאָגען אין הינזיכט פון איגעורייניקן סאָציאַלצעקאָנאַמישן
בּוי און סאָציאַלער גרופירונג פון די געזעלשאַפּטס:קלאַסן, ס'זענען אַנטשטא: ען
נײַע קלאַסן, ס'איז אַנטשטאַגען דער קלאַסן:קאַמף, דער געטאָראָמאַנטיום האָט
געפּלאַצט וי אַ זייפנבּלאָז און איז צעשמאָלצן אינעם פּײַער פון די סאָציאַל
קעמפּפע, לעבּן דעם װיכטיקסטן מאָמעגט -- די מאָדערגע אינערלעדימאָציאַלע
סטרוקטור פונעם ידישן פאָלק -- האָט מיטגעװירקט צו דער פאַרפאָלשט:
דיקונג פון די נאציאָנאַלע סימנים די אַנטװיקלונג פון דער יידישער שפֹ- 8,
פון דער קולטור,
זינט אַ לאַנגער צײַט ועען מיר בל די יידן צויי שפּראַכן: אי
6
2
דפ
=
גי
אַ הײליקע, װאָס װערט בּאַנוצט אין פאַרקער מיט גאָט, אין תּפילות,
24 פּרעסע. שטימען
גװײטע -- אין די פאַרקערס-פאַרהעלטניסע צװישן מענטשן; אײנע װאָס איז
א היסטאָרישעס דענקמאָל פון דעם פאַרצײַטיקן נאַציאָנאַלן גלאַנץ, אין העל:
כעד ס'זענען פאַרכישופט צװאַר גרויסע גראַנזיאָזע װערק פונעם יידישן גייסט,
די בּיבּל, די הײיליקע ספרים, די שריפטן פון די נביאים, פאַרשידענע פילאָ:
זאָפוש-רעליגיעזע וערקע, וועלכע איז אָבּער צוטריטלעך נאָר פֿאַר א הײַפעלע
2צרנטע, למדנים, רבנים און וועלכע איז טוט; די צווי"טע, וועלכע סאי
נוצט די גאַנצע מאַסע זינט לאַנגע יאָרן אינעם טאַג-טעגלעכן לעבן, אינעם
קאַמף -- אַ לעבּעדיקע; אײנע -- רעפּרע'ענטירט די פאַרגאַנגעגנהייט
וושלכע ווערט באַקרענצט מיט דער אױרעאָלע פון הײליקייט, די צװייטע --
אָן אױסדרוק פון דער געגנווארט אן א װײַזער פון אַ נײַעם לעבּן
פון דער צוקוגפט, |
שוין אין דעם פאַקט נופא, אין דער עקסיסטענץ פון די בּיידע שפּראַכן
רעקנע קענען סיגבּאָליזירן צויי לעמנס ; עפּאָכן אין דער "דישער געשיבטע,
איז געלעגן פאַרבאָרגן פּאָטעגציעל די מעגלעכקייט און אֲפילו די גײטיקײט
פונצם צוזאַמענשטױס פון די בײדע שפּראַכן
צו א קאַמף איז עס וירקלעך געקומען
די גײַץ לעבנס-גאַדינגונגען גיבּן זײיער סטעמפּל אויף אַלעס װאָס עס
עקניסטירט צווישן זיי, אַיעדע כּלי װעלכע װערט בּאַנוצט אַנטװיקלט און
טאַרבעסערט זיך, עבּן צוליב דעם לעצטן גרונד. די שפּואַך איז אהך אַואַ
אינסטרומענט, די שפּראך ואָט איז א פאַרשטענדיקונגס:מיטל צווישן מעגטשן,
אַן אויסדרוק פון לע בנדע, זייך אַנטװיקלענדע מענטשן, האָט צוליב דעם
8 דעסטא גרעסערע איבערגעוויכט איבּער דעם אַלעם װאָס אַנטװיקלט זיך,
זי -- די שפּראַך -- אַלס אַ אינטעגראַלער טײל, אַ לעבּעדיקער, פונעם ל/5
בּעדיקן מענטע, מוז זיך מיט דעם אנטװויקלונגסגאַננ פון די מענטשן, פון
דער געופלשאַפט אויך אַלײן אַנטװיקלען, און די שפּראַך גופא אונטערליגט
אִם מייסטן די י אַנטוויקלונגס: געזעצן פונעם פאַרווערטס:שרליטנדן לעבּן.
דאָס איז א פאַקְט, אַז די יידישע מאַטע האָט גערעדט אױף ידיש, אַז
3 : אירע געפילן און געדגנקען האָט זי אויף ידיש, אין דעם דג ,זשאַף=
אָן' אַרױסגעזאָגט. מיט דער אנטוויקלונג פון די עקאַנאַמישפּאָליטישע און
3 בל נאָציאַלע פארהעלטניסע, /מיט דער אנטװויקלונג פון דער יידישער גע
ועלעאַכט איז געגאנגען אױך איר שפּראַך, דער זשאַרגאף. ער האָט זיך
אַגטװויקלט, מיט די ענדערונגען פון די פאַרשידענע פאַרהעלטניסע, מיט דעם
יווקס פינעם באַװוּסטזײַן פון די מאָסן אנטשטיי'ן נאָך װאָס אַמאָל גרעסערע
קולטורעלע באַדערפענישע, וועלכע וילנדיק שטילן האָט מען געמזט דאָס
פין אין דער שפּראַך וועלכע די מאַסע פֿאַרשטײט און וועלכע מ'האָט ווירק:
לעך מיט דער קראפט פון די פאַקטן אין דיזער שפּראַך געשטילט, און נישט
צמעץ אנדערש איז עס געווען וי דער ;כּונד", די י. ס. ד. פּ, אין רוסלאבגד,
וועלכע האָט דאָס פארשטאַנען און האָט דאָס געטאָן. און ער איז געװען דער
סצפטעמגער 1008 235
צרשטער וועלכער האָט אויפגעהיבּן די פאָן פון קאַמף פאַר דער ידישער
שפּראַך און האָט דאָס אין דער טאַט רעאליזירט. די גראַנדיעזע פּראַכטפולע
גונדיסְטישע ליטעראַטור האָט אִם מייסטן מיטגעווירקט צו דער אנטװיקלונג
פוגעם ,זשאַרגאָן", פון דער יידישער שפּראַך. אין דיזער אַנגעלעגנהײט האָט
דער בּונד ערפילט און ערפילט נאָך בּיז איצט ניט אויף אַזוֹ פיל די פּאַרטל=
וי די אַ לגעטיין:קולטורעלע מיסיאָן צװישן די ידישע מֵאַסן אַו
דער ארבּעטער איז געװען דער וירקלעכער שעפּפער פונעם יײדישן בּוך,
אַנערקענט דאָס אַלײן פר ץ אױף דער ידישער שפּראַך-קאַנפערענן אין
משערנאָװיץ: ,דאַן בּאַװײַוט זיך דער ידישער אַרבּעטער, דער יידישער
פּראַלעטאַריאַט און שאַפּט זיך זײַן אינסטרומענט פאַרן קאמף, פאַר זײַן
לעבּן, זײַן אַרבּעטער:קולטור אויף יידיש. דער אַרבּעטער בּאַגנוגט זיך נישט
מיט תחינות און תּפילות פון דער װײַבּערשער שול און נישס מיט װוּנדער.
געשיכטן פון אונטערן אויוון אין קלויז, עֶר װיל און מוז זיך אױסלעבּן אױיף
יידיש. און עס בּאַװײַוט זיך דאָס יידישע בּוך אין דער יידיש ער
שבר אַ ד',
אונטער דעם אײנפלוס פון דער אַנטװיקלונג פון פּאַרשידענע לעבּנס=
געביטן זענען אַנטשטאַנען נײַע בּאַדערפעגישע אויף דעם עקאָנאָמיש:פאָליטישן
געביט וי אויך אויף דעם קולטורעלן, בּאַדערפענישן ווצלכע די יידישע מאַ=
סע האָט געמוזט שטילן, פּאַמעלעך האָבּן פאַרלוירן אירע בּאַדײַטונג די נאַווע
מעשה:גיכלעך וועלכע זענען געװען די איינציקע (אַחוץ די יעבּעט-ביכער)
גייסטיקע נאַרונג פון די מאַסן, ס'איז אַנטשטאַנען אין דער ײדישער שפּראַך
אַ רײַבע פּאָעזיע, נאַװעלן, ראָמאַנען, דראַמאַטן, קאָמעדיעס, מיט איין װאָרט
דאָס אַלץ װאָס טראָגט דעם נאָמען שיינע ליטעראַטור. מ'האָט זיך שױן ניט
באַנניגט מיט בּלויסע איבּערזעצונגען פון פרעמדע שפּראַכן אױף די ידישע
פון װערטפולע ווערקע -- ס'איז אַנטשטאַנען אַן אָריגיגעלע שיינע ליטערא=
טור, אויף דעם געבּיט פון דער יידישער ליטעראַטור האָבּן זיך געװויזן אַזעלכע
אָריגיגעלע אַרטיסטן וי פּרץ, רייוען, אַש, ראָזענפעלד, נאָמבּערג, שלום
עליכם, גאָרדין, פינסקי און אָסן אַנדערע, נײַע ליטעראַרישע, אַרטיסטישע
שטרעבונגען וועלכע פליסן אין דער הײַנטיקער אַלװעלטלעכער ליטעראַטור
דריגנען אַרײַן פּאַמעלעך אויךף אין די יידישע, װעמענס אייסערלעכע פאָרם
וועמענס פּראָכלעמען באַקומען אַן אַרטיסטישן סימן, ס'זענען איבּערזעצט =
וװואָרן פאַרשידענע װיסנשאפּטלעכע ווערטפולסטע ווערקע אויף יידיש, ס'זענען
אנטשטאַנען אַריגינעלע, ס'גייט אַרויס אַ מאַסע יידישע צײַטונגען: פּאָליטישע,
ליטעראַרישע, װיסנשאַפטלעכע. ס'ווערן געגרינדעט פאַרשידענע קולטורעלע,
עקאָנאָמישע, פּאַליטישע אינסטיטוציעס, װוּ די אומגאַנג:שפּראַך איז די יידישע,
ס'איז אַנטשטאַנען אוך ס'אַנמװיקלט זיך דאָס יידישע טעאָטער, אין װעלכן
236 פּרעסט. שטימען
ס'ווערן געשפּילט די אַריגינעלע יידישע טעאַטער:שטיקע און די בּאַרימטץ
דראַמאַטן פון אַזעלכע קינסטלער וי שעקספיר, איבּסען, הױפּטמאַן, מעטערלינק
און אַ סך אַנדערע. בּקיצור;: דאָס גאַנצע פֿאַרשידנארטיקע, זײיער רײַכט גיים.
טיקע לעבּן פון די מאַסן לעפט און אַנטװיקלט זיך אין דער יידישער שפּראַך,
די שפּראַך אין ועלכער ס'קענען און ס'זענען געשאַפן און קריסטאלי
זירן זיך אַזױנע שינע אוצרות פון אונדזער נשמה; אױף װעמענס הארטץ
ס'קענען און סזענען אויסגעשפּילט די צערטלעכסטע מעלאָדיען װעלכץ צי
טערן אין אונדוער רײַכער זעלען װעלכע קען געבן אַ קינסטלעריש קלייד
דיזע אַלע געפילן און בּילדער און געדאַנקען װעלנץ שטרעבּן אין אונדון
און וועלכע געפֿינט אַן אויסדרוק פאַר די אַלע סובּטילש און שווערע באַגריכן
פון דער װיסנשאַפּטלעכער װעלט, אַזא שפּראַך לעבּט און װעט לעבן אַ שׂפראַך
אין ועלכער ס'רעדט און פילט און דענקט כּמעט די גאַנצע יידישע מאַסע אין
רוסלאַגד, גאַליציע, אַמעריקע, רומעניע און אומעטום װוּ זי געפינט זיך אין
מאַסן און אין װעלכער ס'זענען געשאַפן די אַלע פאַרשׂידענע װערקע פונעם
גאַנצן גײסטיקן לעבּן -- װערקע ועלכע ווערן פון דיזע מאַסן געלעון, אוא
;
שפּראַך האָט מיט דעס זעלבּן פרױסגעגעבּן איר אורטייל איבער זיך זעלמסט,
איבּער איר עקסיסטענץ-בּאַרעכטיקונג, איבּער איר אַנטװיקלנג, איבער איר
צוקונפט -- אַזאַ שפּראַך קען זײיןן, זי איז און וועט זײַן די נא:
ציאָנאַל-שפּראַן פונעם יידישן פאָלק!
און ווען צוליבּ פאַרשידענע סיבּוֹת און ספּעציעל מחמת דעם װוקט פו,
עם פּאָליטישן און נאַציאָנאַלן בּאַװוּסטזײַן פון די מאַסן, מחמת דעם אויפבליען
פון דער ײדישער ליטעראַטור בּכלל, מחמת דעם קאַמף און פאָדערונג מו
אמתער פּאָליטישער און נאַציאָנאַלער גלײַכבּאַרעכטיקונג פון די יידן אינעט
שטאַט -- אי אַרױסגעשװוּמען די פאָדערונג פון אַנערקענען די ידישע
שפּראַך, דעם זיג ?סשאַרגאָן" פאַר אַ נאַציאָנאַל-שפּראַןך פון די יידןן, איך
אַנטשטאַנען דעמאָלס דער הייסער קאַנף אין בּלעטער, פאָרטרעגע, פאַרזאַמלונ:
גען װעגן; העבּרעיש אָדער יידיש,
1
און אין דעם 7אַמף פאַר העבּרעיֵש דאָבּן די אָנהענגער פון לשון-קירש,
וועמענס גרעסטן טייל בּילדן די ציוניסטן, אועלכע װאָס פאַרשטייען אַלײן נישט
דאָס העבּרעישע און רעדן נאָר פּויליש, האָבּן צונויפגעמישט צוויל מאָמענטן
דאָס װאָס ס'איז, ס'אַנטװיקלט זיך, מיט דעם װאָס זײי װאָלטן סזאָל זײַן, מיט
זייער באַגערן.
1 דיזע נאַציאָנאַלע פאָדערונט האָט נבּען דעד ,אומנאַצישָנאַלעױ*, , צנטיגאַציאָנאָלער =,
קאָסמאָפּאָליטישער* פּראַלעטטריאַט דער קרשטער אױפגעהױבן און געקעמפט פאַר איר, דאַר בנ
אין רוסלאַנד און מיר אין געַליציע,
סעפּטעמבּער 1008 2317
און עבּען בײַ דעס פאָרשן די סאַציאַלע ערשײַנונגען דאַרף מען קורם=
3 אויף וויפיל דאָס אין מעגלעך, אַפּשײדן זײַן ,אין", זײַנע בּאַגערן און
וינטשע פון דעם געפאָרשטן אָבּיעקט און בּײַם אַרױסציען די לאָגישע קאָני
כעקווענצן אויף הײַנט און האָראַסקאָפּן אויף דער צוקונפט האַלטן זיך שטרענג
אָן די פאַקטן, װעלכע דאַרפן זײַן דאָס איײנציקע מאַטעריאַל און מיטל צוֹם
ערקענען די אַנטװיקלונגס:טענדענצן, און אַרױסציען פון דיזע פאַקְטן אפילו
טועלכע קאַנטעקװענצן װועלכע װאָלטן געווען אַן אַנטיטעזע צו אונדוערע
ווינסשש אין דיזער זאַך, וועלכע װעלן אָבּער זײַן אין האַרמאָניע מיט דעם
קול פון די לעבּעדיקע פאַקטן, מיט איין װאָרט: מ'מון אָפּטײלן דעם סבּיעק=
כיוון כאַמענט פון דעם אבּיעקטיוון און בײַם נאָכפאָרשן אַזעלכע ערשײַנונגען
וי די שפּראַך קערעווען זיך מיט דעם צװייטן, און אונטער דער ככּנה צו
גאַגיין א גרויסן פעלער -- נישט אונטערצואַרדנען דעם צווײטן מאָמענט דעם
צרשמן,
עבען דיזן פּרינציפיעלן פעלער באגייען די לשו-קודשע ,קעמפּטער"".
זייער סובּיעקטיווע פאָרליבּע, זייער סובּיעקטיוון װוּנטש נעמען זי פאַר אִבַ=
יעקטיווע פאַקטן און שרײַען -- העבּועיש איז אונדזער נאַציאַנאַל:שפּראַך
אָדער וועט אַזעלכע זײַן, פאַר גאַרנישט האַלטן זיי די פאַקטן וועלכע זאָגן
עפּעס גאנץ אַנדערש, פאַר גאָרנישט ואַלטן זײי די אַרגומענטן, וועלכע זצ=
נען דורך די פאקסן אַרויסגערופן און וועלכע פאַרטײידיקן זײ -- אלץ און
דעצידירנד איז פאַר זיי זײיער אייגענער וילן, זייער װוּנטש. פאַרטיפט
אין דער פאַרגאַנגענהײט, האָבּן די רעאַקציאַנערע (אויך אויף אנדערע געבּיטן)
פאַרגעסן אָן דער געננװאַרט און אָן דעם װאָס פאר אַ װײַזערס עס גיט די
געננווארט אויף דער צוקונפט, נעגירנדיק און איגנאַרירנדיק די לעבּעדיקע
מאקטן, זענען זיי דורך די לעצטע איגנאָרירט געװאָרן. דאָס לעבּן גײט צו
דער טאַגעס:אַרדגונג איבּער זיי, איבער זייערע ווינטשע און ,טעאָרעטיזירן"*
ענן העבּרעיש אַלס א נאציאַנאַל:שפּואַך און גייט דעם וועג, וועלכן ס'האָט
זי אַלײן געבּאַנט,
דאָס ,פּיום דעזידעריום' פון דיזע לשויקודשע שרײַערס װעט נישט
ענדערן דיזן צושטאַנד. די כאַקטן, די קראָפט פון דעם לעבּן אין שטאַרקער
פין זייער ווילן, הגם דאָס װאָלט געװען דער װילן פון די פּױליש:רעדגדע
ציוניסטן, און אַ אומבּאַשטרײַטבּאַרער פאַקט איז דאָס, אַז די יידישע מאַסע
רעדט, פילט, דענקט, לעבּט איף ידיש. א פאַקט איז, אַז די גייסטיקע בֹּא2
ערפענישן זענען געשטילט מיט װערקע אין דער ײידישער שפּראך. א פאַקט
איז, אַז די יידישע ליטעראַטור, אי די שיינע אי די װיסנשאַפטלעכע, איז
גרויס און אַנטװיקלט זיך פון טאָג צו טאָג און װען מיר װעלן באַטראַכטן
דאָס, אַז די גייסטיקע באַדערפענישן אנטװיקלען זיך װאָס אַמאָל מער און אַז
דיזע װעלן מוזן געשטילט װערן אין אַ פאַרשטענדלעכער שפּראַך, ד"ה אין
דער יידישער שפּראך -- דאַן איז די קאָנסעקװענץ לײַכט פארויסצווען
238 פר עסע. שטימען
ס'וועלן נישט העלפן די יאַד האָק" געשמידעטע פאַרװירפע מצר די
העברעיסטן קעגן דער ידישער שפּראַך, אַז זי אין קיין שפּראַך, אַז זי אין
אומעסטעטיש אד"נל, אֵיעדע שפּראַך, בִיז זי װײַזט זיך אין אַ בּאַזונדארער,
ספּעציפישער, קריסטאַליזירטער פאָרם מיט אַ גראַמאַטיק, אָרטאַגראָפיע, סטי=
ליסטיק אאַז"וו, מוז אַדורכגײן אַ הונדערטע יאָרן דויערנדע עװאָלוציע, אואַ
שיקזאַל האָבן געהאַט אַלע הײַנטיקע אײראָפּעלישע לעבּעדיקע שפּראַכן און
האָבּן געהאָס די פריערדיקע און װעלן האָבּן אין דער צוקונפט אלע שטּראַכן,
װאָרן זיי זענען אָפּהעגגיק פון דער אַלגעמײנער אַנטװיקלונג, אויך די ידישץ
שפּראַך װעט ווערן מחמת דער אַנטװיקלונג צו אַ סיסטעמאַטיזירטער שפּראַך.
זי האַלט איצט אין איין אַנטװיקלונג,
און די עסטעטישע מאָס טאר מען אין אַזעלכע זאַכן נישט צולײגן,
װאָרן דער עסטעטיום קען נישט זײַן קיין קריטעריוט בּײַם אָנערקענען
אַ שפּראך פאַר א נאַצישנאַלע, אַזאַ. קריטעריום קען נאָר זײַן דער מאַמענט,
דער עפַקט, אַו די מאַסע פון א געויסער נאַציאָן רעדט אין דיוער שפּראַר.
און עבּן דעם לעצטן פאַקט בּאַאָבּאַכטן מיר בּײַ דער יידישער שפּראַך, אוך
אויך דיזער גיט אונדז א װײַזער אויף די צוקונפט, :
דאָס העכּרעישע לשון װי למשל לאַטײַניש, גריכיש און אַנדערע גצ=
הערן צום אַרכעשלאָגישן מוזעוּם פון לשונות,. מתים קען מען גישט איים=
וועקן. זי װעלן בּלײבן מתים, לעבּן אין דער צוקונפט קען נאָר דאָס װאָס
לעבּט איצט, װאָס האָט אין זיך די לעבּנסקראַפט. דער זשאַרגאָן" האָט אַואַ
לעכנסקראַפט, און דֶעריבּער קעמפט דער באַװוּסטער אַרבּעטער פאַר וײַן
נאַציאָנאַלע אַנערקעגונג,
א
אויף דיזער גרונדלאַגע איז אַרױסגעשװוּמען די קאַנפערענץ פאַר דצִ-
יידישער שפּראַך אין טשערגאָוויץ, כאָטש אויף דער טאַגעס:אַרדנונג זעגען געריען
אַנדערע פוגקטן, איז אַרױסגעטרעטן אַלס װיכטיקסטער דער וועלכער . | איז
נישט געווען אִף דער טאַגעס-אָרדנונג, די פראַגע: העבּרעיש אָדער יידיש, און
עבּן דער בּאַשלוס אין דעם ענין איז דער װיכטיקסטער, דער פּרינציפֿיעלע-.
,די ערשטע קאָנפערענץ פֿאַר דער יידישער שפּראן
אָנערקענט יידיש פאַר אַ נאַציאַנאַלע שפּראַך פון יידישׂ
פאָלק און פאָדערט איר פּאָליטישע, קולטורעלע און ג9:
זעלשאַפּטלעכע גלייכבּאַרעכטיקונג'.,
די אױבּיקע רעזאָלוציע איז נאָר אַן אױסדרוק פון דעם ק אַ בס ט אַ=
טירטן פאַקט. זי װײַוט אָן, אַז די וועלכע האָבּן דעס באַשלוס געמאַסט
האַלטן זייער האַנט אויפן פּולס פונעם לעבּן פון די יידישע מאַסן, אַו זיי, דיאָס.
האָבּן דאָס בּאַשלאָסן, זענען --װי סזאָגט ויכטיק נאַ ט ב ע רנ --,די אס
פון יידישן פאלק װאָס לעבּן, טראַכטן און פילן אויף אונדזער מאַטע:לש'
8-ײ 41
סצפטעמבּער 1908 579
און עבֵּן אין דיזער בּאַשלאָסעגער רעזאָלוציע ליגט די גאַנצע און װיכטיקסטעץ
בּאַדײַטונג פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ.
אין ,טאָגבל אַט* לעמבצרג, גומ' 181, סעפּטעמנער 29, גײט אַן אַױטיק+
,א ג צשפר צך מיט ד"ר שטרויכצר*, געחתמעט מ, ק,:
בּשעת איך בִּין געװען אין טשערנאָװיץ צו דער ,שפּראַך:קאַנטערעַנץ",
האָבּ איך געמאַכט אַ צאַזוך דעם פּרעזידענט פון דער געמײינדע און פרצְויי
דענט פונעם יידישן קלוב אין פּאַרלאַמענט, ה' ד"ר שטרױכער,,
,.. דער ערשטער שמועס ועלכן איך האָב מיט אים פאַרפירט איז נע:
ווען: װעגן דער שפּראַך-קאַנפערענץ. ד"ר שטרױיכער האָט מיר געענטפערט
גאַנץ פּשוט, אָן אײבּערשפּיצלען:
-- איך פאַרהאַלט מיך צו דער קאַנפערענץ און צו אירע פאַראַנשטאף.
טער מיט דעם גרעסטן רעשפּעקט און סימפּאַטיע, װײַל איך זע דרין ,אַ יידישץ
זאַך', װײיניקסטנס דעם גוטן ווילן עפּעס יידישעס צו טון, און דאָס אין שי
גענוג מײַן סימפּאַטיע צו ערוועקן. פון די שריפטשטעלער האָט אויף מיר בא
זאָנדערס אַ גוטן אײַנדרוק געמאַכט ה' אַש, בײַ װעלכן עס שפּריצן אַרײס
פּאָעטישע פונקן אַפּילן אין אַ געוויינלעכער רעדע...
בּעצם:הדבר אָבּער מוז איך זאָגן, אַלס ייד, אַז מיר לייגט זיך נישט
אין קאָפּ און אויך מײַן ידיש האַרץ בלײַבּט גאַנץ פאַרשלאָסן טאַר דע
אידעע צו ערקלערן דעם דײַטשן זשאַרגאָן פאַר אונדזער אַ נאַציאָנאַל=שפּראַר.
איך האָבּ אַלײן זײער גערן צו רעדן ;ײדיש' און איך רעד טאַקע אָפט
,יידיש'ן אֶבּער אַז מען שמועסט פון ,נאַציאָנאַל:שפּראַך' מיינט מען דאָך דאָ
שױן נישט די װאָכנדיקע שמועסן, נאָר די נשמהיתרה פון אונדזער פאָלק,
און די דאָזיקע נשמה אינעם זשאַרגאָנישן בּגד איז מיר זייער שװער זיך
פאָרצושטעלן,
דאָס איז מײַן מיינונג אַלס פשוטער ייד, אַלס איינער פונעם פאָלק,
ליבּט דאָס פאָלק און זײַנע טראַדיציעס און וועלכן עס איז שװער גלמכגיל
צו פאַרטראָגן, בּשעת ער זעט װי דיזע טראַדיציעס, פאַר וועלכע אונדזע-
האָט מיט אַזױ פיל בּלוט בּאַצאָלט, וערן לײַכטזיגיק אַװעקגעשאַפּט, אָדער ח
גאָר אַראָפּנעװירדיקט, װאָס איר פרעגט אָבּער מײַן מיינונג אַלס יידישצ.
פ אָלי טיקעו, מז איך אײַך זאָגן, אַז פֿאַר א פאָליטיקער ענען- די
אָפּשטימונגען פון אַזעלכע קאָנפערענען אין אַזעלכע אײַנשנײַדנדע נאַציאָ.
נאַלע פּראָבּלעמען קײן שום װערט נישט האָבּן, פאַר די פּאָליטיקער קען
נאָר די צוקונפט בּאַװײַזן, װער פון די שטרײַטנדע צדדים האָבּן רעכט
געהאַט, און אַזֹי לאַנג װי דער באַװײַז פעלט, אין די טאַקטיק פרנעט
,יידישן קלובּ" די איינציק ריכטיקע:; מיר האָבּן איינפאַך שטענדיק געפּאַדאשרט
די רעכט פון בּייד ע אנדוערע שפּראַכן בּאַגלײַך, זעט אַלע אונדוצ"צ
אס
4 {פי :2 = /8.
2
פ
4 6
א א
יט
243 פרעסע. שטימען
אגטרעגע און אינטערפּעלאַציאַנען, װעט איר שטענדיק דאָרט געפינען הע ב3=
רציש נעבּן יידיש. א אַז מיר װעלן האַלטן בּײַם פארלאננען
אַ גאַציאַנאַלע שולע, װעלן מיר אויך פאַרלאַנגען, אז א וג ד ז זאָל געגעבּן
װערן דאָס רעכט צו בּאַשטימען, אין וועלכער קלאַסע און אויף װעלכער
שפּראָך עס זאָל פאָרקומען דער אונטערר'כט,,
אָקטאָבּער 1908
עדי צוקונפט", נאָרק, אָקטאָבער 1908, זין 62--62;
די טשעונאָוויצער קאָנפערענץ און מיר
די יידישע שפּראַך:קאָנפערענץ אין צונויפגעקומען אין טשערנאָװיץ, בּו.
יקאווינע,, האָט דאָרטן ,געטאַגט" און איז זיך פונאַנדערגעגאַנגען, -- קיינער
:משמעות וייס ניט מיט װאָס. אַלץ װאָס איז דערװײַל דאָ בּאַקאַנט געװאָרן
איז אַז דיר זשיטלאָװסקי און י, , פּרץ און אַנדערע בּריליאַנטע רעדנער
אוך שרײַבּער האָבּן אָן אַ מאַנדאַט פון עמעצן, אֶן אַ בּאַשטימטן צוועק פאַר
די אויגן,, געהאַלטן פײַנע רעדעס װעגן דעם, צי איז יידיש אונדזער פאָלקס?
שפּראַך אָדער אונדזער נאַציאָנאַל-שפּראַך און,.. דאַכט זיך װײַטער גאָרגישט,
עס אין אֲפִּילו ניט זיכער, צי עס איז גאָר אויפגעחריבן געװאָרן די
8רפגע מכה די אָרטאָגראַפיע (ספעללינג) אין אונדזער אָרעמען לשון, שוין
גאָרניט ריידנדיק װעגן אַן אַלגעמײנע גראַמאַטיק װעלכע זאָל זײַן בּינדנד
פאַר אַלע שרײַפער,
מיר װעלן זיך דערצו מוזן אַליין נעמען, װײניקסטנס בּנוגע צו אונדו
דאָ אין אַמעריקע, דער ערשטער אויפרוף פון דער ,צוקונפט' איז, דאָס איז
אמת, געבליבן א קול קורא בּמדבּר, אֶבּער מיר װעלן פּרובּירן פונדאָסנײַ, לאָן
צְאָר דער קעמפּײן אַריבּערגײן,
עס קען אַזֹ ניט בּלײבּן, דאָס איז זיכער, און מען װעט מוזן אויפוועקן
די פּיר טעגלעכע צײַטונגען אין ניוײאָרק און די אַנדערע אין שיקאַגאָ, סט,
לויס און װוּ נאָך עס מעגן זיך געפינען יידישע בּלעטער. דאַן מוז צונוים:
-קומען אַ שרײַבּעד:קאָנפערענץ זיך צו אײניקן לכל:הפחות אויף דאָס אויסלייגן,
אַװװי פיל ידישקײיט דאַרף זײַן בּײַ אַלע ריכטונגען,
ט אָג 3 ל אַ ט*, לעמבערג, נומ' 189, אָקטאָבּער 1, אין אַן אַרטיקל ,ג אָך ד ע5
שפרצך. קאַָנפע רענץ" פון מ איר ה עגיש (סטאַניסלאָר):
,, איינס מוז אָבּער יעדן אויפפאַלן, -- אַז אַפילן די אָפּטימיסטן, דנ
צופרידענע זענען מודה, אַז די פילע מי און פינף:טעגיקע אַרבּעט האָט נישט
-מער געבּראַכט װי אַ ,קליין שטיקל פּאַפּיך", איך וויל מיך איצט נישט אמ
)17(
242 פּרעסע-שטימען
שטעלן דרויף, וויפיל אמת ס'איז דאָ אין דעם ,אמת" װאָס שטייט אָנגעשריבן
אויף דעם ,קליינעם שטיקל פּאַפּיר' און װועלכן װערט דאָס ,שטיקל פּאַפּיי"
װעט האָבּן פאָרן רעאַלן לעבּן איך ויל נאָר פרעגן: רבּותי, פאַרװאָס האָבן
;די לאַנגע הכנות, די פיל מי און פינף:טעגיקע אַרבּעט' נישט מער געבּראַכט
װי אַ ,קליין שטיקל פּאַפּיר"?
און די תּשוכה אױף דער שאלה ליגט דוכט מיך נישט אין די אַלא
תירוצים װאָס אַ טייל האָבּן אַרױסגעקװעסשט, און אַפילו נישט אין דאַײ
פאַרשידנהייט פון די שטרעמונגען אוֹן ריכטונגען װאָס האָט זיך בּאַװיזן בי
די קאָנפערענץ:טיילנעמער, זי ליגט פאַרגעװיס מער אין דעם אומבּאַװסטן
איבּערבּײַטן פון דעם פּראָגראַם אין דער טאַגעס:אָרדנונג פון דא"
קאָנפערענץ. קלאָרער אויסגעדריקט: אין דעם חילוק צװישן דעם װאָס דרי
קאַנפערענץ האָט ג עזאָלט טון און דעם װאָס זיהאָט ג עוואָלט טון, װאָרים.
וי מ'זאָל נישט דענקען איבּער דער ראָלע וועלכע די ײדישע שפּראַך פאַר-
נעמט און זאָל פאַרנעמען אינעם יידישן לעבּן, מון מען מודה זײַן אַז פאַרך
עצם פונעם יידישן לשון האָט דאָס פּראָנראט וועלכעס מ'האָט תּחילת מפרסם.
געװעזן געהאַט גראָד עטלעכע וויכטיקע פּונקטן, בּײַ וועלכע ס'װאָלט מעגלעף.
געװועזן אַ בּשותפותדיקע אַרבּעט פון אַלע, און די פאַרשידענע פּאַרטײ:שאַשי?
רונגען און ריכטונגען װאָלטן נישט בּולט אַרױסגעקומען. האָט זיך אָפֹּעַר
אַרױסגעװיזן, אַז נישט דאָס איז געװעזן די כּוונה פון דער קאָנפערעבץ.
אָדער פונעם רוב פון אירע טיילנעמער,
,., פרעגט זיך איצט: װוּ אייגנטלעך ליגט די סיבּה פון דעם פּראָגראַם?
װעקסל?
אָט די שאלה איז די װיכטיקסטע, און װײַל מיר װילן זי נישט אָפַּק+
מען מיט אַ פּוסטן אױבּערפּלעכלעכן תּירוץ, מוזן מיר דאַן בּאַשולדיקן נישט
די קאָנפערענץ:טיילנעמער, נאָר טאַקע די עסקנים און אײַנבּאַרופער פוך
דער קאַנפערענץ, װאָס נאָר זיי, אויפבּויענדיק די קאָנפערענץ אויף אַ שלעכטן
יסוד און געבּנדיק איר אַ נישט:געהעריקע פאָרֶם, האָבּן דערצו גורם געװעזן.
װאָרים ווען מיר װעלן אויך צוגעבן, אַז דער אַנטװיקללונגס:גאַנג פון דעָפ.
יידישן איז שוין צוגעקומען צו דעם פונקט װוּ די התחלה צו אַ געמײגזאַמצַי
אַרבּעט האָט געמוזט געמאַכט װערן, אַזױ איז דאַדרונטער גיכער צו פאַרשטײן
געוועון דאָס שאַפן פון אַן אַרט אַקאַדעמיע פאַר יידיש װווּ ס'אָלן
האָבּן צוטריט נאָר מוסמכים און קאָמפּעטענטע מענטשן, נישט אַ קאָנפּערעַנץ
פון וועמען ס'איז, אַבּי נאָר ער בּאַצאָלט די פּאָר קרוינען,
און ווען דער ערשטער פעלער איז שוין געמאַכט, זענען בּאַגרײַפּלעכעלפּ.
װײַזע נאָכגעקומען נאָך אַ פעלער און נאָך אַ פעלער. אַלס אַזעלכץַ איד
אַנטשידן צו בּאַכראַכטן אויך די נײַ-געשאַפּענע אָרגאַניאַציע צוליב ײדיש,
אויף וועלכערס אָרט עס װאָלט גיכער געדאַרפט באַשאַפן צו װערן א שריפט.
שטעלער-אָרגאַניזאַציע. אויסערדעם האָבּן די איניציאַטאָרן און שעפּפער פיר
אָקטאָבער 1908 245
אָט דער אָרגאַניזאַציע איבּערגעגעבּן, אַז זי שאַפן אַ װערק װעלכעס װעט
זיך דאַן ווענדן הױפּטזעכלעך געגן זי אַלײן בִּיז איצט זענען געמלעך די
דאָזיקע הערן געקומען מיט דעם ,שלאָגנדן מאָמענט', אַז 90 פּראָצי פון
יידישן פאָלק לעבּן, טראַכטן און פילן אויף אונדזער מאַמע:לשון, דיה אַן די
נישט;אָרגאַניזירטע אָרגאַניזאַציע פון ידיש אומפאַסט דאָס גאַנצץ יידישע
פאָלק (װײַל די איבעריקע 10 פּראָצי שפּילן בּאמת קיין ראָלע נישט), כּהיום
װי לעכערלען װעלן זײ ערשײַגען, װען דורך דער אָרגאַניזירונג װעט די
אָרגאַניזאַציע צוזאַמענשרומפּפן צו אַ פּאָר הונדערט אָדער בעסטנפאַלס צו
א פּאָר טויזנט מענטשן? און נישט נאָר לעכערלעך װעט עס זי מאַכן, נאַר
עס װעט זי אויך זײער אַ סך שאָדן צו דער פּאָליטישער אַנערקענונג צו
וועלכער זיי שטרעבּן אַזױ. דען די פּאָליטיק רעכנט זיך כּידוע מיט טרוקענץ
צאָלן, ווען אַזעלכע זענען נאָר פאַראַגען. װי למשל דאָ קען אַלס יסוד נאָר
דינען די מיטגלידער:צאָל פון דער אָרגאַניזאַציע,,
אין , העולם* נומ' 89, אָקטאָבער2, שרײבּט ד"ר יעקב גאַ כט פאָקשאן) אין אַן
אַרטיקל ,ס' איז צייט צו טון";
, איך בּאַטראַכט די האַנדלונג פון די זשאַרגאָניסטן אין טשערנאָוויץ
פאַר אַ נאַציאָנאַלער בּאַלײידיקונג, פאַר אַ שװאַרצן פלעק אין דעם בּלאַט פֿון
אונדוער נײַער געשיכטעי.
,, צי איז גענוג, װאָס מיר װעלן די דאָזיקע רעזאָלוציע בּאדויערן און
זי אין האַרצן מבטל זײַן! צי אין גענוג, װאָס מיךר וועלן וויינען פארבאַהאלט
סענערהייט אויף אונדזער חרפּה, אין דער צײַט װאָס די דאָזיקע זאַך אין גצָ.
טאָן געװאָרן עפנטלעך, פֿאָרן גאַנצן פאָלקן
צי איז גענוג, װאָס מיר װעלן איבּערטראָגן אונדזער װײיטאָג בּחדרי,
חדרים און וועלן נישט צו װיסן געבּן אונדזער צער אַלעמען! גיין! טויונט
מאָל ניין! די לעצטע זינד װאָלט געווען גרעסער פון דער ערשטער, אוב מי-
װעלן אין אַזאַ צײַט שװײַגן, װעלן מיר נעמען אויף זיך אַ זינד װאָס װעט
נישט קענען פאַרגעבּן וערן, |
אין אונדזער נאַציאָנאַלן לעבן איז פאָרגעקומען אָן איבּערקערעניש, א
איבערבּײַט פון די װערטן, ס'איז געקומען די צײַט, ווען יעדערער װאָס האָט
ליב זײַן פאָלק מיטן גאַנצן האַרצן דאַרף מקדים זײַן דעם ,נעשה" (,מיר װעלן
טון") צו דעם ,נשמע" (,מיר װעלן הערן"), דאַרף זיך פלײַסן, אַז אַלע זײַנע
גוטע מחשבות װעגן דער צוקונפט פון פאָלק זאָלן זיך פאַראײיניקן צו ט אַ ט,,,
צװײ נאָטיצן אין ,ז * 5 בּירנגוימס וואָכענבּלאַט- נומ' 5, אָקטאָ,
בער 2, די קרשטע געחתמעט מ,, די צװײטע--ד'ר בּירנ בוים.
מיאוסע פאַקטן
וי אַזױ מען זאָל זיך נוהג זײַן מיט נאַציאָנאַלע דיכטער, בּאַדאַרף מען
244 פּרעסע-שטימען
זִיךְ נאָר בײַ יידן לערנען. אין אַ גאַליציש שטעטל האָט זיך געטראָפֿן. אַו
איינער פון די פאַנאַטיקער װאָס זידלען די העבּרעישע שפּראַך מיט זייער אָנ"
הענגלעכקייט צו איר האָט צוגעשריגן אַשן; ,גייט צוריק נאָך רוסלאַנגדר מ
אײַער פאַרשטונקענער שפּראַך!" געשריגן האָט ער דאָס נאַטירלעך אין דער
אייגענער ,פאַרשטונקענער" שפּראַך, װאָרן אן אַנדערע קען ער דאָך נישט. אין
דער זעלבּער שטאָט איז עס געשען, אַז אַ צוייטער פאַנאַטיקער האָט אַשן
געדראָט מיט שלעג, און װי ער האָט װעגן דעם בּאַקומען אַן אמתן און געֵ*
זוגטן פּאָטש פון דעם הייסבּלוטיקן דיכטער, האָט ער דאַן בּײַנאַכט אַשן אי
בּערפאַלן אויף דער גאָס און אים פון הינטן אַ קלאַפּ אױסן קאָפּ געגעבּן,
אויך אין דער אייגענער שטאָט האָט אַ דריטער פאַנאַטיקער פּרצן אָפּגעפּאַסט
פרימאָרגנס, וי פּרץ איז אַװעקגעפאָרן, און אים געשריגן אין װאָגן אַרײַן:
,פאָלקס-פאַררעטער!י און נאָך אַזעלכע ווערטער, פּרץ האָט אַפילו געהאַט דעם
קלוגן אײַנפאַל אים רוּיִק צו ענטפערן; ,דערפאַר, יונגערמאַן, איז נישט כּדאַי
געווען אַזױ פרי אויפצושטיין" נאָר די עפנטלעכקייט טאָר דעם פאַקט און
אַנדערע פאַקטן ניט אָפּמאַכן מיט אַ וויץ:ווערטל, אַזעלכע פאַקטן זענען סימנים
פון אַ שווערער פאַלקס:קרענק, וועלכע קענען אַפילו דעם גרעסטן אָפּטימיסט
צונעמען זײַן גלױיבּן אין דער צוקונפט. -- -- --
אמת, די אַנפאַלער זענען נישט די קליגסטע און איך נישט די בּעסטע
פין זייער שטאָט, אָבֶּער אַ שלעכטער סימן בּלײַבּט עס פאָרט, אַז אועלכע
קאַרליקעס האָבּן געהאָט די העזה אויף אַזאַ מיאוסן אופן אָנצופאַלן אויף
גרויסע מענטשן,
נאָר איין טרייסט איז פאַראַן; אַז נישט אומעטום האָט זיך אַזױנס פֹּאַי
סירט, אין א סך שטעט זעגען די דיכטער אַפּילו פון זײיערע געגנער מיט
גרויס ליבּשאַפט און דרך?ארץ אויפגענומען געװאָרן
די מוין
װאָס הידושן מיר זיך װעגן די דערמאָנטע געשעענישן? װאָס חידושן
מיר זיך וועגן די פּאָר פאַנאַטיקער מיט די פאַרכמאַרעטע קעפּ, װאָס זיי האָבּן
זיך מיט זייערע הענט און מײַלער אויף פרצן און אַשן געװאָרפן? זיי זענען
דען פון דער לופט אַרױסגעװאַקסן? זי האָבּן דען נישט לערער געהאַט --
מיט אַ פּאָר נידעריקע מדרגות קליגער, אָבּער בּטבע נישט פײַנער פון וײ,
נאָר נאָך פאַלש דערצו?,,, נאָר אױף װאָס זאָל מען זיך דען ריכטן פון
אַ מענטש װאָס האָט די אומגלייבּלעכע העזה צו שרײַבן וועגן דער קאָנפע:
רענץ גופא די פאָלגנדע װערטער;
,די גאַנצע צײַט װאָס איך האָבּ מיך געפונען איף דיזער ,מערקוויר"
דיקער" קאָנפערענץ האָט מיך בּאַשעפטיקט איין הױפּטגעדאַנק: מיט װאָס פאַר
אַ סאָרט חולאת האָבּן מיר דאָ צו טון?,, פאָר מיר, פאַרשטײט איר מיך,
אָקטאָגער 1008 245
איז געווען קלאָר, אַז די אַסיפה בּאַשטײט פון אַבּנאָרמאַלע מענטשן
פון ענטאַרטעטע ידןי
איצט איז קיין ספק נישט מער! פּרץ, אַש, נאָמבּערג, רײוען, זשיט.
לאָוסקי, מענדעלע װאָס װאָט די קאָנפערענץ מיט אַ בריוו באַנריסט און
איז נאָר דערפַר נישט געקומען, װײַל ער איז צו שװאַך געװען צו פאָרן,
שלום:עליכם ועלכן נאָר שלאַפּקײט האָט צוריקגעהאַלן פון קומען, דוד פּינ:
סקי און אַלכּסנדר האַרקאַװי װאָס האָבּן נישט געהאַט די צײַט צו מאַכן די
גרויסע נסיעה פון אַמעריקע קיין אײיראָפּע, אָבּער האָבּן געשיקט זייערע צו.
שטימונגקן צו דער קאָנפערענץ, דינעזאָן, בּעל-מתשבות און אַלע די אַנדערע
שרײַבּער און כּלליטוער װאָס זענען מיט זייערע געפילן בל אונדז אין טשער.
נאָװיץ געווען, -- זי אַלע זענען ,אַבּגאָרמאַלע מענטשן', ,עַנטאַרטעטע יידן",
און נאָרמאַל און נישט ענטאַרטעט איז נאָר איין -- משה קלײינמאַן..
װועט איר זאָגן; ער איז משה קלײינפאַן?,.. װעל איך אײַך ענטפערן:
פרוווט און שטעלט אַרױף אַ מײַזל אױף אַ עלעקטרישן קנאָפּ, צי עס קען
נישט אַ גרויסע שיף אין די לופטן הײבּן און צעבּרעכן?..
דאָס אומגליק איז, אַז די גריזשעדיקע מױז זיצט אױף אַ עלעקטרישן
קנאָפּ,, אין דער רעדאַקציע פון אַ טאָגב לאַט,
,ד*ר גּירנגוימס וואָכענבּלאַט*, נמ' 5, אָקטאָבּער 2:
אַ בּריוו צו דעם ציוניסטישן צענ:
טראַלי;קאָמיטעט אין גאַליציען
צו דעם געערטן צענטראַל:קאָמיטעט פון
דער ציוניסטישער פאַרטײ אין גאַליציען,
לעמבריג
די אײַנרופער און סאָרבּאַרײטער פון דער יידישער שפּראַך-קאָנפערענץ
האָבּן פון אָנהייבּ אָן שטרענג געהאַלטן אויף נײטראַליטעט קעגן אַלע יידישץ
פּאַרטײען, און אַזױ איז אויך די קאָנפּערענץ גופא געפירט געװאָרן, אין אירע
החלטות געפיגט זיך נישט איין װאָרט װאָס זאָל זײַן קעגן דעם פרינציפ.
| = דאָס גיט אונדז דאָס רעכט צו פאַרלאַנגען, אַז מען זאָל זיך אויך קעגן
אונדז באַגײן אױף דעם אייגענעם אופן. װאָס זעען מיר אָבּערן אין אַ יידיפ.
שער צײַטונג, דעם לעמבּריגער ,טאָנבּלאָט', גייען שוין זײַט חדשים אַרטיק=.
לען--נישט פון אַ פּריוואַטן מענטש און נישט מיט אַ רולקער פּאַלעמיק,
דאָס װאָלט אונדז נישט פאַרדראָסן -- נאָר פול מיט שנאה, פול מיט נידעריקן
לצנות, פול מיט זידלערל קעגן דער יידישער שפּראַך:צאַװעגונג, און געשריבּן
דווקא אין דער רעדאַקציע אַלײן, אין דער לעצטער צײַט האָט
די דאָזיקע העצערײַ דערגרייכט די העכסטע מדרגח,
243 פרצסע. שטימען
עס איז קלאָר, אַז אַזעלכע אַרטיקלען, פאַרעפנטלעכט אין אַ ציוניסטישן
הױפּט:פאַרטײבּלאַט, מוזן אַװויסרופן אין דער בּאַנעלקערונג די מיינונג, אַו
די ציוניסטישע פּאַרטײ:לײטונג האָט איר הסכּמה דערצו געגעבּן. מיר אָבּער
קענען דאָס בּשום אופן גישט גלײבּן, מיר גלײיבּן נישט, אַז איר זאָלט איני
שטימיק זײַן מיט אַזאַ נישט-נאָבּעלן אַרױסטרעטן קעגן ערלעכע קולטורעלע
אַשטרעבונגען פון טויזנטער און טויזנטער יידן, צװישן וועלכע עס געפינט
זיך אויך אַ זייער גרויסע צאָל ציוניסטן,
מיר האָבּן עס דעריבּער געהאַלטן פאַר אונדזער חוב אײַך אויפמערקואַם
צו מאַכן אויף דע װאָס עס טוט זיך אין אײַער פּאַרטײ-אָרגאַן ,טאָנבּלאַט',
און מיר האָפן, אַז איר װעט דאָס נישט װײַטער צולאָזן.
מיט גרויס דרך ארץ
דאָס בּיוראָ פון דער קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך:
דוד טױיבֿיש ד"ר נתן בּירגבּוים
דערװײַליקער סעקרעטאַר פרעזידענט
טשערנאָװויץ, 30 סעפּטעמבּער 1908,
אין לעמצערגער ,ט אָ ג 3ל אַ ט*, נומ' 190 אָקטאָצּער 2, שרײבּט יע קב פּאָמע.
ר אַ גץ אין אַן אַרטיקל ,9 ר אַ קטי שע ארב עט":
,., לעולם קאָן דאַרין קיין מחלוקת נישט זײַן, אַז מען דאַוף דאָס
יידישע פאלק בילדן אין דער ידישער שפּראַן. פון אַ שיין געדיכט, פון
אַ געדיכט מיט אַ ניטשע:מאָטיו אַפילו, אָדער אַ שײינער טעאַטער=דיכטונג
לעבּט נישט אויף אַ פּאָלק. מען מון טאַקע דאָס אוֹיך געבּן, אָבּער דער עיקר
איז די ביל דונג װאָס איז וויכטיק פאַר זײַן פּראַקטיש לעבּן
אַ ייד װאָס קאָן נאָר ידיש לעזן, אָדער װאָס וויל נאָר ידיש
לעוּן, מוז האָבּן אויך יידישע רעכן-ביכלען. ער דאַרף װאָבּן ספרים מאַר
פיזיק, פאַר געשיכטע, פאַר לאַנדװירטשאַפט אאַז"ו, ער מוז האָבּן אַ גוט
לעזעגוך, די לעזער פון דער צײַטונג ווייסן שוין װאָס דאָס הייסט אַ לעזעי
בּוךְ וגפרט אַ גוט לעזעבּוך, מען וועט מיר ענטפערן, עס זענען דאָ ספרים
און ביכער פּאַר די װיסנשאַפטן, אָבּער דער עֵיקר איו דאָך, אַז מען זאָל זײ
קענען, דאָס פאָלק זאָל פון זיי וויסן, זיי זאָלן זײַן אין אַיעדן יידישן הױו--
אָט! איך וויל ערװיינען די לאַנדװירשאַפט. מיט דער לאַנדװירטשאַפּט, איו
סטאַטיסטיש נאָכגעװיזן,. בּאַשעפטיקט זיך אַ גרויסער, פּראָצענט פון אונדוערע
יידן, װײַל אַלע דאָרפסיידן און יידן פון די קליינע שטעטלעך האָגּן צו
שטיקלעך פעלד װאָס זי בּאַאַרבּעטן זיי. אַיעדער ווייסט, אַז די לאַנדװירט;
שאַפט איז אַ װיכטיקע װיסנשאַפט און טאַער האָט גוט געואָגט: ידי גי
שיכטע פון דער לאַנדװירשאַפּט איז די געשיכטע פון דער מענטשהייט'. אַלע
דאָרפס:יידן לעזן מייסטנס נאָר יידיש, קומט אַ שבּת, אַ יום-טוב, זוכט דער
אָקטאָבער 1908 247
דאָרפסיייד אַ יידיש געדרוקט בּיכל, און אַליין האָבּ איך געזען, אַז די גרעסטע
אָפּנעמער פון מעשה-ביכלעך און יידישע ראָמאַנען זענען די דאָרפס:ידן,
א סך דאָרפס-יידן לעזן נאָך בּכבודם ובעצמם די אַלטע צאינהוראינה, אַבֹּי
נָאָר זיי שעמען זיך נישט פאַר זייערע װײַבּער, צום סוף זעט מען נישט און
משן הערט ניקט, אַז אַ דאָרפס=יך זאָל האָבּן אַ בּיכל פון לאַנדװירטשאַפּט
זין דער יידישער שפּראַך. דאָס זעלבּע קען מען אויך זאָגן איבּער בעמיע,
:קיזיק אוֹן אַנדערע פּראַקטישע לערנעכצן,.,
(װײַטער רעדט דער אַרטיקל:שרײַבּער װעגן דעם, אַז אין אַנ.
דערע שפּראַכן זענען דאָ לעזע-ביכער װאָס זענען אַ כּל:בּו, װאָס מען
װיל איז אין דעם דאָ', און לײיגט פאָר אַרױסצוגעבּן אַזעלכע אױך
;אין יידיש, דערבּײַ װעט אױך די שפּראַך בּאַרײַכערט װערן מיט טעם?
נישע אויסדרוקן און טערמינעןן
אָט אַזעלכע און דערארטיקע פּראַקטישע אַרבעטן זענען מיר מחויב
נין טון פאַרן פּאָלק און זײַן שפּראַך, און דאַדורך קאָן נישט און װעט נישט
זײַן קיין חלוקי:דעות צװישן זשאַרגאָניסטן און העבּרעיסטן, ווער עס װוינטשט
דעם פאָלקס טובה װעט מיטאַרבּעטן דאָס פּאָלק צו בּילדן און אים ניצליכץ
זריסנשאַפטן צוצופירן, די לופטיקע ,טעאָריעס" אָבּער מיט די אבּסורדישע
,רעַזאָלוציעס" זענען נאָר געאייגנעט אַרויסצורופן האַמפּערײַען און מחלוקתן
אן שום נוצן
,ט אָג בּל אַטי, לעמבערג, נומ' 191, אָקטאָגער 4, האָט איגערגעדרוקט, מיט גאָה
קלײגץ סטיליסטישע שינרים, דעם גאַנצן לײטאַרטיקל פון איידישע ס ט אָג צי
בל אַ ט ט* (זצ זי 224),
יאין ,ר א ז סווצ ט* נומ' 01, אָקטאָבער 7 (סעפּטעמבאַר 24), איז גצדרוקט אַן אַרטיקל
344 אַמ ער קונגצען* פך איבּןד אוד (א. אידעלטאָן):
,., איך בּין זיך מודה; בּיז דער פאָרהאַנג האָט זיך אויפגעהויבן, האָבּ
האיך געלייגט אויפן צוזאַמענפאָר געוויסע האָפענונגען. צי איז דער זשאַרגאָן
א געמישטע שפּראַך אָדער א ריינע, אַ נאַציאָנאַלע אָדער נישט קיין נאַציאָ:
- באַלע, --דאָס איז נישט די זאַך פון צוזאמענפאָר, עס אין אָבּער אַ פאַקט, אַז
?פיל מיליאָנען יידן רעדן נאָר אויף דער דאָזיקער שפּראַך וועלכע נייטיקט זיך
נישט אין אונטערשטיצונג דורך קיין שום רעזאָלוציעס. אַ שפּראַך -- דאָס איו
אַןְ אומבּאַלעצּטער געגנשטאַנד, זי פילט נישט נישט קיין פריד, נישט קײן
װייטאָג,4 און װעגן איר איז נישטאָ װאָס זיך צו זאָרגן, מען דאַרף אָבּער
זאָרגן פּאַר יענע מענטשן װאָס רעדן אויף דער דאָזיקער שפּראַך, מען דאַרף
זי געבּן די מעגלעכקײים צו בּאַקומען אױף אָט דער שפּראַך ויסן, אַנט?
248 פּרעסצ-שטימען
וויקלונג. עס האַנדלט זיך נאָך נישט אין דעם, אַז אין אָט דער שפּראַך זאָלן
זײַן די פּערל פון דער שאַפונג אויפן געבּיט פון דער שינער ליטעראטיף
און מענטשלעכן געדאנק. די דאָזיקע פּערל זײַנען תּמיד און אומעטום געװעך
אַ קגין נאָר פון אַ קליינער גרופּע אױסדערװײילטע אינטעליגעגסן, אָבֹּער די
פּראָדוקטן פון קינסטלערישן און אינטעלעקטועלן שאַפן דרינגען ארטן אין
פאָלק אומדירעקט: דורכן לערער אין שול, דורך די תלמידים אין דעף
משפּחה, דורך 8 גרויטער צאָל מיטעלע אינטעליגענטן און דער געועלשאַפט.
אַזױ שטייט די זאַךְ בײַ אַנדערע, װוּ דאָס גאַנצע פאלק פון אױבן בּין אַראָפ
איז טאַראײניקט דורך איין שפּואַך, דאָס אומנליק פון יידישן פאלק באַשטייט
אין דעם, װאָס זײַן אינטעליגענץ איז לוט איר שפּואַך אָפּגעריסן פון 8
ס'איז נישט פאַראַן קיין זשאַרגאַנישער אינטעליגענט און אועלכר קען נישט
זײַן, מען קאָן בּיז אַ געװיסן גראַד װערן א געבּילדעטער מענטש קעגענ
גלויז די העבּרעישע שפּראַך, אויף וועלכער עס איז דאַ אי אַ קינדער:לי טס
ראָטור, אי א לערן:ליטעראטור, אי א ויסגשאַפּטלעכע, אָבּער מען קאֶן עס
נישט װערן קענענדיק בּלױז דעם זשארגאָן, אױיף װעלכן עס אין גאָרנישט
נישטאָ, בּכדי צו װערן אַן אינטעליגענט, מון מען װילנדיק נישט װוילנריק
אַװעקגײן פון זשאַרגאָן, בּאַקומען מער קאָמפּליצירסע פאָרשטעלונגען אוןי
אויסדרוקן פאַר זיי אין אַן אַנדער שפּואַך: דער זשאַרגאָן װערט נישט אֲרוים=.
געשטויסן, נאָר פארגליווערט אין קאָפּ אין די פּרימיטיווע רעמען אין װעלכעָ
ער איז געװוען קינדװײַז. קעגן דעם װעט קין שום רעזאַלוציע נישט הפי
באַשאַפן אַ זשאַרגאָנישן אינסעליגענט און אַן אמתן זשאַרגאַנישן ל
נער, װאָס זאָלן זײַן די פאַרמיטלער צװישן דעם דענקנדיקן טײל פון פאלק
דיק
און זײַן מאַסע -- דאָס איז די אױפגאַבּע פון אונדוער צײַט. און דאָס קאָןך
מען דער גרייכן נישט דורך רענעסאַנסן און נישט דורך פײַערלעכע רעדעס.
נאָר בּלויז אויף איין װעג: געבּן דער יידישער יוגנט די מעגלעכקייט צו הֹאַ=
קומען בּילדונג, כאָטש עלעמענטארע, און דערגאַנצן זי דערנאָך אױף זשׂאַר=
גאָן, אײַנאָרדענען זשאַרגאָנישע שולן, אַװנט:קורסן אאַזוו דאָרט װוּ דאָס
איז מעגלעך; אַרױסקריגן די מעגלעכקייס דערצו װוּ דאָס איז דערװײַל נישט
מעגלעך, -- דאָס אַלץ איו אַן ענין פּאַר געזעלשאַפטלעכע טוער, אָבֹּער גע=
זעלשאַפטלעכע טוער אַלײן זענען אָנמעכטיק אין דעם פּוט. די זאַך איו די
װאָס זשאַרגאָן איז דערװײַל נישט נאָר נישט קיין נאַציאָנאַלע שפּראַך, נאָר
אויך בּכלל קיין שפּואַך נישט. אוודאי, אױיף זשאַרגאָן רעױט מען; הײסט 9ס,
עס איז אַ שפּראַך, אָבּער בּכדי ער זאָל װערן די שפּראַך פון לימוךי
און לערנען, בּכדי ער זאָל װערן אַן אינסטרומענט פון פּינלטלעכן, און נישט-
פון פאַרפּלאָנטערטן דענקען װאָס װערט אױסגעדריקט מער מיט דער הילף
פון הענט און מיטיק װי פון װערטער און רעגלמעסיק געבּױטע זאַצן, דאַדף
:אָט די שפּראַך װערן שטאַנדהאַפּטיקער אין איר אינהאַלט און אין אירע מאָר=
מען, זשאַרגאָן אָבּער איז ניט קיין שפּראַך, נאָר אַ דור:הפלגה, װו יעדער
אָקטאָבּער 1908 249
װאָס שרײַבּט האָט זײַנע פאָרמען, זײַן סכום װערטער, זײַנע כּללים פון בּרי,
אַזױ אַז די זשאַרגאָניסטן גופא פאַרשטײען נישט אײנער דעם אַנדערן. די
אויפגאַבּע פון צוזאַמענפאָר אין געװען צו פיקסירן די שפּראַך, לכל=הפּתי?
פאָרן לימוד, פיקסירן די גראַמאַטיק, די ארטאָגראַפּיע, אױסקלײבּן אֵי=
נעם פון די פּילצאָליקע דיאַלעקטן פאַר אַ יסוד, בּאַשאַפן אַ לערן= קינדער:
און פּאָפּולער:װיסנשאַפטלעכע ליטעראַטור אד"גל, איך פּערזענלעך ספק, צי דעם
צוזאַמענטאָר װאָלט געראָטן זיך אַן עצה צו געבּן מיט די דאָזיקע אױפנאַבן,
און בּכלל צי לאָזן זיי זיך בּאַשײדן. אָבּער מיר װאָלטן געלױבּט דעם צואַ
מענפּאָר פאַרן גוטן ווילן, דער זשאַרגאַן גייט מיט גיכע טריט צו זײַן אונ5
טערגאַנג: ער װערט אַרױסגעשטופּט פון אונטן דורך די הערשנדיקע שפּראַכן
און פון אויבּן פאַרדאַרבּן אים אַלע אונדוערע מאַדערנע שרײַבּער און , צוריק=
געקומענע" אינטעליגענטן װאָס שרײַבּן אויף װאָס איר וילט נאָר נישט אויפן
יידישן זשאַרגאָן, אָנשטאָט רעזאָלוציעס װאָלט איך פאַרװערט אונטער דראָיג=
פון טױטשטראָף נ, גירנבּוימען צו שרײַבּן אויף זשאַרגאָן (אויסער, פאַרשטײט
זיך, פּריװאַטע בריוו), און אָשן און ענלעכע אָן אַ לכתּהילהדיקער גראַמאַט=
קאַלישער צענזור,
און אָנשטאָט דעם האָבּן זיך אין טשערנאָװיץ צונויפגעקליבּן דערװוא?=
סענע קינדער און אײַנגעאָרדנט אַ ליבהאַבּעריספּעקטאַקל אוױיף צו פאַרװײלן
דעם יידישן עולם, מען האָט זיך געקרימט, געקריגט וועגן פאַראַיאָריקן שׁגֵיי,
דעקלאַמירט, געזונגען הימנען און געלאָזט פײַערווערק. און אין אָט דער גאַנ.
צער קאָמעדיע איז דאָ אין טיף:טראַגישע זײַט, ט'איז אַרױסגעטראָטן אױה
אויסן די יידישע אָגמעכטיקײיט, אָדער די אָנמעכטיקײט פֿון אַ געװיסן טײל
זײַנעם, דאָס נישט ביכולת זײַן צו פאַרשטיין די סאַמע אײנפאַכסטע זאכ.
דאָס זענען בריות אויף צו שפּאַרן זיך, אויף אויפצוהיבן זיך אין די הינטער=
װאָלקנדיקע ספערן פון פרוכטלאָוע טעאָריעס, אָבּער טון אַן אַרבּעט געהער זיך
נישט אָן צו די דאָזיקע לײַט, איבּעריקנס, דאָס, קען זײַן, דערקלערט זיך
מיטן צוזאַמענשטעל, בּראָש פון צוזאַמענפאָר זענען געשטאַנען מענטשן, טאַף
וועלכע זשאַרגאָן איז אַן אױסנװוייגיקסטע מאַרקע, די איינציקע עטיקעטקע פין
זייער נאַציאָנאַליזם אָדער דעמאַקראַטיום, אָט די אַלע ,פרינציפיעלע" ושׂא":
גאָניסטן, מענטשן װאָס פאַרמאָגן אָנשטאָט לעבּעדיקע מעשים בּלױן טויטע
פּרינציפּן און פרוכטלאָזן פּלפּול,
2
אין ,װ אַ זסוו ע ט* נומ' 01, אָקטאָבּער / (סעפּטעטבער 24), געפינט ר אַזאַ בּריףף
מיט אַ תשובה:
אַ בּריוו אין ר עדאַ קציע
זיײיער השובער ה' רעדאַקטאָר!
איך בּעט געבּן אַן אָרט אויף די שפּאַלטן פון ,ראַזסװעט" מײַן פאָלל2=
= 2 פרעסע. שטימען
ידיקער דערקלערונג, אין מײַן בּאַריכט װעגן דער טעטיקײט פון דער קאָנפֿע=
רענץ פאַר דער ײדישער שפּיאַך און ליטעואַטור אין טשערנאָװיץ, װאָס איו
געדרוקט אין די נומערן 32, 33, 34 און 33 (ראַזסװעט', האָט מען די
"ידישע שפּראַך אין טיטל משנת שם געװען אױף זשאַיגאָן, װאָס עס גיט די
לעזער אַ גרונד צו מינען, אַו איך געהער צו די װאָס באַטראַכטן אונדוער
רייד:שפּראַך פּאַר אַ זשאַרגאַן, די פיליאָריקע פאָרשונג פון אונדזער שפּראַך
האָט מיך געבּראַכט צו אַ פאַרקערטן אויספיר, און מײַן קוק איז קלאָר אַרױט:
געאַנט. געװאָרן אין מײַנע ליטעראַרישע אַרבּעטן (,פרײַנד" פון 1907,
נומי 139 און 181, ,ליטעראָרישע מאָנאַטסשריפטן", בּוך 4) און אין מײַן רעפעי
ראט אויף דער קאַנפערענץ גופא, איך געהער אמת נישט צו די עקסטרעמע
אַנהענגער פון יידישׁוּ און בּעת דער אָפּשטימונג איבּער דער פרינציטיעלער
רעזאָלוציע אין טשערנאָװיץ האָב איך זיך אָפּגעהאַלטן פון שטימען, דאָך
אָבּער אַזאַ איגגאָרירונג פון אונדזער מוטערשפּואַןי, װי עס דריקט זיך אס
אין װאָרט ,זשאַרגאָן", האָבּ איך זיך אין מײַנע בּריוו צום ;,ראַזסװעט' נישט
דאָרלױיבּט,
,8 ,? אומקערנדיק זיך איצט קיין רוסלאַנד פון דער קאַנפערענץ פאַר
דער יידישער שפּראַך װאָס אין פאַרגעקומען אין טשערנאָװיץ, לג איך פאָר
מײַן דינסט פאַרשיידענע געזעלשאַפטן און פאַראײנען, װאָט בּאַציען זיך סימ
גאַטיש צו דער יידישער שפּראַך, אין לייענען רעפּעראַטן װעגן דער געשיכטע
פון דער שפּראַך און װעגן דער קאָנפּערענץ דאָרט װוּ דערויף איו דאָ די גע,
האֿריקע דערלױבּעניש,
איך בּעס זיך װענדן לױטן אַדרעס: שטאָט בּאָריסאָ, מינסקער גוב', צוּ
שמואל אײַזענשטאַטן,
| מיט פולקומער אַכטונג
שמואל אייזענשטאַט בַּרְּזְל)
בּאַריסאָוו 9--14,
פון דער ר עדאַקציע: בּאַצײכענענדיק די ײידישע (=80מסע88:0ץ
6 ססמס) שפּראַך מיטן טערמין ,זשאַרגאָן, דריקן מיר נישט אױס דורך
דֵעם נישט קיין פילאָלאָגישע, נישט קיין וועלכע ס'איז אַנדער אורטיילוננ. מיר
צאַצײכענען בלויז זאַכן מיט די נעמען אונטער וועלכע זי וענען בּאַװוּסט פון
לאַנג, נישט צוקלערנדיק קיין נײַע נעמען און נישט דורכפירגדיק קײן היס*
טאָרישע אױספאָרשונגען וועגן זייער אָפּשטאַם, אונטער פאגובת 8/אסעסקפס פֿאַר?
שטייען מיר דאָס װאָס איז אָנגענומען צו פּאַרשטײן אונטערן װאָרט ,העבּרציש',
און דער טערמין 08זסתסאצו (יידיש) איז קיין אײין רוסלענדישן לעזער נישט
צאַרשטענדלעך. רעדוצירן אָבּער די פּרינציפּיעלע פּראַגע װעגן דער ראָלע פיך
1 אין אָריגינאַל: 2268 40,08108209890ע829:0200ג.
5
- אין אָריגיגאַל: 2010160 ספסאגסק,
אָקטאָבּער 1908 281
דאר העבּרעיִשער שפּראַך און פון זשאַרגאָן צו דער פראַגע װעגן נאָמען איז
*בלהפחות קורצזיכטיק,
אין , ט אָ ג בל אַ ט *, לעמבערג, נומ' 193, אָקטאָבער 8, שרײבט מ. ק. אין אַן אַר-
טיקל , די יידישע עפנטלעכקייט און די ,ט שערנאָוויצ צר*:
.,, מענדעלע מוכר ספרים האָט ערקלערט געגנאיבּער דעם שרײַבער פון
דיזע צײַלן, אַז אין טשערנאָװיץ האָט מען געגעבּן אַ פּאַטש אין פּנים אונדזער
הייליקן לשון און ער פרײט זיך זײער װאָס ער אין דאָרטן נישט געװען,
װײַל ער װאָלט דאָס געװיס נישט געווען געקאָנט רוּיִק פאַרטראָגן..
,, ח, נ. ביאַליק האָט בּאמת זײיער ליב אונדוער יידיש 7שון פּונקט
אַזױי װי מיר האָבּן עס אַלע ליבּ, מיר ,די געגנער פון דער שפּראַך-באַװעגונג".
ער האָט אין לעצטער צײַט זײיער אָפט געשריבּן יידיש, און זײַן ,לעצטעס
װאָרט" אין שוין אַרײַנגעדרונגען אין אַלע יידישע וינקעלעך און איז הײַנט
דאַכט זיך דאָס פּאָפּולערסטע געדיכט אין דער ידישער גאַס, נאָך טשערנאָ=
וויץ איז ער אַרומגעגאַנגען זייער צעקאַכט און עפנטלעך אַרױסגעזאָגט, אַז ער
פילט זיך פאַרשעמט, אַו עס לייגט זיך אים נישט די האַנט צו שרײַבּן אַ יידיש
װואָרט און אַז ער װועט אַ לאַנגע צײַט פילן אַ מין קאָנפיז צו שרײַבּן יידישׂי,.
,סע אָטע ר + װע לט" װאָרשע, נומ' 1--2, אָקטאַבֹּצָר 8:
נח פרילוצקי, די טשערנאָוויצער קאָנפערענץ
דאָס רוב גרויסע היסטאָרישע געשעענישן זעען פון דער נאָענט אס
זייער אָרעם און קליין,. מען הײבּט אָן צו בּאַמערקן זייער אמתן װוּקס ערשט
װוען זי געהערן שױן דער פֿאַרגאַנגענהײט און װען מען קוקט אויף זי פון
װוײַטער היסטאָרישער פּערספעקטיווע. דאָס זעלבּע - מיט דער טשערגאָ=
ווֹיצער קאַנפערענץ. אונדזער פּובּליקום, וי אויך די פרעסע אונדזערע,
זעען גאָר די אויסערלעכע אָרעמקײט אירע. מען טענהט: ;אַ צופעליקע פאַר*
זאַמלונג,,, סך:ה3ל 70 טיילנעמער",, אָבּער גאָר דער צוקונפטיקער פאָרשער
פון דער יידישער געשיכטע װעט קאַנען קאַנקרעט אָפּשאַצן די ריויקע בּאַדיל+
שונג פון דעם אָרעמען צוזאַמענקונפט,
די צוזאמענרופער פון דער טשערנאָװיצער ,פֿאַרזאַמלונג" האָבּן איר
א נאָמען געגעבן: ,קאָנפערענץ פאַר ד ער יידישער שפּראַך' נאָר
שוין דאָס פּראָגראָס פון דער קאָנפערענץ ערלױבּט צו זאָגן, אַז דער נאָמען
איז געווען א צו שמאָלער, און וירקלעך, אױף דער טאַגעס:אָ דנונג פון
טשערנאַװויצער צוזאַמענפאָר זענען אויך געשטאַנען פראָגן װעגן דער יידישער
ליטעראַטור און פּר עסע, װי אױך װעגן יידישן ט עאַטער. פון דעם
איז צו זען, אַז דאָס איז געווען א קאָנפערענץ פֿאַר דער יידישער
קולטור בכלל, און נ'שט אַ צופאַל איז, װאָס זי איז אָרגאַניזירט געװאָרן
254 פּרעסעישטימען
דורך דעם װינער אַקאַדעמישן פאַראיין ;יידישע קולטור". פאַראַלגעמײגערנדיק
דאָס פּראָגראַם און די אַרבּעט פון דער קאָנפערענץ, קאָנען מיר גיין נאָך ויי.
טער און זיך אויסדריקן, אַז דאָס איז געװען אַ קאָנפערענץ פאַר דער ייךי?
שער נאַציאָנאַל:קולטורעלער געגנװאַרט,
און טאַקע אָט אין דעם גרונד:צייכן און כאַראַקטער פון דער טשערנאָ:
וויצער קאָנפערענץ זע איך איר קאַלאָסאַלע היסטאָרישע בּאַדײַטונג. די טשצ".
נאָװיצער װאָך הײבּט אָן, לױט מײַן טיפער איבערצײַגינג, אַ נײַע עפאָכע
אין אונדזער נאַציאָנאַלן לעבּן. אין משך פון זײַן טױזנטיעריקן בּיטערן גלות
האָט דאָס יידישע פאָלק מער געלעבּט מיט דער פאַרגאַנגענהײט און מיט דער
צוקונפט, ריכטיקער -- מיט די טרוימען פון װעגן אַ בּעסערע צוקונפט,--װי
מיט דער געגנװאַרט, די נאַציאָנאַלע געגנװאַרט האָט אים אינטערעסירט דאָס
רוב נאָר מיט די געגאַטיווע זײַטן--מיט די רדיפות און מיט דער בייטי.
קער זעלבסטשוץ קעגן זײי, אין די פּאָזיטיווע זײַטן פון זײַן געגנװאַרט האָט
דאָס יידישע פאָלק צו װײניק געגלײבּט, דעריבער האָט עס זיי װײניק אוים.
מערקזאַמקײט געשענקט. דאָס נײַנצנטע יאָרהונדערט האָט אויפגעוועקט אוגדוער
נאַציאָנאַלעס זעלבסט-גאַװוּסטזײַן. מיר האָבן באַגריפן, אַז נאָר ַקטיוע
זעלבּסט:טעטיקײיט און זעלבּסט:הילף קאָן אונדז עפענען די טױערן צו אַ גליק
לעכער צוקונצט, אָבּער אויך אונדזערע אַקטיו=קעמפּנדע פאַרטײען און אָרגאַ
ניזאַציעס האָבּן תּחילת אָננעשטעלט זייער בליק נאָר אין די צוקונפט וו :
ליגט בּאַהאַלטן אין געהיימע נעפּלען, די ציוניסטן האָט זיך געדאַכט, אַז אָט:
אָט בּאַקומען זי דעם ,טשאַרטער' און פאַרלאָזן אלע דעם פאַרשאָלטענעם
יידישן תּחום. די בּונדיסטן האָכּן געגלייבט, אַז דער ערפאָלג פון דער רוס:
לענדישער רעװאָלוציע װעט אין איין מינוט מאַכן אַ סוף צו דער פאַרפלוכטער
יידן?פּראַגע. אונדזער נאַציאָנאַלע געגנװאַרט, באַװונדערס די קולטורעלע,
האָבּן בּיידע לאַגערן איגנאָרירט,
די געגנװאַרט לאָזט זיך אָבּער נישט איגנאָרירן, זי איז די בּריק פון
דער פאַרגאַנגענהײט צו דער צוקונפט, דאָס רעאַלע לאַבּאָראַטאָריום אין וועלכן
די פאָלקס:נשמה פאַרקערפּערט איר אינהאַלט אין רעאַלע פּראָצעסן און ער
שײַנונגען. װי טרויעריק די געגנװאַרט פון אַ פאָלק זאָל נישט זײַן, האָט זי,'
אויסער ליידן און צױות, אויך פריידן אָדער לכל הפּחות די בּאַדערפעניש, |
דעם דאָרשט נאָך פרידן, און די געגנװאַרט פּאָדערט, מען זאָל זיך צו איר
בּאַציען נישט נאָר מיט אױיפמערקואַמקײט, נאָר אויך מיט ליבּען מען זאָל!
איר דינען, מען זאָל זיך צוהערן צו איר שטימע און אויספירן אירע פאַר:|
לאַנגען. אַ פאָלק װאָס אינטערעסירט זיך נישט מיט זײַן געגנװאַרט איז נישט'
װערט דעם נאָמען נאַציע, װײַל דער נאָמען בּאַדײַט אַ לעבּעדיקן אָרגאַ:
ניזם, און דאָרט װוּ דאָס לעבּן בּאַשטײט נאָר אין האָפּנונגען אױף די צוקונפט
אָדער אין קאַמף פאַר די צוקונפט, איז עס נאָר אַ שאָטן פון לעבּן, די
שאָלעכץ פן לעבן
א
אָקטאָבּער 1908 253
זעען מיר טאַקע, אַז װי די ציוניסטן און בּונדיסטן האָבּן זיך נישט
געהאָלט באַהאַלטן פאַר אונדזער נאַצאָנאַלער געגנװאַרט, האָט זי זיך מיט
געװאַלד געריסן אין זייערע פענצטער, און זי האָבּן זי געמט -- װילנדיק
נישט װוילנדיק -- אָננעמען כאָטש אַלס שטיפקינד אין זייערע פּראָגראַמען. אַז
איז אַנטשטאַנען די זאָגענצנטע ,געגנװאַרטס-אַרבּעט" בּײַ די ציוניסטן און דאָס
אַזויגערופענע ,נאַציאַנאַלע פּראַגואַס' מיט דער ,קולטורעלער אױטאָנאָמיע*
בײַ די בּונדיסטן,
די ט שער נ אָוויצער קאָנפערענץ דאַרפן מיר באַטראַכטן אַלס אַ
גלענצנדן באַװײַז, װאָס דאַרף אונדז האַרציק דערפריען, אַז די גאַציאָנאַל= ,
קילטורעלע געגנװאַרט הייבּט אָן צו פאַרנעמען בּײַם ידישן פאָלק דאָס אָרט :
וועלכעס קומט איר, אוב מיר אָנערקענען דאָס יידישע פאָלק פאַר אַ מאָדערי /
נע נאַציע, איך האָבּ גאָרנישט מורא צו זײַן פּאַראַדאָקטאַל, ווען איך װצל
זאָגן, אַז ערשט נאָך דער טשערנאָוויצער קאַנפערענץ פאַרדינט דאָס יידישע
פא זק דעם נאָמען מאָ ד ערנע נאַציע. די אָרעמע פאַרזאַמלונג אין דער
רעזידענץ פון בוקאָװינע ערלױבט אונדן צו באַהױפּטן, אַז אונדזער פאָלק
איז נישט אַן אויסגעטריקנטער בּײינערזאַק װאָס זשיפּעט קים און האַלט זיך
נאָר מיט די הלומות װעגן דער צוקונפט, -- נאָר אַז עס איז אַ לעבּעדיקער,
אַ בּיסל אנעמישער, אָבּער פאָרט צאָפּלדיקער, לעבּנסדורשטיקער און לעבּנס?
פעיקער אָרגאַניזם, מיט אָדעון אין וועלכע עס איז נאָך דאָ גענוג בּלוט. אַ
כאראַקטעריסטישעס און האַרמאָנישעס פּרעלודיום צו דער קאָגפערענץ איז גע=
ווען די קולטורעלע בּאַװענונג װעלכע האָט זיך אָנגעהױבּן אין רוסלאַנד
די לעצטע פּאָר יאָר, מיט אירע ,הזמיר'ס', דראַמאַטישע פאַראייגען, ליבּהטָבּער:
טרופּעס, פּאָרלעזונגען אאַז"וו. -- די קאָנפערענץ האָט פאַראַלגעמײגערט די
דאָזיקע בּאַװעגונג, אין דעם פאַקט אַלײן װאָס די קאָנפערענץ איז פאָרגעקומען
זע איך אַן עפנטלעכע ערקלערונג פון יידישן כאָלק--יאָ, יאָ, פון י ידישן|
פּאָלק- אַז עס לעבט אױיך מיט דער געגנװאַיט, און אַז װי טררעריק און
שרעקלעך די דאָזיקע געגנװאַרט איז נישט, זאָך זענען אין איר דאָ אויך
שייבץ עלעמענטן, דאָך ליבּן מיר זי, דאָך ווילן מיר זי אײַנאָרדנען, אַנטװיק?
לען, פאַרפײַגערן, מען מאַכט אונדז פּאָגראָמען, אָבּער דאָך, דעמאָלט ווען מען
לאָזט אונדז צורו, װילן מיר האָגן א ידיש טעאַטער, און דערבּײַ אַ שײגסן
אַ ידישע שפּראַך, און דערבּײַ אַ שיינען א יידישע פּרעסע, און דערבּײַ אַ
שײנע...
וי גרויס און ערהאַבּן די טשערנאַװיצער קאָנפערענץ איז אַלס היסטאָײ
דישער מאָמענט איז צו זען שין פון דעם פאַקט, אַז איר איז געלונגען צו
צאַװײַזן אַואַ גרויסן נס וועלכן מען האָט בּיז איצט בּײַ אונדז געהאַלטן פאַר
אוממעגלעך: אין דער קאַנפערעגץ האָכן אָנטײיל גענ מען מענטשן פֿון פאַרשׁ=
דעגע פּאַליטישע און סאָציאַלע איבערצײגונגען, עס איז װי פאַרװירקלעכט
געװאָרן ישעיהו הנביאס אידיליע: וגר זאב עם כּבש - אַ בּונדיסט איז געזעסן
234 פּרעסע-שטימען
מיט אַ מזרחי און אַ פּועל:ציון אין איין כּנופיא, גערעדט װעגן געמײנזאַמצ
אינטערעסן און געמיינזאַמער אַרבּעט -- נישט עק װעלט! און האָט מען געָ:
קענט רעדן ועגן אַ יידישער נאציע כל:זמן עס איז געווען אוממעגלעך אַוא בא:
װײַז פון נאַציאָנאַלער אַחדות? און מעג מען נישט זאָבן אין דעס זין, אַז דאָס יידישט
פּאָלק איז געװאָרן אַ מאָדערנע נאַציע ערשט נאָך דער טשערנאָװיצער קאַנפע-עבן
און האָט די יידישע געגנװאַרט אויפגעהױיבן דעם קאָפּ, און האָט דאָט
יידישע פאָלק זײַן ליבּע איר געשענקט, האָט קודם:כל געמוזט אררפשװימען
און אױפן ערשטן פּלאַן אַרױסטרעטן די פראַגע װעגן דער ײידישער שפּראַך,--
װײַל אין ײדיש ליגט די נשמה פון ג עג נווערטיקן "דגטים,
װײַל יידיש איז ענג פאַרקניפּט מיט אַלע פּראָגן פון געגנװערטיקן יידישן
לעבּן, אַנערקענען מיר די ידישע געגנװאַרט און איר נאַציאָנאַלן װערס,
{פוזן מיר אַנערקענען אויך דעם נאַציאָנאַלן ווערט פו.
יידיש אַלס קאָנקרעטע פאָרם פון געגנװערטיקן לעבן, און װוירקלעך, א טאש
זאַך איז דאָך, אַז 8 מיליאָן יידן רעדן איצט יידיש, אַז אַלע פאָרמען סון
אונדזער נאַציאָנאַל:קולטורעלן לעבּן ליגן איצט אין דעם זאָגעגאַנטן ,שא"
גאָן". און דעריבּער אין די טשערנאַװיצער קאַנפערענץ אױך אַ אביעקטיװער
בּאַװײַז, אַז יידיש איז שוין אױסגעװאַקטן בּיז דער גרייס און בּיז דער בא
דײַטונג פון אַ נאַציאָנאַלער שפּראַך, ד"ה אַז דאָס יידישע פֿאָלק פאַרמאַנט
אויסער דער אַלטער נאַציאָנאַלער שפּואַך, וועלכע פאַראײניקט אים ה יס ט אַ=
ריש, נאָך אַ נײַע, װעלכע פאַראײגיקט אים אין זײַן געגנווערטיקע-
לעבּעדיקער נאציאָנאַלער עקסיסטענץ און וועלכע פאָדערט, אַלס אַועלכע, מען
זאָל זיך צו איר בּאַציען ערנסט, זי זאָל נישט זײַן קיין הפקרזאַך און מען
זאָל איר בּאַשאַפן די מעגלעכקייט פון האַרמאָנישער אַנטװיקלונג,,
אָט װי איך פאַרשטײי די היסטאָרישע בּאַדײַטונג פון דער טשערגאָלי
צער קאָנפערענץ,. איך וייס, אַז זי איז דורכגעגאַגגען נישט אינגאַנצן אֲיְלי
וי עס װאָלט בּאַדאַרפט צו זײַן, די רעאַלע תנאָים פון אונדזער לעבּן האָב
געפּאָדערט, אַז די קאָנפערענץ זאָל בלײַבן אין די גרענעצן פון ריין פּר אַ קי
טישער אַרבּעט, און זי איז אַרױפגעטרעטן אויף דעס גליטשיקן וועג פֿין
פּרינציפּיעלע ויכוחים, בּעסער געזאָגט -- פון פרינציטןרײַטערל און פֿון
פּרינציפּיעלע החלטות, איך בִּין אַליין געווען קעגן דעם, האָפּ זיך אַרױסגע:
זאָגט אין דעם זין אי אויף דער פאָר קאַנפערענץ, אי אין דער קאַנפערענץ
גופא,. איך ווייס אויך, אַז איבּער די פֿאַלקאַמאיבּעריקע, אומנוצלעכע אין
שעדלעכע דעבּאַטן וועגן ,העבּרעיִש און יידיש" האָט די קאַנפערענץ פאַרלוירן
אַ סך צײַט און האָט זייער װייניק פּראַקטישע רעזולטאַטן געברצכט. איך װוײס
דאָס אַלץ, דס פאַרקלענערט אָבּער גאַרנישט אין מײַנע אױגן די בּאַדײַטוג;
פון דער קאָנפערענץ וועלכע עפנט א נײַע עפאַכע אין אונדזער נאַציאָנאַל:
קולטורעלן לעבן. יעדער אָנהײבּ איז פאַרבּונדן מיט פעלערן, ויכטיק אי
אָבּער דער אָנהייבּ אַלײ!, דער אָנהײבֿ אַלס אַזעלכער, |
8
:
;
אי אט יט
אָקטאָבער 1908 235
אין דעם זעלבן נומער 1--2 פון ,ט ע אַט ע ר = ווע ל ט', אָקטאָבּער 8, געמינען מיר!
ה. ד. נאָמצּערג, צו וואָס א נאַציאָנאַלע שפּראַך"ן
מיט דער טשערנאַָװיצער רעזאָלוציע זענען פיל נישט צופרידן. ניט דאָ
איז דאָס אָרט אָפּצוענטפערן אויף לינקס און רעכטס און אָנװײַזן די ריכטיקייט
פון אונדזער שטאַנדפּונקט. די טענות זענען פיל און פאַרשידן, און אַם מייסטן
שטיצן זיי זיך אויף אַלטע אײַנגעװאַרצלטע פצראורטיילן, און אױף זײ צף
ענטפערן איז נייטיק אַ באַזונדערע אויספירלעכע בּראָשורע.
איך װיל דאַָ נאָר אױפװײַון אױף אײן גרױיסן טעות ועלכן עס מאַכל
אונדזערע האַלגע-פרײַנד האלבּעיגעגנער, ווען זי װאַרפֿן אונדז פאָר די פראַנע:
צו װאָס -- אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך?
אין דעם פּלאַן פון דער אַרבּעט װאָס דאַרף געטאָן װערן אױף דעם גצ5
בּיט פון דער יידישער שפּראַך זענען זי מיט אוגדן אײַנשטימיק. אַ גראַמא:
טיק -- אַ גראַמאַטיק; אַן אַרטאָגראַפּיע -- מהיכא * תּיתין קולטור און קונסט
אויף יידיש -- אַװדאי און אַװדאי. נאָר װאָס דען? צוליבּ דעם דאַרף מעָר
נישט אָנמאַכן אַ רעש און אַנערקענען יידיש פאַר א גאַציאָנאַלע שפּראַך פיך
יידישן פאָלק. די אַלע גוטע זאַכן לאָזן זיך טון ,גלאַט אַזױ", אָן שום פאָרמיל+
לעס. מען קען זי אַרײַנשמוגלען וי אויסלענדישע סחורה, בּגנבה, און ש8;
שטיל, קיינער װעט נישט האָבּן קײן פּרעטענסיעט. די מילך װעט זײַן גאַנץ
און די קאַץ צופרידן,
די גרויסע חכמה פון די דאָזיקע קליינע קעפּלעך ויל פון גאָרנישט
וויסן װי נאָר פון ,פּראַקטישער ארבּעט". זאָל זײַן אַן ײדיש אין אַ ,גלות*
שפּראַך", אַ ,פאַלקסײשפּראַך', אַן ,איבּערגאַנגס:שפּראַך", אַ מיטל נאָר,צו בּילדןך
דעם חמון", װאָס שאַט עס? מיר װילן האָבּן אַ גראַמאַטיק, אַן איינהיײיטלעכץ.
אָרטאָגראַפּיע, קוגסט און קולטור,,,. און װײַטער פּטור! לאָזט צורון
און אַז די טשערנאַװיצער קאַנפערענץ האָט זי נישט געלאָזט צורו, בא"
פאַרקערט זי האָט געשטופּט אַ טראַכט צו טון װעגן דער פראַגע פון דער צ'*
קונפט פון דער שפּראַך, װעגן איר בּאַדײַטונג און אָרט אין ײידישן לעבּן --
האָט זייער גרויסע חכמה אױסגעשאָסן מיט אַ פּראָטעסט:
אַבּסורד! אַזאַ רעזאַלוציע קאַן גאַר נישט אַנגענומען װערן. מילא, װעגך
דער פאַ רמעל ער זײַט פון דער רעזאלוציע װאָלט איך מיך נישט געװאָלט.
שפּאָרן מיט די פּעטערבּורגער חכמים, איך װאָלט זי נאָר געװאָלט אָנװײַון,
אַז די דאָזיקע רעזאָלוציע איז אָנגענומען געװאָרן בּשעת עס זענען דעבּאַטירט
געװאָרן די סטאַטוטן פון דער אָרגאַניזאַציע, אַ גרופּע מענטשן וילן זיך אָר:
גאַניזירן, זאָגן זײי: אָט דאָס אַנערקענען מיר, דאָס פאָדערן מיר, װער עס
טראַכט װי מיר, אָרגאַניזירט אײַך מיט אונדז, איז דאָס אַן אַבּטורדן אָדער
אפשר אויך פּאָרמאַל ריכטיק! זאָלן די שרײַבּער פון ,פרײַנד' דעצידירן װעגן
דעם, דאָס איז זייער פּראָפעסיע. |
זייער גרויס אומצופרידנהייט, װאָס האָט געבּראַכט צו די קרומע העוויות:
28 פּרעסע. שטימען
פון דעם פּראָכּעסיאָנעלן נאָכשפּעטער הער 8, שטאַמט אָבער נישט, וי איך
מיין, פון דער פאָרמאַלער זײַט, מען דארף די אורזאַך פון זייער אומצופרידג-
הייט זוכן טיפער: אין דער אייבּערפלעכלעכקייט פון זײער דענקען, אין דעם
עַצם מהות פון די קלײינע קעפלעך מיט גרויסע חכמות,
אין דער צוקונפט פון דער יידישער שפּראַך גלײבּן זיי יאָ און גלײבּן
נישט, און מער נישט װי יאָ. צי דאַרף די ,אינטעליגענץ' אױפהערן רעדן
אױף אַנדערע שפּראַכן און אָנהײבן רעדן ידיש, אַדער דאַרף די שפּראַך
זִײַןְ נאַר פאַרן ,פאָלק" און פאַר די געבּילדעטע קלאַסן נאָר אַ מיטל אום צו
פּאַרשטענדיקן זיך מיטן פאָלק!--זי דאַרף יאָ און דאַרף נישט אוןנאָך אַ מאָל;
ניער נישט װי יאָ, צי דצוף די שפּואַך, װי יעדע לעבעדיקע שפּראַך פון
אַ לעבּעדיק כאָלק, װערן אַ קולט פְאַר זיך, א קולטורװוערט פון ערשטער
ראַנג און דארף אָפּנעהיט צו וװערן און געפלעגט כון אלע בעסטע קרעפטן
פון פאָלק! -- אפשר יאָ און אפשר נישט און דוכט זיך: װײַם ,פרײינד" װעט
איר גאַנץ גיך פּועלן אױף נישט, אָט אַזױ זעט אס זײיער בּאַציונג צו דער
צרנסטער פראַנע װעגן דער צוקונפט פון יידיש און איר בּאַדײַטונג און איר
אָרט אין יידישן לעבּן
- און פונדעסטוועגן--אַ גראַמאַטיק, אַן איינהייטלעכע אָרטאָגראַפיע, קול=
טור און קונסט אויף יידיש -- מהיכא:תיתי. די גרױסע חכמה פון די קליינע
קעפּלעך האָט איר שפּריכװאָרט: אם לא יועיל לא יױק, ד"ה עס קאָן דאָך
בישט שאַטן, זאָל זײַן,
נאָר צו װאָס זאָל מען באשאפן אַ גראַמאַטיק, אב די שפּראַך װעט
נישט האָבּן קיין קיום אױף לאַנג! צן װאָס שאַפן אַן אינהייטלעכע אֵרטאָם
גראַפּיע, אוב די שפּראך איז נישט מער װי אַ מיטל צו פאַרשטענדיקן זיף
מיט די ,מאַסן! זאָל זיך יעדער געגנט, יעדע שטאָט שרײַבן מיט איר אָרטאָ:
גראַפּיע, זאָל מען אין דרום-רוסלאַנד אַרײַנמישן אַלע כעגלעכע רוסישע וער=
כער, און אין פּױלן פױלישע, צבּי דער עולם זְאֵל פאַרשטײן. 3ב2כל7, אױבּ
די שפּראַך האָט קיין צוקונפט נישט, אױבּ זי דאָרף נישט אנערקענט װערן
אױך פון דער אינטעליגענץ אַלס איר איגענע שפּראך, אלס איר, דער
אינטעליגענצס, פסיכישע פּאָרם, -- צו װאָס די גאַנצע מי צו פאַרפֿײַנערן די
ישפראך און מאָכן פון איר אַן אײיראָפּעיַשע קולטור-שפּראַך?
און די חכמים פון ,פרלינד" האָבּן געגלייבּט, אַז אין טשערנאָװיץ האָבּן
ביר זיך אַרומגעריסן וועגן א שטילל כּבוד פאַר דער ידישער שפּראַך. אנדערע
האָבן איר געװאַלט געבּן דעם טיטל נאַציאָנאַלע', אַנדערע נישט מער וי
פאַלקס-שפּראַך",, אַנדערע גאר האָבּן זי געזידלט מיט דעם שימףװאַרט:
גלות:שפּראַך". אין תוך אַרײַן אַג !האַלט די פאָרמול ,ײידיש איז אַ נאַציאַנאַלע
שפראך פון ידישן פאָלק' -- א גאַנצן פּלאַן פון אַרבּעט, אַ סכעמאַ פון
אַ נאַציאַנאַלעס קולטור-לעבן, אַן אַני:מאמין וועגן אונדזער נאַציאַנאַלן עקסיס:
שענץ אין אַלע לענדער װו מיר געפינען זיך אין גרעסערע מאסן און רעדן
אָקטאָבער 1908 21
איין און די זעלבּע שפּראַך. דערין איז עס געגאַנגען, און נישט אין דעם
;װואָרט און אין דעם כּבוד, |
| אוב מיר זאָגן; ,יידיש איז אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך פון יידישן פאָלק",
הײסט עס, אַז מיר גלײבּן, אַז דאָס צוקונפטיקע יידישע נאַציאָנאַלע לעבּן
װעט זיך אויסגיסן אין דער פּאָרֶם פון אונדזער מאַמע:לשון; הייסט עס, אַוז
.בנ אונדז דאַרף אויפצוהערן די טיילונג פון ,אינטעליגענץ" און ,פאָלק', אַז
ידי ערשטע מוז װערן פּאָלקסטימלעך א האָבּן די זעלבּע שפּראַך פאַר
איר אייגענעם געבּרויך ואָס דאָס פאָלק האָט; הײסט עס, אַז די
שפּראַך מוז װערן אַ קולט, אַ זעלבּשטענדיקע װוערט אדג"ל, און ערשט דער:
נאָך קומען מיר צוֹ דעם בּאַשלוס, אַז עס איז נייטיק אַ גראַמאַטיק, אַן אָר?
טאָגראַטיע אאַז"ו,
און אַנערקענט װער נישט יידיש פאַר אַ נאַציאָנאַל-שפּראַך, דאַרף ער
זיך בּאמת נישט קימערן וועגן איר פאַרפײַנונג און פאַרשענערונג, אויפן װינט
זויל קיינער נישט זייען, און עס איז איך נישט נוצלעך און נישט גײיטיק
דאָס צו סון. אַ שפּראַך װאָס זאָל ניט װערן קיין קולט פאַרן פאָלק איז טאַקע
גישט מער װי א זשאַרגאָן" און קאָן אויסקומען אָן גראַמאַטיק און אָן א
אַרטאָגראַפיע,
עס װאָלט נישט געשאַט, אַז די חכמים פון ,פרײַנד" זאָלן אַ טראַכט
-טון װעגן דעם,
און זאָלן זײי ויסן, אַז מיט ,גלאַט אַזױ' און מיט אַ ,װאָט:קאָן-דאָס:
ישאַטן":געפיל קאָן מען אפשר אַרױסגעבּן אַ צײַטונג אין פעטערבּורג, אָבּער
-נישט שאַפן קונסט און קולטוף,
אין לעמבּערגער ,ט אָג 3 ל אַ ט" נומ! 194, אָקטאָבּעל 9 איז געדרוקט אִן אַרטיקל פון
מ. קלייגמאַן אונטערן טיטל ,ד י צ ע פ עס טעט צ":
כּדי מיספאַרשטענדניסע צו פאַרמײַדן, װויל איך שוין פון די ערשטע
ווערטער בּאַטאָנען, אַז עס ליגט מיר גאַנץ װײַט די אַבּױכט, ד"ר בירנבּוימט
פֿאַרדינסטע און נאַציאַנאַלע לײַסטונגען אַפּילו נאָר צו פאַרקלענערן, איך פּער?
זענלעך בִּין אַפּילו, אַלס ציוניסט, דעם ד"ר בּירנבּוים גאָרגנישט שולדיק, דאַ:
געגן װײס איך אָבּער, אַז זייער פילע פון די עסטרײַכישע און ספּעציעל פון
ידי גאַליצישע ציוניסטן זענען אים שולדיק אַ גרויסן טייל פון זייער גײסטיקן
פּאַרמעגן, און װײַטער דאוף מיט דער גאַנצער קראַפט בּאַטאַנט װערן, אַז ד"ר
פירנבוים איז אַ פערזענלעכקייט פון גרויסער פּאַגאַכּונג, און װאָס נאַך װיפ:
טיקער איז: פון הערפערטגנדער מטראלישטר קראַפט און אומבּטהאסטעטער
שרלעכקייט, דל עסישע ריינקייט פון זײַן כאַראַקטער און די אומבאַשאַלטנתײט
פון זײַן גאַנצן לעבףהתנתווע הטבן אים פארשטפט יענעם כבוד און אכטוגג
-װאָס מיר אלש פילן צוין אים. 8 מטן װאָס װאָט זײַנע איבּערצײַגוננען קייג:
)18(
258 פּרעסע. שטימען
מאָל נישט פאַרקויפט און װאָס האָט אונטער די שװערסטע אומשטענדן פוך
זײַן פּריװאַט:לעבּן נישט אויף אַ מינוט פאַרגעסן אָן זײַן חוב צום כּלל פון זײַן
אומה פאַרדינט פון דעם דאָזיקן כּלל געשעצט און געאַכטעט צו װערן
און דערפאַר טאַלקע איז בּײַ אונדז ד"ר בּירנבּוים אַ חשוב קינד, אַ גע=
צערטלטעס און אַ געקעכלטעס. מיר האָבּן אים אָבּער שוין צו שטאַיק צצײ
פּעסטעט. ער האַלט זיך שוין כּמעט פאַרן זויערטייג פון דער גאַנצער אומה,
און אַלע אַנדערע מיטגלידער מעסט ער נאָר לױט דעם װי װײַט זײ זענען
אָנגעבּרייט צו פאָלגן אָדער נישט צו פּאָלגן זײַנע דרכים. ד'ר בּירנבּױם האַלט
שוין דערבּײַ, אַז ער מיינט ערנסטלעך, דאָס אין זײַן װאַרץ לויפן זיך צו?
נויף די פעדעם פון אַלע יידישע הערצער און אַז די רעיונות װאָס װערן געַ+
בּוירן אין זײַן מוח זענען עס בּעצם די רעיונות פון כּלל:ישראל,,
געגן אַזאַ געפערלעכער זעלבסט:איבּערשעצונג--געפערלעכער נאָך דערפאַר,
װײַל אַרום אים האָט זיך שוין אָנגעואַמלט אַ גרופקעלע יונגעלײַטלעך װאָס
טיילן די דאָזיקע איבערשעצונג און װאָס אַלעס װאָס גייט אַרױס פון ביר
בּוימס מויל איזן שוין ד רום הײיליק, װײַל עס גייט עבּן פון ,זײַן" מויל -- אָט
געגן דיזן פּערזאָנען:קולטוס איז צײַט אַרױסצוטרעטן און די אילוױאָנען צוּ
צעשטרייען!
איך בּייג מיך פאַר בּירנבּוים דעם מאָראַליש וויבּערן כאַראַק*
טער, איך הייב אֶפּ דעם הוט פאַר בּירנבּױם דעם טיכטיקן, אומערמידלעכן
און ריזיק פיל לײַסטנדן נאַציאָנאַלן אַגיטאַטאָר; איך שטעל אָבּער אין פראַגע
בּירנבּוימס אויטאָריטעט און האָבּ די,חעזה" צו ערקלערן בּירנבּוים ד צם
דענקער אלס אַ גאַנץ אַלטעגלעכע מיטלמעסיקייט.,
אין לעמבּערגער ,טאָג ב ל אַ טס" נומ' 195, אָקסצָבּגר 11, איז איבּערגצררוקט פּוך
פּעטצרבורגער ,9 רייג ד':
שלום:עליכם, קהלת און ;מאַמעצלשוף
אַ קורצינקע הקדמה,
ליגנדיק אויף דעם קראַנקן-בּעט אין דער בּאַרימטער שטאָט בּאראַנאָ.
װיטש (בּאַרימט דערמיט װאָס זי שטײט אינדרױסן), בִּין איך די לעצטע
צײַט געװען נישט אין בּאַראַנאָװיטש נאָר אין טשערנאָװיץ, זאָס הײסט דער
זינדיקער גוף האָט זיך געװאלגערט דאָ, גאר די נשמה איז געװען דאָרטן,
דאָרטן אין דער פּרײַער בּוקאַװינע, אױף דער ערשטער ידישער שפּראַן=
קאַנפערענץ, די גאַנצע װאָך פון דער קאָנפערענץ בִּין איך געװען אין דער
גרעסטער אויפרעגונג, די טעמפּערצטור האָט זיך געהעכערט בּײַ מיר פון טאָג
צו טאָג, דער הוסט האָט זיך געשטאַרקט און דער אַפּעטיט איז געפאַלןן מײַן
דאָקטאָר איז געווען אויסער זיך! פון דער ערשטער ערעפענונגס:רעדע װאָס
מײַן גוטער פּרײַנד ד"ר בּירנבּוים האָט אָפּגעהאַלטן אין אונדוער מאַמעילשוך
אָקטאָבּער 1908 239
האָט זיך מײַן טערמאָמעטער פון אַזאַ מאַמע:לשון בּאַלד געגעבּן אַ הייבּ זעקס
צענטל, נאָכדעם, אַז עס איז געקומען צו די היציקע דעבּאַטן: װעלכע אין
די נאַציאָנאַל:שפּראַך, העבּרעיִש אָדער ,זשאַרגאָן", האָט זיך מײַן טעמפּעראַל
טור געהעכערט און געהעכערט. און אַז עס אי געקומען צו דער געוויסער
,רעזאָלוציע' בּשעת מײַן פרײַנר און קאָלעגע י. ל, פּרץ האָט זיך געשלאָגן
מיט אַלע כּוחות פאַר העבּרעיִש און די פרוי אֹסתֹּר האָט זיך אָנגענומען די
קריוודע פון פּראָלעטאַריאַט, און װער שמועסט שוין, אַז איך האָבּ דערהערט
דעם קוש פון שלום אַש מיט אַברהם רייזען -- דעמאָלט האָט מײַן טערמאָ,
מעטער בּאַװיזן כּמעט 40, אַזױ אַז מײַן דאָקטאָר האָט זיך אַזש דערשראָקןו
קוים אָבּער האָט זיך די שפּראַך:קאָנפערענץ געשלאָסן און די דעלעגאַטן
זענען זיך צעגאַנגען (איך זאָג ,צעגאַנגען", נישט ,צעפאָרן", מחמת יצעפאָרן'
איז זיך נאָר איין שלום אַשן די איבּעריקע זענען אַלע געגאַנגען צופוס), האָבּ
איך זיך בּאַרוּיַקט און ס'איז מיר אַרײַן אין קאָפּ אַ מחשבה, איך זאָל גאָכטון
מײַן קאָלעגע שלום אַש. מײַן קאָלעגע שלום אַש האָט גענומען אויף זיך ,אי:
בּערטראָגן די אוצרות פון לשון=קודש אין יידיש' און דערװײַל ,געפּרווט"
איבּערזעצן אין ,מאַמע:לשון" ,רות', איך װיל אויך פּרוון איבּערזעצן אין
דעם זעלבּן מאַמע:לשון ,קהלת', נאָר אַזוֹי װי איך בּין איצט מישטיינס גע:
זאָגט אַ חולה און שלום אַש איז קיין עין:הרע אַ געזונטער (זאָל ער זײַן גע=
זונט), װעט מףהסתּם קײנער נישט מאַכן קיין פאַרגלײַך צװישן אונדזערע
איגערזעצונגען. אויך װעט מען נישט האָבּן צו מיר קיין טענות, װאָס איך
ניבּ מײַנע לעזער דערװײַל נאָר דאָס ערשטע קאַפּיטל, די איבּעריקע קאַפּיט?
לעך, האָף איך, װעלן נישט אַנטלױפן און קיינער װעט זי נישט אוױסכאַפּן.
אײַ, טאָמער װעט זיך געפינען אַ בעלן װאָס װעט זי יאָ װעלן אױס:
כאַפּן -- אַדרבּא, זאָל ער פּרוּוון כאַפּן!. |
שלום:עליכט,
בּאַראַנאָװויטש (מינסקי גובּ'), |
אין לעמבּעָרגעד ,טאָג גל אַ ט* נומ' 196, אָקטאָבּער 16, איז אָפּגעדרוקט א רעצענדע
,אונדזער נאַציאָנאַל.טפראַך* כון מ. פ. ז-- | איבּער דער בּראָשור; משת
קלײינמאַן: אונזער נאַציאָנאַל.שפּראך, אָדעס תרס"ט, טאַרלפג ,ציוניסטישע קאָפּיקע.בּיב;
ליאָטעק*, 28 זייטן. מיר בּרענגען דאָ אײניקע אױסצוגן פון דער רעצענױע:
. ווען מיר זצען איצט, אַז איינער פון אונדזערע פּוגּליציסטן האָט
גענומען דאָס װאָרט צו דיזער פראָגע,,, מוז דאָך זײַן צו דעם אַ געוויסעף
גרונד, אַ בּאַזונדערע אורואכע.
און דיזע אורזאַכע זעט מען טאַקע בּאַלד אַרױס, זי איז: די איניקע
נײַע געדאַנקען וועלכע ה' קליינמאַן וויל אָנװײַזן בּכדי צו ,געפינען דעם דרך,
דורך וועלכן זי (די פראַגע) לאָזט זיך װוי געהעריק בּאַטראַכטן,
200 מּרעסע. שטימען
און דער דוך װאָס ה' קליינמאַן װײַזט אונדו איז נישט דער ביאיצ.
טיקער פון ,אָדער--אָדער", זאָנדערן דער דאָזיקער פון ,װוי--אויך", ער זאָגט
נישט, אַז מיר מוזן זיך האַלטן בּײַ איין שפּראַןך, ער רערט נישט מיט שנאה
צו איינער פון אונדזערע ביידע שפּראַכן, אדרבא, ער האָט בײדע ליב, ער
געפינט פאַר בּיידע אַ געוויסן אָרט אין אונדזער לעבּן, נאָר איז איינע פאַר
אים די נאַציאָנאָל-שפּראַך, אַ ,געטרײַע מאַמע", די צווייטע איז די ,בּעסטע
הארץ-פרליגדין"..,
די געטרײַע מאַמע" -- איז העבּרעיִש, ;די בּעסטע האַרץ:פרײנדין"'--
איז דאָס יידישע..
., נער בּאַװײַזטן אַז אין פאָלק איז נישט פאַראַן דאָס געפיל, אַז דער
זשאַרגאָן איז אַ שאַפונג פון אונדזער אייגענעם גייסט, און דעריבער ,וועקט
זיך בּיי אים נישט קיין געפיל פון ליבּשאַטט און אַכטונג
צו דעם דאָזיקן פרעמדן לשוןי.
., ,אין די ווערטער פון דער העבּרעישער שפרצך זענען אײַנגעוקפּט
אַלע זאַפּטן פון אונדזער געשיכטלעכן לעבּן, און אין זיי זענען קפּגעבּילדעט
אַלע קריצן פון אונדזער נאַציאָנאַלער נשמה" און דאָרום ,בּאנוצן מיר זיך
שטענדיק מיט העבּרעישע װערטער דאָרט װוּ מיר װוילן אויסדריקן עפעס אַ
געפיל, אַ מהשבה. בּפרט װען דאָס געפיל אָדער די מחשבה איז אין איר
מהות נאַציאָנאַל, ווען זי שטטמט פון דער נאַציאָ:;אַלער פּטיכאַלאניע".
,. נפון א גאַנצער ריי טעמים קומט דער מחבֹּר צום אױספיר;} אונדוער
נאַציאַנאַלײשפּראַך איז העברעלש, און נאָר העברעיש!
און די יידישע שפּראַך?
,קיין נאַציאָנאַל:שפּראַך איז זי לעולם נישט", אָבּער װײַל עס איז דאָך
אַ פאַקט, אַז כּך-וכּך מיליאָנען רעדן ידיש, מוז זי שוין פאַר אונדז ליב זײַן
8"ס אַ האַרץ-פרײנד און זי אין אױך פאַר אונדז זײער גוצלעך װײַל ,מען
האָט די מעגלעכקייט אין איר צו מאָלן דאָס לעבן און דאָט שטרעבן פון די
מאָסן" און ,זי פאַרמאָגט אַ ר'זיקע אַגיטאַטאָרישע קראַסטי,
,ט אָ ג בּ ל ט ט*, נומ' 198, אָקטאַבּטר 15:
אריה ליבל טויבּיש, וועגן דער יידי שער שפּראַ =
קאָנפערענגג
וועגן דער יידישער שפּרצֿך-קקנפערענץ אין סשערנאװיץ לויפן אֵרוֹם
זייער א סך ,שלאַגנװערטער", װאָס האָבּן אָנגעאַרבּעט אַזױ פיל פאַרווירונגען
1 אױף פארלאַנגען פונעם געערטן שרײנעד און ג"ג דרוקן מיר זײַן צימליך ל אַגגו
אַרטיקל פול.צינהאַלטלעך און לע"ע אָן יעדער בןמערקונג, כצָטש אין אײראָפּע איז דװקא אַ
מנהג, אַז מען גיט די תשובה גציו, אונדזער ענטפע- פאַרשיבּן מיר בּין צום נעכסטן נומער,--
די רעדאַקציע.
אֶקטטָבעֶר 1908 261
און פאַרדרייענישן,, ממש װי בּײַם דור:חפלנה. אַלס אַ טיילנעמער פון דער
קאָנפערענץ און אַלס אַזאָלכער װאָס מיקען אים נישט פאַר אֶן ,עוכר ישׂראלי,
װאָס זאָל װעלן דאָס בּיטל יידישקייט װאָס מיר פאַרמאָגן נאָך -- חלילה עוקר
מן השורש זײַן, יל איך מיר ערלױיבּן די זאַך אויפצוקלערן, כֹּפי איך פאַר-
שטיי זי און כּפי איך האָבּ זי אויפגעפאַסט ניט נאָר פון צײַט דער שפּראַך:
קאָנפערענץ, נאָר צײַט אַ משך פון אַ צװאַנציק יאָר,
איך האָף, אַז די רעדאַקציע װעט זײַן אַזױ קאַיאַל און געבּן געלעגנהייט
מײַן מיינונג צו פאַרעפנטלעכן. אפשר װעט דאָס די פאַרװירונג אויפקלערן
און די גרויסע, נאָך מײַן מיינונג אומזיסטיקע אויפרעגונגען בּאַרויקן.
איך מוז אָבּער, בּכדי דער גאַנצער ענין זאָל בּעסער אויפגעפאַסט װערן,
אַ בּיסל צוריקגרײיַפן,
נאָך פּעַר אַ צװאַנציק יאָר, בּשעת מיר זענען נאָך געוען אין גאַליציען
אַ האַלבּ מנין ציוניסטן, דאָס הײסט מיר זעגען געווען עטלעכע יידן װאָס
האָבּן אָנגעהױבּן נאָכדענקען איבּערן גורל פון אונדזער פאָלק, איז ערשינען
די ערשטע בּואָשירע װאָס האָט זיך געװענדעט צום יידישן פאָלק, ,דער קֹאָנט
טשיג" האָט זי געהײיסן, געשריבּן פון ד"ר אַברהם קאָרקיס און ד"ר מרדכי
עהרעגפּרײַז (זיי זענען נאָך דעמאָלט קיין דאָקטױרים ניט געװען) -- אױף
יידיש! מיר האָבּן זיך דעריבּער גאָרניט מפלפל געוען, עס איז בּײַ אונדז
געווען אַ דבר הפּשט, אַז יידן (אין גאַליציען און בּוקאָװינע) רעדן יידיש --
ובכן, אוב מיר וילן עפּעס טון פאַון יידישן פאָלק, אױבּ מ'ויל עס אױם?
מונטערן, אויפוועקן, אין זײַנע אָפּגעשטאָרבּענע ביינער אַרײַנבּרענגען אַ פרישן
רוח:חיים, אַזױ מוזן מיר מיט אים רעדן אין זײַן לשון, דאָס הייסט אין
אונדזער לשון,
אינעם יאָר 1820 האָבּן מיר שוֹין געהאַט אַ קליין שטיקל אָרגאַניזאַציע
און אַן אייגן בּלאַט, ;די יידישע פאָלקט:צײַטונג" אין קאָלאָמײי, רעדיגירט פון
ה' דוד ישעיה זילבערבּוש, האָבּן מיר שוין אַגיטירט דערפאר, אַז בײַ דער
דעמאָלסטיקער פאָלקס:ציילונג זאָלן מיר זיך בּאַקענען צו דער יידישער שפּראַך,
װײַל מיר האָבּן גוט פאַרשטאַנען, אַז דאָס איז דער יסוד פון דער אַנערקענונג
פון דער ידישער נאַציע. אֶָן פיל חקירות און אָן אַ סך פילפולים האָבּן מיף
דעם איינפאַכן אמת אױפגעפּאַסט, אַ יעדע נאַציע מוז האָבּן אַ שפּראַך װאָט
זי רעדט אויף איר, ניט נאָר װאָס {אויף אירן זענען געשריבּן די ספרים פון
דער באַטרעפנדער נאַציע, -- און אַזױ וי אַכטחונדערטטױזנט מענטשן אין
די דערמאָנטע לענדער רעדן ידיש, ניט דײַטש, ניט פּױליש און ניט:
רוטעניש, בּכן רעכענען מיר זיך גיט צו דער דײַטשער, פּױלישער אָדער ר
טענישער נאַציע, נאָר מיר זענען א באזונדערע נאַציע יידן
דער שרײבּער פון די שורות האָט דעמאָלט געשויבן אַן אַרטיק? אין
דער ,יידישער פאָלקס:צײַטונג" אונטער דעם מאָטאָ: ואל היחודים כּכתבמ
וכלשונם, וועלכער איו פון פּרעס:קאָמיטע, װאָס האָט געהאַט זײַן זיץ אין
202 פּרעסע-שטימ צן
לעמבּערג, שטאַרק געלױבּט געװאָרן און האָט זײער שטאַרק עושה רושם
געווען,
| יידיש שרײַבּן און יידיש רעדן האָט בּײַ אונדז קײנמאָל ניט געהײסן
קעגן העבּרעיש, נאָר קעגן דײַטש, קעגן פּױליש וכדומה, דאָס איז געוען
אונדזער שטאַנדפּונקט פאַר צװאַנציק יאָר, און אויף דעם שטאַנדפּונקט שטײ
איך נאָך עד היום חזה. מיר זענען ניט קיין דײַטשן און גיט קיין פּױלן --
װײַל מיד, ס'הייסט דאָס פּאָלק, דער המון, די גרויסע מאַסן פונעם יידישן
עולם אין די לענדער רעדן נישט דײַטש און ניט פּויליש, מיר זענען יידן--
װוײַל מיר רעדן יידיש! אפשר װעלן מיר אַמאָל רעדן העבּרעיש, יאָ, איך בּין פעסט
איבּערצײַגט, אַז מיר וועלן אין ארץ=שראל זיכער רעדן העבּרעיש, דאָס אין
אָבּער פֿאַר אלע פאַלן אַן עסק װאָס דאַרף נאָך דויערן מער פון ימיםאושנים,
מיר קענען און ווילן אָבּער בּשום:אופן אויך ניט אויפגענן אונדוערע נאציאַי
נאַלע רעכט דאָ אין די לענדער װ+ מיר וווינען, װוּ מיר צאָלן שטײַערן, ווג
מיר פאַרגיסן אונדזער בּלוט -- און דאַ מוז זײַן דער יסוך פון אונדזער נאַ2
ציאָנאַלער עקסיסטענץ ניט דאָס לשון װאָס מיר וועלן אמאָל רעדן, נאָר דאָס
לשון װאָס מיר רעדן שוין, אונדזער יידיש!
איך מון אַריבּערשפּוינגען די גאַנצע אַנטװיקלונג אין אַ משך פון
צװאַנציק יאָר װאָס אין צװאַר שטאַרק נוגע צום ענין, דאָס לאָזט זיך אין
אַ צײַטונג:אַרטיקל ניט אויספירן, דעריבּער װאָלט מען באַדאַרפט שרײַבּן גאַנצע
בּיכער, איך װעל איצט, נאָך דער אײַנלייטונג, איבּערגיין צו דער קאַנפערענץ,
ד"ר נתן בירנצוים, איינער װאָס איז געווען אונדזער מורה-דרך נאַך
פאַר עטלעכע און צװאַנציק יאָר און מיר, ניט דװקא זי עתינוקוות שנשבּו
בּין הגוים', װי ה' משה קליינמאַן מײגט, נאָר טאַקע מיר אַלע עלטערע
ציוניסטן אין גאַליציען און בּוקאָװינע, זענען זײַנע תּלמידים, אט דער ד'ר
נתן בּירנוים -- צום געגנאץ פון אנדערע װעסטלעכע נאַציאָנאַלע יידן און
ציוניסטן, אֶָן אַ חילוק װאָס פּאַר אַ שטעלונג זי האָבּן אין דער פּאַרטײ און
אין דער באַװענונג -- האָט פון תּמיד אָן אַ גאַנץ באַװונדערע אַהבה און אָנ
הענגלעכקייט צו אונדז פּשוטע יידן פון אָסט, אָדער װי מ'רופט אונדז מיט
א גאַנץ בּאַזונדער פֿאַראַכטונג; ,פּױלישע ייד". צו אונדז אַזװי גוט װי צו
אונדזער ײידיש לשון, װעָס די װעסטלעכע דײַטשן רופן עס אָן מיט עבּען
איאַ פאַראַכטונג ,זשאַרגאָן",
ד"ר בּירנבוים, אַזװוי לאַנג ער האָט נאָך געװוינט אין וין, האָט ער
צאַשטענדיק געקעמפט פאַרן כּבוך פון די ,פּילישע" און פאַרן כּבוד פון
אונדזער לשון. בּכדי די ,דײַטשן" זאָלן האָכּן געלעננהייט קענען צו לערגען
ניט נאָר דעם אָרעמען אָפּנעריסענעם פּוילישן, ד"ה יידישן הױזירער, װאָט
שטייט אפשׂר מאָראַליש פיל העכער פון זײַן פאַראַכטער -- זאַנדערן דעם
פוילישן מזרח:ייך מיט זײַן גייסט און זײַן ליטעראטור, װאָט ער אײַגגעצירט
די בּאַקאַנטע ,יידישע אַבּענדע" און נאָך אזעלכע אינסטיטוציעס, װוּ מען האָט
עֶקטאָנער 1908 263
געהאַט אַ געלעגנהײַט זיך צו איבּערצײַגן, אַז מיר, די פפּאָלנישע', זענען
חלילה ניט קיין פּראָיִם איבּער װעלכע מען דאַרף מאַכן אַ בּרכה ,בּרוך משנה
הבריות', אַז אונדזער גייסט, אונדזער נשמה, אונדזער דענקען און אונדוער
פילן איז אמתדיק יידיש. און אױבּ מיר זעען הײַנט, אַז די דײַטשן דאָרט
אױיבּן װײַון אַרױס אַן אינטערעס פאַר אַ יידישן דיכטער, פאַר אַ יידישן
שריפטשטעלער, אַזױ מוון מיר מודה זײַן, אַז אַ גרױס חלק, אפשר דאָס
גרעסטע, האָט דרינען אונדזער אמתער פרײַנד ד"ר נ, בּירנבּוים!
ער איז אָבּער אין זײַן וערק קאָנסעקװענט װײַטער געגאַנגען: בֹּאִָם מיר
זענען יאָ אַ בּאַזונדערע נאַציע און מיר רעדן אונדזער לשון, א בּאַװנדער
לשון, אַזױ זענען מיר מחויב דאָס לשון אױיפצוהײבּן אויף אַ העכערער
מדרנה, מיר מוזן עס אַנטװיקלען, אױספּײַנערן, אױסבּעסערן און איבּערהױפּט
פֿאַר אים ערקעמפן די אָנערקענונג און גלײַנבּאַרעכטיקונג, דאַכט זיך אַ פאָר:
האַבּען װאָס קיינער פון אונדן נאַציאָנאַלע יידן און ציוניסטן קען גאָרניט
דאַקעגן האָלן; אַדרבּא, מיר מיזן אַזעַ איידל, אאַ ײדיש, אַזאַ נאַציאָנאַל
פאָרהאַבּען אונטערשטיצן מיט אַלע אונדוערע כּוחות. און דער אָנהײבּ פון
דער וויכטיקער פאָלקט:אַרבּעט איז געווען די יידישע שפּראַך-קאָנפערענץ, ווער
ס'האָט פאַרפאָלגט די גאַנצע אַנטװיקלונג פון דער קאָנפערענץ אָן שום פּניות
און אֶן שום פאָראורטיילן אַקעגן דער זאַך אליין און קעגן דעם איניציאַטאָר
דיר בּירנבּוים, דער מוז מודה זײַן, אַו דער צװעק פונעם גאַנען איז געװען
צו שאַפן אַן אָרגאַניזאַציע פאַר אָט די אַלע פּראַקטישע אַרבעטן, ניט חלילה
אָפּצושאַפן העבּרעיִש, ניט מבטל צו זײַן דאָס טײַערע לשון:קודש פונעם כּל-נדרי,
ניט צו פאַרבּײגן די הייליקע העבּרעישע שפּראַך פון דער גמרא (אַזֹי שטייט
בפירוש געשריבּן אין אַ יידיש װאָכנבּלאַט װאָס דערשײַנט אין גאַליציע און
שרײַבט זיך אױף דײַטש און דרוקט זיך מיט יידישע אותיות) וכדומה די
אַלע שלאָגװערטער, װאָס מ'װואַרפּט בּכּוונה צווישן דעם פאָלק אום צו שאַפן
אַ פאַרווירונג און אומזיסטיקע אויפרעגונג,
אמת איז, און דערמיט בּין איך אויך אײַנפאַרשטאַנדן געװען, אַז בּײַ
דער קאַנפערענץ האָט מען זיך צו פיל בּאַפאַסט מיט טעאָרעטישע חקירות,
מיט וויסנשאַפּטלעכע פּילפּילים װאָס זענען לא מעלה ולא מוריד, אַז מװוויל
אָבּער אומפּאַרטײיש אורטיילן, איז דאָס ערשטנס אַ מין מנהג בּײַ אַלע קאַנפע=
רענצן און קאָנגרעסן, אַו מען שלאָנט זיך ארום טאָג און נאַכט איבּער פראָגן
װאָס האָבּן אייגנטלעך גאָר קיין ווערט ניט -- אַזױ װי למשל די בּאַקאַנטע
זויכּוחים און דעבּאַטן אױיף עטלעכע קאַנגרעסן װעגן דער ,קולטור-פראַגע",
צווייטנס איז דער ד"ר בּיונבּוים אִם אלערװײניקסטן דערפאַר פאַראַנטװאָרט=
לעך--װוײַל ניט ער און ניט זײַגע פרטנד און ניט זײַנע אָנהענגער האָבּן די
װויכּוחים אַרױסגערופן, אַדרבּא, ער און מיר אַלע מיט אים זענען געװען דאַ=
יקעגן און האָבּן ווירקלעך בּאַדױערט װאָס מ'פאַרבּרענגט די צײַט מיט יעדן
264 פּרעסט. שטימען
מין טענהן אַזױ װי בּײַ אַלע אַנדערע קאַנפערענצן, און ניט מיט דער פּראַק
טישער אַרבּעט, אַזױ וי מיר האָבּן עס געװינטשט,
| = איצט קום איך צום אייגנטלעכן ,פאַרבּרעכן" װאָס די קאָנפערענץ האָט
בּאַגאַנגען -- און װאָס דעריבּער מאַכט מען דעם ד"ר בּירנבּוים ללעג ולקלס
און מען העצט קעגן אים אָן אַלע יידן פאַר װעלכע ער אין זיך מוסר נפשׁ
זײַט ער לעבּט, זײַט ער דענקט און פילט.
די קאָנפערענץ האָט געפאַסט אַ רעואָלוגיע, אַז זי אַנערקענט יידיש
פאַר אַ נאַציאָנאַלשפּראַך פונעם יידישן פאָלק און פאָדערט אירע פּאַליטישץ,
קולטורעלע און געזעלשאַפּטלעכע גלײַכבּאַרעכטיקונג, אָט אין דער רעזאַלוציע
(װאָס כּפי יעדער טיילנעמער האָט זיך איבּערצײגט, אַז ד"ר בירגכוים אוך
מיר אַלע זײַנע פרײַנד האָבן זי איבּערהויפט ניט בּאַאַבּזיכטיקט, מחמת מיף"
אַלס עלטערע פּראַקטישע מענטשן װייסן גאַנץ גוט, אַז אַזעלכע און ענלעכ
,רעזאָלוציעס" האָבּן קיין שום פּראַקטישן װערט ניט און אונדו האָט ויך דאָ
געהאַנדלט דוקא אין פּראַקטישער אַרבּעט, ניט אין רעזאָלוציעס) לערנע
מען פּירושים און מען זאָגט אויף איר תּלייתלים של פשטלעך און מען מאַכט
אָן אַ רעש, אַ װירװואַר צווישן יידישן עולם: אַז יידיש אין אַ נאצישַנאַל:שפּראַף
פונעם יידישן פאָלק, הייסט דאָס, אַז העבּרעיש איז ניט מער אונדוער נאציע=
גאַלע שפּראַך, הייסט עס, אַז מוױל, יידן זאָלן קיין העפּרעיַש ניט לערנען.
וכדומה בּילבּולים איבּער בּילבּולים, פאַרליימדונגען, און דער שעיר המשתלת.
איז װײַטער ד"ר נתן בּירנבּוים,
איך װידערהאָל: איך מצדי בּין מיט רעזאָלוציעס בּכלל און מיט דעם
נוסח פון דער רעזאָלוציע בּפרט ניט גאַנץ אײַנפאַרשטאַנדן געווען. איך װאָלט
געוויס צופרידענער געוען, ווען דער פאַרשלאָג פונעם ד'ר בּירנבּוים װואָלט
אָנגענומען געװאָרן: די קאָנפערענץ פאָדערט פאַר דער יידישער שפּראַך די פאפ
ליטישע, קולטורעלע און געזעלשאַפטלעכע גלײַכבּאַרעכטיקונג, דאָ װאָלטן מיף
ניט געווען געגעבּן קיין פתחון:פה דעם שטן און קיינער װאָלט ניט געװען
געהאָט װאָס צו זאָגן און װאָס צו רעדן און ס'װאָלט ניט געווען קיין שום
אָנטשעפּעניש אָן דעם אומשולדיקן ד"ר נתן בּירנבּױם, מ'װואָלט ניט געקענט
אים אונטערשיבּן ,טענדענצן", דאָס הייסט שלעכטע מחשבות װאָס זענען אים
אַפּילון אין חלום ניט פאָרגעקומען -- װאָרים אין עצם הענין אין דאָךף
אייגנטלעך יאָ דער אמת, אַז מיר רעדן יידיש, בּכן איז -- לאָז זײַן לֹצָת=
עֹתֹּה -- אונדוער שפּראָך יידיש, און דערױיף געשטיצט פאָדערן למשל דר
יידיש:נאַציאָנאַלע ציוניסטישע סטודענטן, אַז מען זאָל זיך אינסקריבּירן אויף
דער אוניװװוערסיטעט: , מוטער:שפּראַך--יידיש",
איך ווייס אָבּער ניט װאָס צוינגט אונדן צו לערנען איבערגעקערטע
פּשטים און מאַכן אַזעלכע פירושים, אַז מיר זאָלן קענען ערלעכע, גוטײמײינענ=
דיקע מענטשן בּחינם פאַרליימדען. דאָס פּירוש פון דער רעזאָלוציע איז פאַר
מיר און פאַר נאָך זײיער אַ סך אַנדערע, װאָס וילן ניט זוכן קיין חסרונים?
שָקטאָבּער 1008 5
דאָרט װוּ זיי זענען ניטאָ, גאַנץ פּשוט: די קאָנפערענץ אַנערקענט יידיש פאַר
אַ נאַציאָנאַל:שפּראַך פונעם יידישן פאָלק, בּכן זענען מיר יידן אַ נאַציע װאָס
מיר רעדן אונדזער אייגענע שפּראַך; בּכן פאָדערן מיר איר פּאָליטישע, קול:
טורעלע און געזעלשאַפּטלעכע גלײַכבּאַרעכטיקונג,
װאָס פאַר אַ װערט אַואַ בּאַשלוס קען האָבּן, ספעציעל בֹּײַ אונדו אין
עסטרײַך, ווען אַלע יידן אין גאַליציע און בּוקאָװוינע זאָלן זיך אין דעם זינען
אָרגאַניזירן, טאַקע אַזױ װי דער ה' קליינמאַן בּאַהױפּטעט, אַז פאַר ד'ר בַּירב-
בּוים איז דער עיקר די אָרגאַניזאַציע, דאַרף מען ניט א סך אױסאַנאַנדער=
זעצן, און מיר ציוניסטן האָבּן ערשט ניט לאַנג, בּעת דער רוטענישער אב:
געאָרדנטער ראָמאַנטשוק האָט אינעם פּאַרלאַמענט פאַרלאַנגט, אַז בײַ אַ נא=
ציאָנאַלן װאַליקאַטאַסער זאָל מען די יידן ניט צורעכענען צו די פּױלן, מחמו
זיי זענען אַ באַזונדערע נצציע, װײַל זײ רעדן ײדיש, אים פון איבּעראַל
געשיקט אַנערקענונגען און דאַנקשרײַבן, אַ סימן, אַז ער האָט גערעדט אין
אונדזער גייסט און האָט דאָס פאַרלאַנגט װאָס איז אויך ניצלעך פאַר אונדזעף
נאַציאָנאַלער עקסיסטענץ,
װוּ ליגט אַלזאָ דאָס געפערלעכע, אַז מיר בּאַהױפּטן, אַז יידיש איז דאָס
לשון פון אונדזער נאַציע וועגן װאָס איז מען אַזױ מרעיש:עולמות? װיל ד"ף
בּירנבּוים בּאמת ,בּרעכן דאָס ידנטום' דערמיט, װאָס ער האָט אַזעלכע גע=
פערלעכע ,טענדענצן" צו ערקעמפן די אַנערקענונג פון דער יידישער נאַציע
אויפן יסוד פון דער יידישער שפּראַך! אַז מוויל ניט דווקא זוכן צו פאַרלײמדן
אַ מענטש װאָס אָפּפערט דאָס גאַנצע לעבן פאַר זײַן פאָלק, קען מען בּשום
אופן אויף ד"ר בּירנבּוים ניט שרײַבן, אַז זײַנע טענדענצן זענען אַן אָנגריף
אויף דער גאַנצקײט פון אונדזער אומה און אױף דעם הײליקסטן װאָס מיף
פּאַרמאָגן,
הלװאַל װאָלטן מיר יידן פאַרמאָנט אַ סך אַזעלכע אָנגרײַפֿער! מיה
דאַרפן זיך אַקעגן זיי לתלוטין גאָרניט ווערן.
אין ,ט אָג בל אָט", לעמבערג, גומ' 199, אָקטאָנער 10, גײט די תּשובה פונצם רצפ
דאַקכאָר מ ש ה ק ליינמ אַן:
אַ תשוו בה ה' ליבל טויבּיש
., אַז אױף ײדיש האָבּן געשריבּן און גערעדט אַלע פרײַנד פונצם
יידישן פאָלק, אַז מ'האָט קיינמאָל בּײַ אונדו ניט געהאַלטן די אַרבּעט פאַר
יידיש אַלס אַ פפנדועצליקייט קעגן העבּרעיִשן וכדומה בּאַדארף אונדן ה' טף=
בּיש ניט ערשט אֶנהייבּן צו דערציילן, אױן דער שרײַבּער פון די צילן,
וועלכער האָט ניט געהאַט דאָס גליק צו אַרבּעטן אין דער קאַלאַמײער סביבה,
האָט אויך נאָך פאַר צװעלף יאָרן אין אַן אַנדער וינקל פונעם יידישן גל
אײַנגעזען, אַז מען מוז שרײַבּן יידיש פאַר יידן, און ער האָט אויך געשריבן
266 פּרעסע. שטימען
-בײַ דער מיינונג אין געבליבּן ניט נאָר הער טױבּיש, נאָר נאָך עמעצער, און
מען שרײַבּט בּהי'ש יידיש אין אַלע יידישע לענדער, און ציוניסטן גיבּן אַרױס
צײַטונגען אויף יידיש -- און קיינעם פאַלט ניט אײַן קעגן דעם אויפצוטרעטןן
אַדרבּא, פון אַלע זײַטן געפינט די אַרבּעט װאָלװאָלנדע אַנערקענונג, אָבּער טאַ.
קע דערפאַר געפֿינט זי אַנערקענונג, װײַל קיינעם פאַלט ניט אײַן אױסצונעבּן
דאָס יידישע לשון פון גלות אַלס די נאַציאָנאַלשפּראַך פון יידישן פאָלק, אַלס
יערזאַץ אויפן איט פון העבּרעיִש.
,, איך גי דערפאַר איבּער גלײַך צום עצם הענין, װעגן װעלכן די
מחלוקה גײט אָן; איז עס בּאמת נאָר אַ סאַרלײמדונג װאָס מיר בּאַהױפּטן,
אַז די טשערגאָװיצער ,טענדענצן" זענען געװען קעגן העברעיש און אַז זײ
ווילן אונדן געכּן דעם זשאַרגאָן דורכויס אַלס ערואץ פאַר העבּרעיש; איז אמת
דאָס װאָס ה' טױיבּיש בּאַהױפּטעט, אַז אַזאַ כוונה האָט די קאָנפערענץ ניט
געהאַט און אַפילו די בּאַרימטע ,רעזאָלוציע", מיט וועלכער ה' טױביש גופא
איז איבּעריקנס ניט אײינפאַרשטאַנדן, איז גאָרניט אַװי געפערלעך און יעד
פּאַלס ניט קיין אָנגריף אויף דער גאַנצקײט פון אונדזער אומה? אָט די פראַגן
וועלן מיר אונטערזוכן,
פאַר דער קאָנפערענץ נאָך איז אין ,טאָגבּלאַט' געװען אָפּגעדױוקט אַ
:בריוו פון ד"ר דוד שרײיבּער מיט אַ תּמעװאַטער שאלה, װועלכע זענען עס די
;טענדענצן" פון דער קאַנפערענץ, װעלכע זענען שוין פון ל כתּחילה אָן
פעסטגעשטעלט א װאָס װער ס'איז אין זי ניט מודה קען קיין מיט=
גליד פון דער קאָנפערענץ ניט זײַן. דערויף איז געקומען בּאַלד אַ קלאַרע
תשובה פונעם פאָרבּאַרײטנדן בּיוראָ (אונטער לייטונג פון ד"ר בּירנבּוים), לוט
וועלכער די אגערקענונג פון יידיש אַלס נאַציאָנאַלשפרפך איז ערקלערט גִע=
װאָרן אַלס גרונטיבאַדינגונג פאַר אַלע קאַנפערענץ:טײלנעמער, אַלזאָ, נאָך
פריער גאָר איידער די קאַנפערענץ גופא האָט אַזאַ החלטה אָנגענומען
דאַקעגן האָט דאָס בּיוראָ ניט געפונען פאַר נײטיק אַפילו צו ענטפערן
אויף אַן אנדער שאלה פונעם ,טאָגבּלאַט': פאַרװאָס מעגן אין דער קאָנטערענץ
טיילנעמען גראָד נאָר זשאַרנאַנישע שריפטשטעלער און ניט אויך העבּרעישען
און איך דערמאָן מיך דערבּײַ אַ זײיער אינטערעסאַנטע מעשה,
מיט אַ פּאַר יאָר צוריק האָט די געזעלשאַפט ,סיני" פאַרעפנטלעכט איר
פּראַגראַם, און דאָרט איז געווען אויפּגעװאָרפן דער געדאַנק װעגן צונויפרופן
אַ קולטור-קאַנגרעס, דאָס דאָזיקע פּראָגראַם האָט איבּערגעליענט איך ד'ר
בּירנבּוים, און לערנענדיק דעם פּשט, אַז דאָס מיינט מען נאָר העבּרעיַשע
שריפטשטעלער, האָט עס אים אָנגעכאַפּט בּײַם האַרצן, און אין זײַן קריטיק
אויף דעם דאָזיקן פּראָגראַם (אין פּראָסטיגס פאַראַיאָריקן קאַלענדאַר) װאָט ער
דעם ,סיני" שטאַרק אָנגעגריפן פאַר אַואַ מין סעפּאַראַטים, מען האָט אַלואָ
געקאַנט מיינען, אַז אין אַ האַלבּ יאָר אַרום װוצט ד"ר בּירנבּוים נאָך געדענקען
װײַנע אייגענע ווערטער און ער װעט אזא סעפּאַיאַטיזם ניט בּאַטרײַבּן, אָבּער
אי יט
אָקטאָבּער 1908 261
װוען זשע? װען די ,טענדענצן" װאָלטן װירקליך געװען פרידליכע און ניט
וי זי זענען בּאמת געווען.
און אַז די קאָנפּערענץ האָט זיך אָנגעהױבּן און ה' אַשׁ האָט געענדערט
דעם נאָמען פון זײַן רעפּעראַט װעגן ,איבּערטראָגן די נאַציאָנאַל=גיטער פון
העבּרעיַש אין ידיש' -- צי איז דען ניט קלאָר געװען פאַר יעדן װאָס ער
מיינט? פריער האָט דער רעפּעראַט יעהייסן; ,וועגן פאַױטײַטשן דעם תנ"ך איף
יידיש", בּיי דער קאָנפערענץ איז פּלוצים געװאָרן דערפון אַן ,איבּערטראָגונג",
װער עס קען יידיש רעדן װײס, אַז ,איבּערטראָגן" איז עפעס אַנדערש וײ
,פאַרטײַטשן", אַז איבּערטראָגן טראָגט מען איבּער דאָס בּיסל פאַרמעגן פון
אַ שלעכטער דירה אין אַ בּעסערער און אַז נאָכן איבּערטראָגן זיך וויל מען
וועגן דער אַלטער דירה זיך ניט מער קימערן.. איבּעריקנס האָט הי אֵש פון
זײַנע מחשבות קיין שום סוד ניט געמאַכט; ער האָט גאַנץ אָפן זיי אַהױסגע=
זאָגט, און קייגער פון די טיילנעמער האָט אין זי קיין שום אַנשטאָס ניט
געפונען, װוּ זײַט איר אַליין געווען, געערטער ה' טױבּיש, וען אֵשׁ האָט
בּאַהױפּטעט, אַז כל-זמן יידן האָבּן גערעדט העגרעיש האָבּן זי אַפילן נאָך
זייער יידישן גאָט ניט פאַרשטאַנען און אַז ערשט דעמאַלט איז דער יידישער
גאָט יגעבּוירן געװאָרן ווען יידן האָבּן אויפגעהערט צו רעדן העבּרעיִש? פאַר=
װאָס האָטס איר ניט דאַקעגן פּראָטעסטירט און פאַרװאָס האָט דאַקעגן ניט
פּראָטעסטירט קיינער פון דער פאַרזאמלונג?
און דאַקעגן, אַז ה' הייזלער אין אױפגעטראָטן מיט זײַן פראַגע פאַר?
װאָס דער פּראָגראַם:אַנטװױּרף פון פּרץ דערמאָנט ניט קיין װאָרט וועגן דער בּאַזלל=
טונג פון העבּרעיִש אין אונדזער נאַציאָנאַלער קולטור, און אַז ער האָט דערבּל
אַרױסגעזאָגט דעם געדאַנק בּײַ װעלכן עס האַלטן זיך אַ סך פרײַנד פונעם
יידישן לשון), אַז אונדוער הײַנטיק 7שון איז אַ פּראָדוקט פונעם גלות און
האָט בּכל:אופן ניט יענעם נאַציאַנאַלן װערט װאָס העבּרעיש.-וײַט איר אַלע
געװאָרן מלא:חמה און מאַנכע פון אײַך האָבּן זיך אויף אים געװאָרפן אַפילן
אים צו שלאָגן פאַרװאָס האָט איר, ה' טױבּיש, דעמאָלט ניט גענומען אין
שוץ אט דעם אויפריכטיקן מענטשן, װעמעס אַנזיכט שטימט גשוֹיס מער אִי=
בערײן מיט אײַערע קאָלאָמײער טראַדיציעס װי די הײַנטיקע טשערנאַװיצער
,פענדענצןי,,
.. נאָר װאָס דען האָט איר אונדו געטאָן אַ חסד! איר האָט באַשלאָסן,
אַז רעדער מעג זיך דענקען איבּער העבּרעיש װאָס ער װי?" אַלואָ אױיך דאָס
מעג ער דענקען, או העבּרעיש איז אַ שפּראַך פאַרן בּית=חקברות,. יידיש מון
יעדער ייד -- און אַפילו אַ בּוכאַרער, א שפּאַניאָל, אַן ענגלענדער, אַ פראָג?
צויזישער, אַ דײַטשער, ועלכע האָבּן קײינמאָל קיין יידיש ניט גערעדט --
זיי אַלע מוזן עס אַנערקענען אַלס אַ נאַציאַנאַל=שפּואַך; דאַקעגן העבּרעיש
מױז מען ניט, נאַר עס איז ערלױבּט..
יידיש, װאָס האָט אונדן געגעבן בּיזאַזער עטלעכע מאָגערע בענדלעך
208 פּרעסע:שטימען
פון מיטלמעסיקע (אינעם אײראָפּעיַשן זינען) שאַפונגען, מוז יעדער ייד אַנערט
קענען אַלס אַ נאַציאָנאַל=שפּראַך, אלא ניט, גייט ער אַרױס (לפי דעתּכם) פון
כּלליישראל; און העבּרעיִש, וועלכע האָט אונדז געגעבּן אַ ריזיקע ליטעראַטור,
וועלכע האָט אונדז געגעבּן דאָס מיט װעלכן מיר שטאָלצירן פאַר דער גאַנ.
צער װעלט, וועלכע האָט אויף אונדז אויפגעפרעגט דעם נאַציאָנאַלן שטעמפּל--
מוז מען ניט אַנערקענען, מען מעג זיך בּאַציען צו דעם לשון װי צו אַ פרעמ=
דער זאַך, מען מעג עס פֿײַנט װאָבּן און דעו חוזק מאַכן; מען מעג טרעטן
מיט די פיס אַלע זײַנע הײיליקטימער, מען מעג פאַרלײמדן זײַגע לערער און
בּאַשימפן אַלע זײַנע טיכטיקסטע אַרבּעטן -- און דאָך איז מען א כּשרער ייד,
דען אַזוֹי האָט איר געפּטקנט אין טשערנאָװיץ מיטן כּוֹת פון די גרעסטע
פּוסקים אין יידנטום -- ה' נתן בּירנבּוים, הי שלום אַש, ה' אַבוהם ריזען
און האשה הצנועה מרת אסתר!
אָדער אפשר פילט איר ניט, װערטער ה' טױבּיש, אַז גראָד אין דער
החלטה פון ,פּרײַלאָזן יעדן צו דענקען איבּער העבּרעיש װאָס ער וילי ליגט
די גרעסטע באַלײידיקונג פאַר העברעיש און אַ פאַרלעצונג פון אונדזער
חשובסטן נאַ:יאָנאַלן הײליקטום! אוב איר פילט דאָס ניט, זײַט איר, אַלס
ציוניסט, טאָפּלט צו בּאַדױערן..
,ס אָ צ יאַל ד ע מ אָק ר אַ ט*, קרצָקע, נומ' 49, אָקטאָבֿער 16:
א רייזען אָפּקלאַנגען פון דער טשערנאָוויצער
קאָגפער ענץ
מזל טוב! ר' משה קליינמאַן איז צוריקגעקומען פון רוסלאַנד און האָט
זיך גענומען פאַר זײַן שטענדיקער אַרבּעט אין טטאַנצלאַט': צו שימפץן, צו
פּאַרלײמדען און רכילות צו טרײַבּן,
געבּואַכט האָט ער נישט קיין גוטע בּשורות, דער זײדע מענדעלע זאָל
לעבּן איז אױף דער עלטער שטאַרק בּייז אױף די יונגע, װאָס זי האָבּן
אָנערקענט יידיש פאַר אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך, ,א מעשהט מעשה", שרײַט דעף
זיידע: ,די שקצים זאָלן מיר אַזױ אָפּטון, מיר, װאָס איך האָבּ געשריבּן ווינטע:
פינגערל, די קליאטשע, שלמה ר' חײימס - װערק װאָס װעלן אײביק לעבּן
אין דער יידישער ליטעראַטור --מיר זאָל מען אַװי אַפּטון און קרױינען די
שפּראַך אין וועלכער איך הצָבּ די אַלע װערק געשאַפן, פאַר אַ נאַציאַנא?=
שפּראַך און דאָס העבּרעיִשע אינגאַנצן מבטל זײַן, ווערנד איך האָבּ אין לשוןש
קודש געשריבּן דעם 6אָבוֹת ובּנים', א װערק װאָס איז שױן לאַנג פאַרגעטן
געװאָרן און קייגער װיל עס אַפּילו איצט אין האַנט אַרײַן נישט נעמען."
און בּיאַליק -- בּרעננט אונדז װידער א שלעכטע כּשורה דער שליח
קליינמאן -- בּיאַליק דראָט, אַז ער װעט מער נישט נעמען די פעדער אין
האַנט אַרײַן יידיש צו שרײַבּן,, און דאָס דערמאַנט אונדז יענעם ,קלוגן"
טָקטאָבער 1908 269
חתן װאָס האָט זיך אײַנגעעקשנט און נישט געװאָלט גיין צו דער חופה,
טענהנדיק אַז די פלה איז צו שיין. אין אַ זשאַרגאָן איז בּיאַליקן יאָ אָנגעשטאַ:
נען צו שרײַבּן, אין אַ נאַציאָנאַל=שפּראַך אָבּער װיל ער נישט: ס'פּאַסט נישט
פאַר אים -- די כּלת איז צו שײן,,
די לעצטע בּשורה װאָלט אַפילן גאַנץ טרויעריק געקלונגען, װען די
יידישע ליטעראַטור װאָלט געדאַרפט אַרויסקוקן נאָר אויף בּיאַליקס אַ געדיכט,
דאָס גליק איז נאָר, װאָס די יידישע שפּראַך איז יונג, געזונט און פריש און
האָט אַ סך ליבּװאָבּער מיט ועלכע זי לעבּט גאַנץ בּשלום, און װי מזאָל
נישט שעצן בּיאַליקס טאַלענט, װעט זי אָן אים גלײַך פאַרגעסן, ווען מאָריס
ראָזענפעלד, יהואָש, אײנהאָרן און אַ גאַנצע רייע יונגע זינגער װעלן אָנהייבּן
זייערע יונגע זיסע לידער צו קנאַקן.
וידער האָט ר' משה קליינמאַן געבּראַכט אַ בּשורה, אַז די גאַנצע יידי.
שע פּרעסע איז קעגן דער רעזאָלוציע, אַז ײדיש איז א נאַציאָנאַלײשפּראַך.
אױסער -- מוז ער געבען מודה זײַן -- די סאָציאַליסטישע בּלעטער, ,בי
וועלכע ברעכן דאָס יידנטום איז כּמעט אַ פּראָגראַם:פונקט",,, און דאָס דער.
מאָנט אונדז אָן די געכט:רוסישע לייט" װאָס זאָגן פּונקט די זעלבּע װעגן די
רוסישע פרײהייטס:קעמפער, אַז זיי ווילן בּרעכן דאָס רוסנטום, נישט אומזיסט
רופן מאַנכע אין רוסלאַנד די ציוניסטן: ,עכט:יידישע לײַט', זייער טאַקטיק,
איבּערהויפּט דער טאָן פון זײיערע צײַטונגען, דערמאָנען אין פילע היגזיכטן
טאַקע די עכט=רוסישע לײַט, און דערפאַר טאַקע האָבּן אונדזקרע ציוניסטלעך
אין דער איצטיקער רוסישער רעאַקציע אַזױ הויך אויפגעװױבּן דעם קאָפֿ,,
אין /,הלאס", ניײיאָרק, אָקטאָבּער 25, איז אָפּגעדרוקט אַזאַ אַרטיקל;
דר, ש, בי בּרנשטיין |בערנשטיין, נאָך דער קאָנפערענץ
אין טשערנאָוויץ
אויף דער קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך אין טשערנאָוויץ האָט
ה' אֵשׁ געװאַלטן א רעפערצט װעגן די קינפטיקע אויפגאַכעס פון דער יידל=
שער (יטעראטור, א רעפעראט װאָט האט אַרױסגערופן א גרויסע פאראינגט{=
רעסירונג בּײַט יידישן פּובּליקום,
די דאָױיקע רעדע האָט דערװועקט בּײַ מיר פאַרשיידענע טרויעריקע
מחשפות, רעיונות און ספקות. געם איך מיר דעריבער דאָס רעכט אויפצוקלערן
ה' אַשס מאָדנע הנחות, דער תּמצית פונעם רעפעראט זעגען אַזױנע געדאַנקען;
1 ,די קעגגער פון יידיש טעבסן, אַז די יידישע ליטעראטור הייבּט זיך
אָן פון מענדעלע מוכר ספרים, דאָס אין ניט אמת, די יידישע ליטעראטור
איז, פונקט װי די יידישע קולטור, אלט--איר מקור איז אין תּניף",
ב, ,מען דאַרף איבּערוזעצן דעם תנ"ך אין ייריש, מען זאָגט אונדו, אֵז
דער תּגיף האָט א ווערט נאָר אין העברעיש. 7 איז ניט אמת, אָבּער מעב
270 פרעסט.שסימען
דאַרף דעם תּנ'ך ניט נאָר איבּערזעצן, נאָר איכּערדיכטן--מען דאַרף אים
איבּערגעבּן צום פאָלק אין פּאָעטישע, יידישע פאָרמען".
ג. ,ניט העבּרעיִש, ניט די אױסװײניקסטע שפּראַך, ניט די װערטעף
האָט געהיט דאָס יידישע פאָלק, נאָר דעם אינהאַלט. דערינער איז דער ידי
שער גייסט קײינמאָל ניט פאַרשטיינערט געװאָרן אין איין בּאַשטימטער פאָרט,
אַ ראַיה--די יידישע אמונה. דער יידישער גאָט איז ערשט יעמאָלט געװאָרן
דער גרויסער אַלמעכטיקער גאָט פון פאָלק ישראל בּשעת ידן האָבּן שין
גערעדט אַראַמיש, סיריש אדג"לי,
ד. ,., דאָס רוג יידישע פילאָזאָפן האָבּן געשריבּן זייערע װערק אַראַז
כִּיש, בּכדי דאָס פאָלק זאָל דאָס פאַרשטײין",
דאָס איז דער תּמצית פון די רייד, דאָס זײַנען די עיקר טעזיסן, װאָס
אויף זיי איז געבּויט אַשט רעדע אויף דער טשערנאָוויצער קאָנפערענץ,
איך װיל ניט דערקוטשען אַשן מיט פראַגעס װעגן דער צײַט װען
די יידישע ליטעראַטוי האָט זיך אָנגעהױבּן; צי זי האָט זיך אָנגעהױבּן פון
ממו"ס אָדער פון סיני, און איך גי אַריבּער צו דער צוייטער טענה: ,ס'איז
נישט אמת, אַז נאָר אין העברעיש האָט דער תנ'ך אַ װערט; דער תנךְ
דאַרף איבּערגעדיכטעט װערן אין אַ נײַעם פּאָעטישן גייסט אאַז"ו.
איך שטיי דאָ און חידוש זיך; פון װאַנען נעמט זיך אַזאַ משונהדיקעף
קוקז יעדער תּלמיד פון אַ פאָלקסשול װוײס, אַז דער פאָלקישער און נאַציאָ?
גאַלער שרײַבּער האָט נאָר אין דער אַריגינאַלײשפּראַך זײַן עיקרדיקן און גײיס?
טיקן װערט, עס איז דאָך גאָר איבּעריק צו דערקלערן אזאַ פּשוטן אמת. צי
איז דען דאָ אַ שפּראַך װאָס אין איר זאָלן ניט זײַן קיין איבּערזעצונגען פון
די דיכטונגען פון האָמער, סאָפאָקלעס, פּינדאַר און אַנדערע גויכישע דיכ:
טער--נאָר ער אין דער גאַנצער װעלט װעט קומען צום אײַנפאַל, אַז מיר
פּאַרשטײען און בּאַנעמען דעם גריכישן גײיסט און די גריכישע נשמה (אָדער
אַפּילו נאָר דעם גריכישן ,גוף') דורך די דאָזיקע איבּערזעצוננען, זאָל זײַן
די אויסגעצייכנטסטען און צי װעט זיך געפינען אַואַ משונהדיקער שריפטשטץ:
לער װאָס װעט בּאַשליטן, אַז מ'קען פאַרשטײן און באַנעמען װי סיגעהער
צו זײַן דאַנטען אין דײַטש, פראַנצויזיש אָדער רוסיש! און צי קען מען זיך
כאָטש וויפיל ניט איז פאַרטיפן אין דעם שנײַדיקן און פּלאַמיקן גײיסט פון
װאָלטערן אין ענגליש אָדער פּױליש! דער װודערבאַרער איטאַליענישער
שרײַבּער בּענווענוטאָ טשעליני האָט געפונען אַן אױסגעצײיכנטן איבערועצער
װאָס װאָלט געוויס בּאַפּרידיקט אויך אַשס פּאָעטישע פאָדערונגען. דאָס איו
געטע, פונדעסטוועגן האָבּן לעסינג און מענדעלסאָן ניט געזשאַלעװעט קין
שום מי און געלערנט גרונטיק די איטאַליענישע שפּראַך נאָר בּכדי צו פאַרל
שטיין טשעליגין (:/1, צי דאַרף איך בּרענגען ראַיות מיט בּײַשפּילן כּדי צו
1 געטע האָט געמאַכט די איבערזעצונג פון בּענװעגוטאָ טשעליניס לעבּנס-געשיכטע איך
62, לעסינג איז געשטאָרבּן אין 1781, מענדעלסאָן 1786.--רעד' ײװאָ
אָקטאָבּער 1908 211
װײַזן דעם אַבּסורד און די איגנאָראַנץ װאָס שטעקט אין די דאָזיקע װערטער?
ספּעציעל מאַכן שטוינען און ס'בּאַלײדיקן די װערטער װעגן דער העב
רעישער שפּראַך און איר בּאַציונג צום תנ"ך,
אױך ס פּינאָזאַ איז געקומען צום בּאַשלוס, אַז אויף צו בּאַנעמען
די יידישע עטיק מוז מען קענען די העבּרעישע שפּראַך און איר ספּעציעלן
גײסט, אויף צו פאַרשטײן דאָס יידנטום, און ספּעציעל צו פאַרשטין די היי.
ליקע שריפטן און דעס פּאַזונדערן גײסט װאָס איז אין זי בּאַהאַלטן, האָט
ספּינאָזאַ געהאַלטן די קענטעניש פון דער העבּרעיִשער שפּראַך פאַר אַזױ פיל
װיכטיק, אַז ער האָט צוליבּ דעם און מיט דעם צוועק מחבּר
געװען א העבּרעיִשע גראַמאַטיק. דער נביא פון דער אײביקער פּאָעױע
ג עטע, װאָס האָט אָפּגעגעבּן אַ סך אײַט צו די הײליקע שריפטן און צו'
פאַרשטיין זייער גייסט און װאָס האָט געלײענט די שיינע און אויסגעצייכנטע:
איבּערזעצונג פון מאַרטין לוטער, איז געװען געצװוּנגען סיף כֹּל סוף
צו לערנען העבּרעיש, כּדי לכל:הפתות צו פאַרשטײן כאָטש אַ בּיסל דעם
ידישן גײסט; ער אַלײן װײַזט אָן דערױף. היינע האָט געפאָדערט
די קענטעניש פון העבּועיֵש ניט נאָר אױף צו פאַרשטײן דעם תנ'ך, נאָר
אויך צוליבּ פאַרשטײן יהודה הלס פּאָעזיע. און װי אַזױ האָבּן געט
און היינע פאַרהײיליקט דעם תּנ'ך, דאָס בּוך פון די בּיכער', די געטלעכצ
דיכטונג װאָס איז ;העכער פון צײַט און פון אָרט'! ה ערדער האָט גאָ?
פאָרשט און געפונען, אַז נאָך דער בּיבּלישער פּאָעזיע איז די פּאָעױע בּאמתד
פּאַרשװוּנדן געװאָרן פון צװישן די מענטשן. לאַצאַרוט האַלט, אַז די
העבּרעישע שפּראך איז איינע פון די נייטיקסטע זאַכן אויף צו בּאַנעמען דאָס
אַבּסאָלוטע גוטס (,דעם קאַטעגאָרישן אימפעראטיװ'), װאָס אין דעם אַלט:
יידישן גייסט, אין די הייליקע שריפטן, ש טיינטאַל האָט די מגילת רות
אַלעמאָל געלייענט מיט טרערן. קיין שפּראַך איז ניט געװען ביכולת, לױט
זײַן מיינונג, איבערצוגעבּן אַ טיפע טראַגעדיע אין אַזאַ בּילדערישן און לאָ:
גישן סטיל װי אונדזער העבּרעיִשע שפּראַך. און צי דאַרף איך דערמאָנען דאָ
אַלע גרויסע מענער װאָס האָבּן געהאַלטן די העבּרעיִשע שפּראַך פאַר א װער:
טיקן און גױטװענדיקן גײסטיקן יסוד אױף צו פאַרשטײן דאָס יידנטום --
מענער װי ר' יחודה הלוי, ר' שלמה בּן גבריאל (!|, אַבוהם אבן עזרא, װאָס
האָבּן געזען אין דער העבּרעיִשער שפּראַך עפעס אַ באַזונדערע שכינה װאָס
דערהייבּט די לערע פון יידנטום און איר גייסט בּיז אומענדלעכקייט.
און ה' אַשׁ קומט און דרשנט פאַר אַ גרויסן עולם, אַז מיר מוון ,אי:
בּערדיכטן דעם תּנ'ך אין א יידישער פאָרם"! שטעלט זיך נאָר פאָר װען עס
זאָל קומען צו אײַך עפעס אַ מענטש און מעלדן, אַז מען זאַרף באַנײַען און
פאַרריכטן דצַנטעס ,געטלעכע קאָמעדיע" און (!} דעם ,גן:עדן', אַז מען דאַרף
פאַרריכטן און בּאַאַרבּעטן (איבּערדיכטן) די פּאָעױע פון ,פאַוסט' און די
ליידן פון יונגן ווערטער" געטעס, איבּערמאַכן און בּאַאַרבּעטן האָמערן,
272 פּיעטע-שטימען
שעקספּירן -- צי װעט מען ניט קוקן איף אים װי אױף אַ פולקומען עם.
האָרץ?,,, און נאָר מיר יידן זענען פּעיק צו הערן מיט אונדונרע אױערן
אזוינע משונחדיקע רייד און צו אַפּלאָדירן, אַ מענטש קומט און לײגט פאָו
צו בּאַעַרבעטן און איבערצומאַכן אין נײַע פאָרמען עמוס, ישעיהו, ירמיהו,
יחזקאל, יואל, חבקוק, שיר השירים -- און דער עולם קוקט אױף אים וי
אויף א געזונטן!
ה' אֵשׁ זאָגט: ,קײינמאָל האָט דאָס יידישע פּאָלק נישט געהיט די שפּראַך,
דאָס װאָרט, נאָר דעע אינהאַלט. דעריבּער איז קײנמאָל דער יידישער
גייסט ניט פאַרשטײנערט געװאָרן אין איין בּאַשטימטער פאָרם, אַ ראַיה -- די
יידישע אמונה", דערמיט װײַוט ה' אֵש, אַז ער האָט קיין שום ידיעה ניט
וועגן די פרושים, די באַשעפער פון יידנטום און זײַנע אױפװאַלטער איף
אײיבּיק, ר' עקיבא װאָס האָט געדרשנט אַלע,את'ן" אין דער תּורה איז גיט גע:
זושן קיין פאַראיינעלטער טיפ צווישן די בּויער פון יידנטום. װען ה' אַש זאָל גע:
װען לײענען לכל הפּחות דעם ,דור דור ודורשיו" פון אײַזיק הירש װײַס
װאָלט ער געװען װיסן, װאָס פאר אַ באַטײַט די בּאַשעפער פון יידנטום, די
פרושים, האָבּן ציגעגעצבן דער שפּראַך, דער שפראך פון דער
ת ור ח. געוויינטלעך האָט בײַ זי דער אינהאַלט זיך פאַרשטאַרקט, זיך בּאַרי.
כערט און פאַרצװײַגט --אָבּער נאָר און אויסשליסלעך אויפן יסוד פונעם ערשטן
מקור, פונעם ערשטן אָריגיגעלן א ות װאָס אין תּורת משה און אין די נביאים,
אַלע װיגטן פון דער װעלט האָכּן ניט געקענט מאַכן װאַקלען בּײַן זי אֲפילו
קֵיין איין װאָרט, אַפּילו קיין איין אות פון דער געשריבע:ער תּורה. און נאָר
דערפאַר װײַל זי האָבּן געבּויט זייער רײַכע אַרבּעט אויף אַן אַבּטאָלוטן יסוד,
איז דער יידישער גייסט קיינמאָל ניט פאַרשטײגערט געװאָרן אין איין בּאַשטימ?
טער פּאָרם. און דווקא די אַלעקטאַנדרינישע יידישקײט, װאָס האָט זיך בּאמת
גניט געװאַלטן בײַם טרוקענעם װאָרט' און געדרשנט די תּורה דװקא אין
;איבערזעצונגען" און אין ;נײַע פאָרמען" איז גיט !נאָר, װאָס דער גײיסט פון
ייזינטום איז דאָרט פאַרשטײגערט געװאָרן אין איין בּאַשטימטער פאָרם, אין
דער העלעניש:קערפערלעכער פאָרם, נאָר זי האָט זיך בּכלל אַרױסגעװיזן פאַר
אַ פרעמדן און פאַרדאַרבּנדיקן שטיק אינעם יידישן גוף.
;דער יידישער גאָט איז ערשט יעמאָלט געװאָרן דער גרויסער אַלמעכ:
טִיקער גאָט פונעם פאָלק ישראל, וען יידן האָבּן שוין גערעדט אַראַמיש, סל:
יש אאז"וו"
אָבער דאָס אין דאָך פולקומע עם:חאוצות! ה' אַש װײס אַפּנים גיט,
אַז נאָך אין די טעג פון די ערשטע שריפט = נביאים, עמוס און הושע, האָט
שוין לאַנג געהערשט בּײַ יידן דער טיפסטער און העכסטער גאָט-בּאַגריף און
אַז אין די טעג פונעם ערשטן ישעיחו איז שוין דער דאָזיקער געהױבּענער
בּאַגריף געווען אן אייגנס פון גאַנצן פאָלק -- און גראָד אין דער צײַט װען
נאָר העבּרעיִש איז געווען די פאָלקס:שפּראַך,
אָקטאָגער 1908 273
3 איז אַראַמיש, װי בּאַקאַנט, געװען אין לעבּן פון ישראל בּלוז די
אָפיציעלע שפּראַך אין די בּאַציונגען מיט די דרויסנדיקע מאַכטן, ספּעציעל
אין די צײַטן װען די פּערסער האָבּן געהערשט איבּער יהודה -- און אין
זייער מלחמה קעגן דעם יידישן גאָט און דעם יידישן גייסט האָבּן אַלץ ייד
ישע בּאַדריקער פון פּרס און יװן קודם:כל געקעמפט קעגן דער העבּרעישער
שפּראַך, דער שפּראַך פון דער תוריה,
גענוג צו לייענען װאָס עס שטײט בּײַ גרעצן װעגן דער תקופה פון
משנה:תורה, דער תּקופה פונעם קיניג יאשיהו (622), כּדי צו בּאַקומען אַ
שטיקל השגה וװעגן דעס, װאָס פאַר אַן עקסטע מדרגה פון יידישן מאָנאָטעיָזם,
װאָס פאַר אַ גרויסע אַלמעכטיקע געטלעכקײט עס טרעט אַרױס פאַר אונדו
פונעם פאָלקס:לעבּן אין דער דאָזיקער פריער תּקופה! און די גאַנצע רעליגיעזע
און קולטורעלע אַנטװיקלונג פון דער תקופה און אַלע רעליגיעזע לעבּנס:
אננפירן, װאָס שפּאֿרן זיך אָן אױף דער גרויסער אַלמעכטיקער געטלעכקײיט
פּוגעם פאָלק ישראל, בּאַזירן זיך נאָר אויף דער העבּרעישער שפּראַך, אױיף
דער שפּראַך פון פאָלק, אויף דער שפּראַך פון משנה:תורה. און דאָ קומט
-פּלוצים ה' אַש און מעלדט אין זײַן נאַיווקײט, אַז נאָר ,אין דער צײַט װען
דאָס פאָלק האָט שוין גערעדט אַראַמיש, סיריש אאַו, האָט עס בּאַנומען זײַן
-גרויסן אַלמעכטיקן גאָט", און דער עולם פּאַטשט בּראַװאָ בּײַ די װערטער,
אין זײַן שטרעבּונג מבטל צו זײַן די העבּרעיִשע שפּראַך װײַוט אָן ה'
אש צום סוף אויף די יידישע פילאָזאָפּן װאָס האָבּן געשריבּן אינגאַנצן אַראַבּיש
כּדי דאָס פאָלק זאָל זי פאַרשטין. דורך דעם בּאַװײַזט ער, אַז ער װײס
נישט, אַז די ידישע פילאָזאָפן אַלמקמץ, ר' סעדיה ואָן, ר' שלמה
צן גבירול, דער רמבּ"ם אאַז"וו האָבּן געשריבּן זײערע פילאָזאָמישע ביכער,
זייערע פילאָזאָכישע װערק ניט נאָר פאַר די יידישע לייענער--נאָר און אפשר
דער עיקר צוליב די ניט:יידישע פאַרטרעטער פון יענע פילאָזאַפישע שיטות
װאָס זיי אַלין זענען געווען זייערע אָנהענגער. ער װײס אַפּנים ניט פון
יענע פיר אַראַבּישע פילאָזאָפישע עיקרפשיטות װאָס האָבּן געהערשט צװישן די
פּילאָזאָפן פון מזרח און מערב אין יענע צײַטן. די װערק פון די יידישע פי.
לאַזאָפן זענען געווען געצילט אויף דרויסן, צו די קריסטלעכע און אַראַבּישע
פאָרשער אפשר אַ סך מער אײדער אױיף אינעװײניק. די אַראַבּישע שפּראַך
איז יעמאָלט געװוען די שפּראַך פון דער װיסנשאַפט און פילאָזאָפיע, פּונקט
אַזױ װי די לאַטײַנישע שפּראַך איז געװען די שפּראַך פון װיסנשאַפט אין
מיטלעלטער, דער רמב"ם אָדער רב סעדית גאָון האָבּן גערעדט ניט נאָר צום
זידנטום, נאָר אויך צו יענע אָנהענגער פון דער אַריסטאַטעלישער פילאָואָפיע
אָדער פון די מאָטאַזיליטן װאָס זענען געשטאַנען אויסערן יידנטום, אָבּער וי
אַזוי און אין װאָסער שפּראַן האָבֿן גערעדט צום יידישן פאָלק די װײַטערפירער
פון תּלמודישן יידנטום, פון דעם טאָלקס:יידנטום; רש"י, די בּעלי:תוספות און
אַלע אַנדערע מפרשים בּײַ יידן? װי אַזױ האָבּן געשריבּן די יידישע מחברים
)19(
274 פּרצסעי שטימען
און משוררים, װאָס זײערע אויגן זענען געװוען געװועגדט נאָר צום פאָלק! צי
קען ה' אַשׁ אָנװײַזן אויף װעלכן ניט איז שיר אָדער קינה אָדער סליחהייי
אין יענע אַלע רעליגיעזע און פאָלקס-פּיוטים, װאָס זענען געשאַפן געװאָרן
פון זינט דער ירידה פון די גאונים כּמעט בּיזן 18 י"ה און זעגען אָנגענומען
אין יידישן כּללישן לעבּן און װאָס זאָלן ניט זײַן געשריבּן אין העבּרעישו
נאָוועמבּער 1908
פון אַתדיה א מ ס אַ בּויװ פון לאָנדאָן צו א. ל, לעװינטקי, אַדעס, פון נאָװעמבּער פי
(געדרוקט אין אגרות אַחד.העם, ט1, ירושליםיבּעדלין, אָ"י, זי 544 45):
נאָר וי איך זע פון אײַער בּריוו, פעלט אײַך אויך רו; די טשערנאָװיצער
קאָנפערענץ האָט צוגערויבּט אײַער רו! װאָלט די סיבּה פון איער אויפרעגרהף
געװען עפעס אַ מער חשובער ענין, װאָלט איך אײַך מקנא געװען און גע=
טראַכט: ;,װויל דיר, עקיבא, װאָס דו בּיסט געכאפּט געװאָרן פאַר תורהיואַכן
און וויי צו פּפּוסן װאָס ער איז געכאַפּט געװאָרן פאַר פוסטע זאַכן" אָבּער דל
טשערנאַװיצער קאַנפערענץ--צי זײַנען פאַראַן פּוסטע זאַכן װאָס זײַנען ערגעף
וי דאָס? אונדזער ליבער קלויזגער האָט אנטיה צו ,;מרה:שחורה", אין די טעה
פון דער ,רעװאָלוציע" האָט זיך אים געדוכט, אַז די ,וועלט' װערט חרוב און
אונדזער האָפענונג איז פאַרפאַלן, איצט, וען זי איז אויך אַריבּער און די
װעלט איז געבּליבּן אַ ועלט, זעט ער אַ ;סכּנה' אין דעם דאָויקן צונויפקים
פון עמי:הארצים (וואָס גיען נֹאֶך נאָך דער מער הייט)), װאָס האָט גוז"
געווען פאַרלענדונג אויף דער העבּרעישער שפּראַך. בנאמנות דער שד איז
ניט אַזױ שרעקלעך, און הלװאַי זאָל אונדזער שפּראַך אױפן װעג פון איה
אויפלעבּונג ניט בּאַגעגענען קיַן געפערלעכערע שונאים איידער דער אומ=
גליקלעכער זשאַרגאָן, װאָס הײַנט איז ער אין טשערנאָװיץ און מאָרגן (מאָרגן
אין א געוויסער צײַט אַרום געוויינטלעך) אין קבר, צוויי ,אויפּשטאַנדן" פוך
עמי:הארצים קען אונדזער געשיכטע, און בּיידע װאָלטן אפשר ניט געווען אַזול
געראָטן ווען מען װאָלט ניט אַזױ אויפגעשטורעמט איבּער זי די װעלט, אבר
יענע זײַנען כאָטש אַרױיס מיט וויכטיקע מאָראַלישע פאַנעס, און אין דער שפּיץ
זײַנען געשטאַנען יעזוס און דער בעל:שם-טוב, אָבּער די דאָזיקע, װאָס זיישרי
פאָן איז דער דײַטשער זשאַרגאָן און דער פאָנעףטרעגער ש. א... קערט זיף
אום צו אײַער רו, בּרידער! קיין שום שלעכסס וועט זיך ניט פאַרלויפן, געט
נער שטופּט מיך, שרײיבּסטו, צו מאַכן רעגענען שווטבּל און זאַלץ". װאָס שייך
זאַלץ" בּין איך מסכּים. דײַן זאַלץ האָט אַזאַ איגנשאַפּט, אַז עס מאַכט מטוגל דע
צולמס גומען צו שפּירן דעם ,טעם" פון א זאַך אויפן נייטיקן אופן, אָבּער שוופדל"
--זאָל גאָט דיך אויסהיטן! אָן דעם איז דער ריח אויך גאָרניט אַזא געשמאַקער.
זײַ מיר מוחל, װאָס איך בּין אַרײַן אין דײַן גבול און האָבּ געענטפערט מיט-
אַ געלעכטער אויף זײין פראַגע. געוויס האָסטו זיך ניט צוליב דעם געווענדט צו מיר.
נאָר װאָס זאָל איך טון, אַז איך קען ניט רעדן ערגסט וועגן אַזאַ ,פורים:שפֿיל":י+
דעצעמבּער 1908
אין , ד אָס גייצ לעבן", גיוײיאָרק, נומ? 1 דעצעמנער, איז אָפּגעדרוקט דאר
װײטערדיקער ארטיקל, װעלכער איז שפּעטעה איבּערגעדרוקט געװאָרן אָן שינוײם אין
ד"ר זשיטלאָװסקיס געזאַמלטע שריפטן, ב' ש{:
דיר ח. זשיטלאָווסקי, די יידישע שפּראַך-באַוועגונג און
די טשערנאָוויצער קאָנפערענץ:
די יידישע שפּראַך:קאָנפערענץ אין טשערנאָװיץ האָט אַרױסגערופן בל
דעם עולם און אין דער פּרעסע קודם כֹּל אַ סך שפּאָט און װויץ.. דאָס װאָלט
געװען שלים אי פאַר איר אי פאַר מיר, דעם רעדאַקטאָר פון ,דאָס נײַע
לעבּן', װאָס שטײט אין דער שפּראַכײפּראַגע אױף דער פּאָזיציע פון דער
קאָנפערענץ. צום גליק האָט זי אַרױסגערופן ניט נאָר שפּאָט און װיץ. אירע
רעזולטאַטן האָט מען בּאַגעגנט אויך מיט אַ בּיטערער שנאה און אַ בּאַהאַל;
טענעם כּעס. און דאָס איז שוין עפּעס װערט. אַנטקעגן גלײַכגילטיקע זאַכן
פּראָטעסטירט מען ניט מיט כּעס און גאַל, זי האָט אויך אַרױסגערופּן אַ ,פאָל.
קאָמעגע גלײַכגילטיקײט", אין פלוג איז עס קשת, װאָרים גלײַכגילטיקײיט גע.
הערט דאָך ניט צו געפילן װאָס קאָנען אַרױסגערופן װערן. די קאָנפּערענץ
האָט אָבּער בּאַװיזן אַן אוממעגלעכע זאַן: בײַ אַ געוויסן טייל פון עולם האָט
זי אַרױסגערופן אַ ,פאָלקאָמענע גלײַכגילטיקײט"--אמת, פון אַ גאַנץ בּאַזונדערן
מין, פון דעם סאָרט װאָס װערט געמאַכט מיט פאַרבּיסענע לִיפן.. פון דער
אַנדערער זײַט אָבּער איז די יידישע שפּראַך-קאָנפערענץ באַנעגנט געװאָרן
מיט אַ סך אמתער סימפּאַטיע, לעבּהאַפטן אינטערעס און אַפילו מיט התלהבוז
און בּאַגײסטערטע איבּערגעבּנקײט,
אַ פּאַסירונג װאָס רופט אַרױס אַזױ פיל פאַרשײידענע געפילן און גע:
דאַנקען קען ניט זײַן קין צופעליקע אין דעם געשיכטלעכן לעבּן פון
אַ פאָלק. װאָס עס זאָל נים זײַן איר צוקונפט, די געגנװאַרט בּאַגעגנט זיך
1 אױס אַ בּאַריכט װעגן דער טשערנאָװיצער שפּראַך.קאָנפערענץ װאָס איז איבּערגעגעבן
געװאָרן אין א פפרזאַמלונג, צונויפגערופן פון דעם פאַרגײן , דאָס ניע לעבּן",
216 פּרעסע-שטימען
מיט איר װי מיט אַ וויכטיקער ערשײַנונג, מיט וועלכער מען מוז זיך רעכע=
נען און װעלכע מען מוז פאַרשטיין. די צוקונפט װעט בּאַװײַון, צי די גאַנצע
יידישע שפּראַך:בּאַװעגונג איז געװען נאָר אַ קלײינער פּאַראַגראַף אין דער
געשיכטע פון יידישן פאָלק, צי אַ שער-בלעטל צו אַ גאַנץ נײַעם פרק. לֹעתי
עֹתֹּה מוזן מיר האָבּן אײַנזען, אַז די יידישע שפּראַךיבּאַװעגונג איז אויסגע:
װאַקסן פון דעם יידישן לעבּן גופא; דאָס הייסט, אַז זי איז אַ טייל פון דער
יידישער געשיכטע.
דערפון פאַרשטײיט איר שוין אַלײן דעם שטאַנדפּונקט װאָס איך ויל
אָננעמען אין מײַן בּאַריכט, איך װיל רעדן צו אײַך ניט װי אַ צײַטונגס?
רעפּאָרטער און ניט װי אַן אַדװאָקאַט. איך װיל די טשערנאָװיצער קאָנפעי
רענץ בּאַטראַכטן װי אַ היסטאָריקער און אופּדעקן די װאָרצלען װאָט האָבּן
זי אַרױסגערופן אין לעבּן,
אומעטום װוּ מיר האָבּן צו טון מיט אַ װויכטיקער פּאַסירונג אין דעם
לעבן פון אַ פאָלק דאַרפן מיר געדענקען, אַז זי װאָלט בּשום:אופן ניט גע
קאַנט זײַן וויכטיק ווען זי װאָלט ניט געװאָרן אַרױסגעוופן פון אַ בּאַשטימ"
טער וויכטיקער לעבּנסגויט, און פון אַלע לעבּנסנױטן, װאָס װײַזן זיך אַרױס
אין דעם לעבּן פון אַ פאָלק, זענען אַלע מאָל די פאָלגנדע דל די װיכטיקסטע:
ערשטנס די סאָציאַל-עקאָנאָמישע נױט: דאָס בּאַשטרעבּן פון
יעדן איינצלנעם צו פאַרבּעסערן זײַן מאַטעריעלע לאַגע, צו פאַרשאַפן זיך
אַ לײַנטערן און רײַכערן לעבּן,
צווייטנס די קולטורעלע נױט. מיר לעבּן איצטער ניט אין דער
צײַט פון בּאַרבּאַריזם, מיר זײַנען אַרומגערינגלט מיט אַן אַטמאָספערע פון
ציװויליזאַציע און קולטור. יעדער איינער פון אונדז װיל און מוז וװויסן, װאָס
עס טוט זיך אין דער אַרומיקער װעלט און אין דער געועלשאַפּט. ער װיל
פּאַרשטײין װאָס עס האָט פּאַסירט מיט דער מענטשהײט און װאָס עס קומט
איצטער פאָר בּײַ די פאַרשײדענע פעלקער ובּפרט בּײַ דעם אײגענעם פאָלק,
יעדער איינער פון אונדז וויל אויך און מוז--איינער מער, איינער װײניקער,--
געניסן פון דער קוגסט,
די דריטע נויט איז די נאַציאָנאַלע,. די איצטיקע מענטשהייט איז
צעטיילט אין פעלקער. יעדעס פאָלק קעמפט אינסטינקטיוו פאַר זײַן קיום און
פאַר זײַן װײַטערדיקן נאַציאָנאַלן װאַקסן. עס זוכט צו בּאַשאַפן אַועלכע
לעבּנס-בּאַדינגונגען פאַר זיך, װאָס זאָלן אים געבּן די מעגלעכקייט צו זײַן
אוֹיף דער וועלט און צו קענען אומגעשטערט זיך נאַציאָנאַל אַנטװיקלען.
לאָמיר זען, װאָס פאַר אַ ראָלע אָט די דרײַ לעבּנסנױטן האָבּן געשפּילט
אין דער יידישער שפּראַך-באַװעגונג װאָס האָט געפירט צו דער טשערנאָװיײ
צער שפּראַך-קאָנפערענץ, | |
==
דעצעמבער 1008 דפ
אין פלוג װאָלט מען געקאַנט מיינען, אַז די סאַציאַל:עקאַנאָמישע נױיט
איז ניט בּיכולת אַרױסצורופן אַ יידישע שפּראַך-בּאַװעגונג. אדרצא, זי גײט
דאַכט זיך להיפּך צו די מאַטעריעלל אינטערעטן פון איטלעכן איינצלנעם
יידן. דער װאָס האָס נאָר די ידישע שפּואַך פאַר אַ כּלײזין אין דעם עקאָ:
נאָמישן קאַמף האָט ניט פיל שאַנסן אַרױסצוגײן אַ זיגער פון אים,. מיף
וווֹינען צװישן פרעמדע פעלקער, און וויל איינער מיט זײַנע עלנביגנס צו?
שלאָגן זיך צו אַ העכערער סאָציאַלעקאַנאָמישער מדרגה, מוז ער זיך אָנפּאַסן
צו דעם פרעמדן יאַרום' און קודם:2ל זיך אױסלערנען און גוט בּאַהערסן
די שפּראַך פון זײַן פרעמדער נאציאַנאַלער סביבה, 3י:ספק האָט דער דאַזיש
קער פאַקט געשפּילט די גרעסטע ראָלע אין דעם אױסװאַקסן פון דער אַסימים
לאַציע, װאָס האָט געװאָלט פאַרענטפערן קודםיכל די עקאַנאָמישע און קול,
טורעלע לעבּנסנויט פון יעדן ידישן יחיד,
בּליקט מען אָבּער טיפער אַרײַן אין דעם ענין, זעט מען, אַז אַפילן
אין דעם פּרט פון סאָציאַל:עקאָנאָמישן לעבּן פאַלן ניט תּמיד צונויף די איג?
טערעסן פון דעם איינצלנעם מיט די אינטערעסן פון אַ גאַנצן כּלל צו וועלכן
דער יחיד געהערט. מען איז ניט נאָר אַ סוחר, אַן אַרבּעטער, אַ סטודענט,
אַ דאָקטאָר. מען געהערט צו דעם ידישן סוחרישן קלאַס, צו דעם יידישן
אַרבּעטער-קלאַס, צו דער יידישטער סטודענטנשאַפּט, צו דער יידישער געבּיל.
דעטער אינטעלינענץ, זײער לאַגע, די ריין סאָציאַל:עקאַנאַמישע, -- הענגט
אָפּ פון דעם װאָס פאַר אַ געװיכט דאָס ײידישע פאָלק האָט, װי אַ בּאַשטימטץ
נאַציע, אין דעם לעבּן פון דער גאַנצער געזעלעאַפט, בּפרט אין דאָס אמת
פאַר אַזעלכע לענדער װי עסטרײַך, רוסלאַנד, אונגאָרן, װוּ די מדינה באַ:
שטייט ניט פון איין איינציקן פאָלק, נאָר פון אַ סך פאַרשיידענע פעלקער.
דער יידישער הענדלער קען װי אַ יחיד מאַכן ערגעץ-וו גוטע געשעפטן,
אויסנוצנדיק די פרעמדע, ניט=ידישע שפּראַך. אָבּער אױבּ די אַרומיקע
פעלקער בּאַטראַכטן דאָס גאַנצע יידישע פּאָלק װי אַ װײניקער חשובן טל
פון דער געזעלשאפט; אױיבּ זי לאָזן אַרױס אַ געשרײ: ,קויפט ניט בּײַ קיין
יידן" -- מוז דער יידישער האַנדלס:קלאַס, צי ער װיל צי ער װיל ניט, זיך
פילן פאַרפאָלגט גאָרניט װי הענדלער, נאָר װי אַ טײל פון אַ בּאַשטימטן
פאָלק, און ער װוערט געצװוּנגען צו פאַרטײידיקן זײַן עקאָנאָמישע פּאַזיציע
ניט וי אַ הענדלער-קלאַס, נאָר װי יידן, מיט אַנזערע װערטער, דאָס לעבּן
טרײַבּט די יידישע סוחרים צו קעמפן אַנטקעגן אַזאַ סיסטעם װאָס מאַכט דאָס
יידישע פאָלק פאַר אַ װײניקער חשובן טייל אין דעם לאנד. דאָס לעבן
צווינגט זיי פריער אָדער שפּעטער צו קעמפן פאַר נאַציאָנאַלע גלײַכבארעכ?
טיקונג פון דעם יידישן פאָלק, |
און די זעלביקע זאַך איז אויך מיטן אַרבּעטער, מיטן סטודענט, מיטן
דאָקטאָר. אויך אין דער אוניװערסיטעט צבּ"ש פילט מען אױף שריט און
טרים גאַנץ גוט, צו װעמען מען געהערט: צו אַ השובער אַדער א שפלער
= יד =
דק טע יי 2
278 טרעטע-שטימען
נאַציע. אין װאָס פאַר אַ לאַגע עס זאָל זיך ניט געפינען דער יחיד, װעט ער
פריער אָדער שפּעטער בּאַמערקן, אַז זײַן פערזענלעכער עקאָנאָמישער מעמד
הענגט אָפּ דאָס רוב פון דעם אַלגעמײנעם נאַציאָנאַלן מצב אין װעלכן עס
! געפינט זיך זײַן פאָלק, אָבּער װאָס הייסט עס קעמפן פּאַר נאַציאָנאַלע גלײַכע
רעכט! די טעאָריע און די פּראַקטיק פון לענדער מיט אַ געמישטער נאַציאָנאַם
| לער בּאַפּעלקערונג האָט שוין לאַנג אַװעקגעשטעלט אַ װיכטיקן כּלל; נאַציאָ:
נאַלע גלײַכבּאַרעכטיקונג הײיסט -- גלײַכבּאַרעכטיקונג פון שפּראַכן. אַלץ
װאָס די רעגירונג פון אַ לאַנד נעמט אָן און אונטערשטיצט, װען דאָס פאַ:
סירט אין איין שפּראַך, מוז אָנגענומען און אונטערשטיצט װערן אויך וען
דאָס פּאַסירט אין די אַנדערע שפּראַכן פון די פעלקער װאָס געהערן צו איר.
ווען דער פּױל און דער רוטען האָבּן אַ רעכט צו בּויען זייערע אייגענע שולן,
צו לערנען זייערע קינדער אין פויליש אָדער רוטעניש, און די רעגירונג גִיט
זי אַלע רעכט װאָס זענען פאַרבּונדן מיט אַ בּילדונגס-גראַד, מוזן די זעלבּיקע
רעכט געגעבּן װוערן אויך יידישע קינדער װאָס ענדיקן אַ יידישע שולע אין
דער יידישער שפּראַך, אַז ניט הײסט עס, די יידישע נאַציע װערט אָנגעוען
וי אַ װײניקער חשובער טייל פון דער גאַנצער געזעלשאַפט,. אוב דער פּױל
און דער רוטען האָבּן אַ רעכט צו פאַרלאַנגען, אַז דאָס געריכטס:הויז פאַר
וועלכן זי קומען מיט זײערע קלאָגן זאָל זײַן געצװוּנגען צו פאַרשטיין פּױ?
ליש אָדער רוטעניש און אויסצוהערן דעם קלעגער אין זײַן אייגענער נאַציאָי
נאַלער שפּראַך, -- זאָלן די זעלבּיקע שפּראַך-רעכט געגעבן װערן אויך יענעם
לשון װעלכן דאָס ידישע פּאָלק װיל בּאַטראַכטן פאַר זײַנס. אַזן ניט הייסט
עס, די יידישע נאַציע איז אַ װײניקער חשובער טייל פון דער גאַנצער
געזעלשאַפט, נאַציאָנאַלער קאַמף איז שפּראַכן:קאַמף, נאַציאָנאַלע גלײַכבּאַרעכי
טיקונג איז גלײַכבּאַרעכטיקונג פון שפּראַכן.
אָבּער פאַר װעלכער שפּראַך זאָל קעמפן דאָס יידישע פאָלק! װעלכער
לשון זאָל זײַן אָפּיציעל זײַן נאַציאָנאַלער לשון, יידיש אָדער העבּרעיש! עס
איז גענוג נאָר אַװעקצושטעלן די פראַגע, כּדי אײַנצוזען דעם ענטפער קלאָר
װי דער טאָג, נעמט די שאַרפסטע קעגנער פון יידיש, די היציקסטע חסידים
פון העבּרעיִש, וועלכע האָבּן נאָר אַ בּרעקל האָפענונג אוױף די דערגרייכונג
פון גלײַכע נאַציאָנאַלע רעכט אין גלות און װעלכע רופן אין קאַמף צוֹלִיבּ זי
ניט נאָר אויפן פּאַפּיר, אין די פּאַראַגראַפן פון זייער געגנװאַרטס:פּראָגראַם,
נאָר בּפּועל ממש, אין לעבּן גופא -- װײַזט מיר אָן, זאָג איך, אײינעם פון
זיי װאָס זאָל אױף איין מינוט קענען גלײבּן, אַז די גלײַכבּאַרעכטיקונג פון
דער העבּרעיִשער שפּראַך קען דערגרייכט װערן און אַז אױבּ זי װעט דער.
גרייכט װערן, װעט זי בּרענגען א וועלכע עס איז פּעולה דעם יידישן פאָלק.
װאָס עס זאָל ניט זײַן די צוקינפט פון העבּרעיַשׁ אין אַ אייגענעם לאַנד,
קיינער קען ניט גלײבּן אין ערגסט, אַז העבּרעיש קען ווערן די פּאָלקס:שפּראַך
פון די יידישע מאַסן, אָדער איינע פון די געריכטס:שפראַכן בּײַ די קריסט:
דעצעמבער 1008 279
"לעכע פעלקער, געבּן דעם יידישן פאָלק נאַציאָנאַלע גלײַכע רעכט אויף דעם
"סוד פון העבּרעיש װאָלט געהיסן -- געבּן דעם פאָלק אַ שטין אָנשטאָט
-ברויט, אָן אָט דעם פעלזן:פעסטן פאַקט צעבּרעכן זיך אַלע טענות װאָס װערן
אויסגעשטעלט אַקעגן דעם אַז ידיש זאָל זײַן די נאַציאָנאַלע שפּראַך פון
ייידישן פאָלק אין יענע גלות:לענדער װוּ די גרויסע מאַסן רעדן ידיש. דיו
:טאָציאַל:עקאָנאָמישע אינטערעסן פון די יידישע מאַסן, װאָס פאַרלאַנגען אָן אַ
ישום הנחה די נאַציאָנאַלע גלײַכבּאַרעכטיקונג פון ידישן פּאָלק, פאַרלאַנגען
אין דער זעלביקער צײַט די נאַציאָנאַלע גלײַכבּאַרעכטיקונג פון דער יידי.
יש ער שפּר אַך. עס ליגט אין זייער אינטערעס צו פאָדערן קלאָר און דײַטלעך
-און אָן אַ שום קאָמפּראָמיס, אַז די יידישע שפּראַך זאָל אומעטום, -- אין דער
שולע, אין דער ליטעראַטור, אין דער אוניווערסיטעט און פון געריכט אָגערין
-קענט ווערן װי אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך פונעם יידישן פאָלק,
מיר האָבּן זיך אַזױ לאַנג אָפּגעשטעלט אויף דער סאָציאַל:עקאָנאָמישער
ילעבּנס:נויט, װײַל אויף איר אין לײַכטער צו דעמאָנסטרירן דעם נאַציאָנאַל:
פּאָליטישן קערן פון דער יידישער שפּראַכפראַגע, אין תּוך אַרײַן איז ניט
װוייגיקער װויכטיק די קולטורעלע לעבּנס:נויט אין דער יידישער שפּראַך-בּאַ:
דועגונג, |דאָס פאָלק קען נאָר יעמאָלט אױיפהײבּן זיך צו אַ העכערער קולטוף|
-רעלער (מדרגה, װען עס װעט האָבּן בּײַ זיך אין דער היים זײַנע אײיגענע
קולטור:קװאַלן, װען עס װעט שעפּן אַלע זײַנע קענטענישן און דעם גאַנצן
-גענוס פון קונסט, ליטעראַטור און װיסנשאַפט פון דער שפּראַך אין וועלכער
עס רעדט, װעלכע עס פאַרשטײט, װען די אינטעליגענץ פון אַ פאָלק פירט
:איר קולטורעלן לעבּן אין אַ שפּראַך װאָס אין פרעמד דעם פאָלק, יעמאָלט
מוז זײַן אַן אָפּגיוגט צװישן איר און דעם פאָלק, יעמאָלט מוזן די קװאַלן פון
:דער פאַלקס:ליטעראַטור און קולטור תּמיד זײַן זאַמדיק און קאַרג, נאָר יעמאָלט
ווען די אינטעליגענץ װעט שאַפן קולטור און געניסן זי אין דער זעלבּיקער
שפּראַך װאָס דאָס פאָלק רעדט, קענען רײַכער װערן די קװאַלן און די קאַ:
גאַלן װאָס שפּײַזן און בּאַװאַסערן די קולטור=פעלדער פון דעם פאָלק. העב?
רעיש אָבּער קען ניט װערן די שפּראַך פון פאָלק, ס'איז דעריבּער קלאָר װי
דער טאָג, אַז די קולטורעלע לעבּנס:נױט פון די מאַסן פאָדערט מיט דער
זעלבּיקער קראַפט װי זײַן סאָציאַל:עקאָנאָמישע לעבּנס:ניט, אַז יידיש זאָל
וווערן די שפּראַך פון דער אינטעליגענץ,
און אַזױ װי די סאָציאַל:עקאָנאָמישע און די קולטורעלע לעבּנס:נױטן,
יאַזױ צווינגט אויך דעם ידישן פאָלק זײַן נ אַ ציאָנאַלע לעבּנסנױט צו
-גיין אויפן זעלבּיקן װעג און צו שטעלן זיך דאָס זעלבּיקע ציל, אַ פאָלק
עװואָס געפינט זיך אין אַזאַ לאַגע װי דאָס יידישע נײיטיקט זיך אין אַ בּאַזוג?
זדערער בּאַהעפּטונגט:קראַפּט װאָס זאָל אַרומרינגלען אַלע אירע מיטגלידער
:און מאַכן פון זיי איין איינציק גאַנצעס, פריער האָט ידי ראָלע פון דער בּאַי
;העפטונגסײקראַפט געשפּילט די יידישע רעליגיע מיט די יידישע מנחגים און
280 פּרעסע. שטימען
די יידישע קליידונג, די רעליגיע האָט אַרומגענומען אַלע צװײַגן און זײַטבָּ
פון יידישן לעבּן אַװױ, אַז מיט יעדן אָטעם װאָס דער ייד האָט געאָטעמט,
מיט יעדן פּולסשלאָג פון זײַן האַרץ האָט ער געמווט, װילנדיק נישט ילב
דיק, אויסדריקן זײַן צוגעהעריקייט צום יידישן פאָלק און זײַן סאָלידאַריטעט
מיטן היסטאָרישן גור? פון דער אומה, די יידישע קליידונג איז געוועון ניט
נאָר אַ רעליגיעזער מנהג, נאָר אַן אומבּאַװוּסטער אָדער בּאַװוּסטער פּראָטעמט
און אַ דעמאַנסטראַציע. די יידישע רעליגיע האָט אָבּער איצטער כּמעט שױין
אינגאַנצן פאַרלאָרן איר נאַציאָנאַלע בּאַהעפטונגסײמאַכט, אַן אַנדער קראַפּט
מוז אויסגענוצט װוערן, װאָס זאָל שפּילן די זעלבּיקע ראָלע; און עס איז ניטא.
קיין אַנדער קראַפּט אויף דער װעלט װאָס זאָל קאָנען אַװױי גוט איבּערנעמען
דער רעליגיעס אױפגאַבּע, װי דער יידישער לשון, אוב אײנער איז אַ טיף
רעליגיעזער ייד, אָבּער זײַן רעליגיעזיטעט טרעט אַרױס אין אַ מאָדערנעף
אײיראָפּעיַשער פאָרם, אוב איינער איז א גליענדער ציוניטט אָדער טעריטאָר?
יאַליסט און שפּינט זײַנע נאַציאָנאַלע צוקונפּטט:האָפֿענונגען אין די שעגסט
געדאַנקען און שירים, אין דעם שענסטן ביאַליקשן העבּרעיש, איז זײעף
,ידישקייט", זייער צוגעבּונדנקײיט צו דעם ײדישן פאָלק פאַר דער דרוסנדלט
קער װעלט ניט ניכּר, ניט בּולט, זאָל אָבּער אפילו דער ערגסטער אַסימֿילג=
טאָר, דער גרעסטער פּושע ישראל לײענען עפגטלעך אַ יידישע צײַטוגג,
ירעדן עפנטלעך יידיש, װעט אָט דער פאַקט אַלײן אים בּאַהעפטן צום יידישן
פאָלק מיט אַ סך אַ שטאַרקערער מאַכט, איידער די אַלטע רעליגיע אָדעף
דער נײַער אידעאַל, :
איך פּערזענלעך מין, אַז װאָס עס זאָל ניט זײַן די צוקונפט פוך
יידישן פאָלק אין די װײַטע דורות װאָס ליגן פאַר אונדז,--בּײַ דער איצטלף
קער לאַגע פון דעם יידישן פאָלק איז פּשוט אן ערןאַך, אַ ערן?חוב פו
יעדן יידן סײַ דעם נאַציאָנאַליסט, סײַ דעם אַסימילאַטאָר, סײַ דעם פרומען, |
סײַ דעם אויפגעקלערטן, נישט צו פאַרלאָון דאָס פאָלק עפנטלעך, גאָר צ
דעמאַנסטרירן זײַן צוגעהעריקייט צו דער פאַרפאָלגטער אומה, אויבּ פריער
אין דער אַסימילאַציאַנס:פּעריאַדע איז געװען אַ ערןזאך פאַר דער אינטעף
ליגענץ צו דעמאַנסטרירן אין יעדן מאָמענט פון איר לעבּן איר צונעהעריקייט
צו דער אײראָפּעיַשער ציװיליזאַציע, אין אין אונדזער צײַט אױסגעװפֿקפן
פאַר איר אַ נײַער מאָראַלישער בּאַפעל: װײַז אַװױס מיט יעדן אָטעם הֹפָטן
דו אָטעמסט, מיט יעדן פולסשלאָג פון דײַן האַרץ דײַן בּאַלאַנגען צו דעם
יידישן פאָלק, דײַן סאָלידאַריטעט מיט זײַן היסטאָרישן גורל! און דאָס איד
מעגלעך פאַר אַלע יידן, פאַר אַלע פּאַרטײען, קלאַסן און ריכטונגען נאָר
אויף איין אופן; אין דער פאָרם פון צוגעהעריקייט צו דער ידישער שפּראַך?+
אָט דאָס זענען די דרײ װאָרצלען װאָס זענען טיף אײַנגעװאַקסן אין
די לעכּנט: :נויטן פון די יידישע מאַסן און װאָס האָבּן אַרױסגערופן די יידישפ,
שפּואַך:בּאַװעגונג,
דעצעמבער 1908 581
אָבּער די זעלבּיקע קולטורעלע לעכּנס:נוױט װאָס צװינגט די מאַסן צוּ
שטיין פּאַר יידיש דיקטירט דער אינטעליגענץ װאָס גיכער צו פאַרגעסן יידיש
און זוכן בּילדונג און קולטור אין די פרעמדע שפּראַכן, דאָס נאַציאָנאַלע
זעלבסטבּאַװוּסטזײַלן פון די מאַסן קאָן אויפגעװעקט װערן דורך די יירישע
שפּראַך און די יידישע ליטעראַטור, װי אָרעם זײ זאָלן ניט זײַן זײ, די
מאַסן, הייבּן ערשט אָן צו לעבּן בּאַװוּסט:נאַציאָנאַל; די נאַציאָנאַליסטישע איגש
טעליגענץ אָבּער האָט אירע היסטאָרישע טראַדיציעס. איר אויג איז צוגעצויגן
צו יענער גלענצנדער צײַט װען די יידן האָבּן געלעבּט אין ארץ ישראל און
האָבּן גערעדט זייער אייגענע העבּרעישע שפּראַך, איינע פון די רײַכסטע און
שענסטע שפּראַכן אוף דער װעלט, איר נאַציאָנאַלער בּאַװוּסטזײַן איז דעריבּער
זייער אָפט צונױפגעגאָסן מיט אַ הייסן און טיפן גלױבּן, אַז העבּרעיש װעט.
װידער װוערן די שפּראַך פונעם גאַנצן פּאָלק. דער אָפּגרונט צווישן די אינטץ=
רעטן פון די מאַסן און די אינטערעסן פון דער אינטעליגענץ -- יענער טי=
פער אָפּנרונט װאָס הערשט אין דער גאַנצער ײדישער גלות:געשיכטע--װוערט
פאַר אונדז אויפגעדעקט אויך אין דער שפּראַך-פראַגע,
די טשערנאָוויצער שפּראַך:קאָנפערענץ האָט אָפּגעשפּיגלט אין זיך גיט
נאָר דעם היפּך פון אינטעליגענץ און מאַסע, נאָר אויך אַלע אַנדערע היפּוכים
פונעם יידישן לעבּן: ציוניזם אוֹן בּונדיזם, פרומע ידישקײט און פרלַדענ=ף
קערטום, די בּורזשואַ:װעלט און די פּראָלעטאַרישע וועלט.
ס'איז דעריבּער קיין חידוש ניט, װאָס די אַרבּעט פון דער קאָנפּערענץ
האָט זיך ניט געקענט האַלטן אין די ריין פילאָלאָגישע גרענעצן װעלכע די
אײנבּאַרופּער האָבּן אַרומגעצירקלט אַרוֹם איר, בײַ דער ערשטער בּעסטער
. געלעגנהייט האָט דער װולקאַן פון די אינעװײיניקסטע סתּירות אַרױסגעפּלאַצט
און שנעל אַראָפּגעשװענקט דעם דינעם פילאָלאָגישן צודעק, די גרונט:פראַגע
פון אַלע פראַגן האָט געמוזט פּאַרענטפערט װערן קודם פל; זאָל מען קעמפן
, פאַר יידיש וי פאַר אַ נאַציאָנאַלײפראַגע אָדער גיט!
פון די מיינונגען װאָס זענען אַרױסגעזאָגט געװאָרן אין דער דעבּאַטע
איז פּרצעס מיינונג די אַריגינעלסטע און אינטערעסאַנטסטע. ,א נאַציאָנאַלע
שפּראַך', האָט ער געטענהט, ;איז אַזאַ לשון אויף װעלכן דאָס פּאָלק רעדט
און פון װועלכער די איגטעליגענץ זעפּט איר קולטור און בּילדונג, בּאַטראַכטן
מיר העגרעיִש און ידיש, געפינען מיר, אַז זי האָבּן בּיידע קיין רעכט ניט
אויף דעם טיטל ,נאַציאָנאַלי, העבּרעיִש איז שוין אויס נאַציאָנאַלע שפֿראַך,
װײַל דאָס פאָלק האָט שוין אויפגעהערט צו רעדן העבּרעיִש; ײידיש אין נ אָך
ניט קיין נאַציאָנאַלע שפּראַך, װײַל די אינטעליגענץ שעפּט נאָך ניט פון איר
איר בילדונג און קולטור, אונדזער אױפגאַבּע דאַרף זײַן אויפהייבּן יידיש, װאָס
איז לעת עֹתּה אַ פאָלקס-שפראַך פון די מאַסן, צו דער מדרנה פון אַ נאַציאָם
נאַלער שפּראַך פאַר דאָס גאַנצע פאָלק און די אינטעליגעגץ"
דער ענטפער װאָס די טשערגאָװיצער שפּראַך:קאָנפערענץ האָט געגעבּן
:282 פרפסע-שטימען
אוֹיף דער פראַגע איז בּאַקאַנט. זי האָט אָנגענומען דעט געדאַנק, אַז דאָס
ויידישע פאָלק, אַזױ גוס וי אַ סך אַנדערע פעלקער, האָט אָדער קען װאָבּן
ניט נאָר איין נאַציאָנאַלע שפּראַך, נאָר צוויי אָדֶער עטלעכע. און דעריבּער
איז יידיש ניט די נאַציאָנאַלע שפּראַך, נאָר אַ נאַציאָנאַלע שפּראַך.
װאָלטן הײַנטיקן טאָג אַלע יידן פון דער גאַנצער וועלט געװוֹינט אין
איין לאַנד; און װאָלט אין דעם דאָזיקן לאַנד געהערשט דאָס פרינציפ פון
דעמאַקראַטישער זעלבּסטפּאַרװאַלטונג -- װאָלטן יעמאָלט לכל:הפחות דרײַ
שפּראַכן געהאַט גלײַכע רעכט: העבּרעיֵש, יידיש א שפּאַניאָליש.
און אָט די דרײַ שפּראַכן װאָלטן נאָך מיט מער רעכט געקענט אָנגערופן װערן
,נאַציאָנאַלע* איידער למשל די דרי אָפיציעלע שפּראַכן פון דער שווייץ; װײַל
אויף דער גאַנצער װעלט אין נישטאָ ניט איין פאָלק, װאָס זאָל בּאַטראַכטן
העברעיש, יידיש אָדער שפּאַניאָליש פאַר זײַן שפּואַך, זיי זענען אַלע נאַציאָל
נאַלניידישע שפּראַכן
די צײַט און די אומשטענדן האָבּן פאַרלאַנגט, מען זאָל אין אַ װאָסער{עס
איז פאָרם עפנטלעך דערקלערן, אַז די יידישע שפּראַך, וועלכע איז אַזױ שטאַרק
צונויפגעבּונדן מיט דער סאַציאָל:עקאַנאָמישער, קולטורעלער און נאַציאָנאַלער
לעבנס:נויט פון די יידישע מאַסן, זאָל אויפהערן בּאַהאַנדלט צו װערן װי אַ
שטיפקינד, וי אַ צוגעװאָרפענע, נאָר מען זאָל זי בּאַהאַנדלען װיאַ נאַציאָנאַ?
לע שפּראַך; און עס זאָל געשאפן װערן אַן אָרגאַניזאַציע װאָס זאָל קעמפן
פאַר איר ,קולטורעלע, געזעלשאַפטלעכע און נאַציאָנאַלע גלײַכבּאַרעכטיקונג",
די טשערנאָװיצער שפּראַך-קאָנפערענץ האָט קיין אַנדער אַרבּעט ניט גע=
קענט אויספירן סײַדן די װאָס איז איר דיקטירט געװאָרן פון דעם היסטאָרישן
מאָמענט װעלכן מיר לעבּן איצט איבּער, זי האָט אויסגעפירט די אַרבּעט אויף
וויפיל דאָס איז מעגלעך געווען אונטער די געגעבּענע בּאַדינגונגען.
אין דערײַן ליגט איר החיסטאָרישע בּאַדײַטונג -- װאָס עס זאָל ניט װערן
פון דעם יידישן פאָלק, װאָס עס זאָל ניט װערן פון דער ידישער שפּראַך
און װאָס עס זאָל ניט װערן פון דער אָרגאַניזאַציע װעלכע די טשערנאָװיצער
שפּראַך:קאָנפערענץ האָט באַשאַפן,
109
די צוקוגפט", ניוייאָרק, יאַנואר 1909, זי 62:
,. אין דעם דערמאָנטן ערשטן נומער דרוקט אָפּ , דאָס נײַע לעבּן" דעם
אויפרוף פון דער טשערנאָװויצער שפּראַך-קאָנפערענץ, וועלכער שטײט בי
אונדז אין זאַץ שוין אַ רעכטע צײַט און האָט ניסם געקענט אַרײַנקומען צוליבּ
טעכנישע שװעריקײַטן, אָט איז דער אויפרוף:יי,
,,, אונדן שײַגט, אַז פון דער דאָזיקער קאָנפערענץ דאַרפן מיך יש
ניקסטנס דאָ אין אַמעריקע האָבּן די מעגלעכקייט צונויפצוקומען און זיך בֹאַ=
ראַסן וועגן די יידישע אָרטאָגראַפיע, ווען ניס וװעגן אַנדערע ניט װײניקער
װויכטיקע זאַכן װאָס האָבּן אַ שײַכות מיט יידיש אֵלְס א שפּראַך,
מיר האָפן צן האָבּן די אונטערשטיצינג פון דעס נײַעם זשורנאַל אין
דיזער אָנגעלעגנהייט, ,דאָס נײַע לעבּן" האָט דאָס װאָרט,,
דער װייטערדיקער אַרטיקל פון ג. בּ. (גרשם בּאַדער איז אָפּגעדרוקט װי אַ לײטאַרטיקל
אין דעם בּיכל ,ש ט ר אַה לע }, ליטעראַרישע זאַמלונג", {|, לעמבערג תרס"ט;
ג. ב3, אונדוער יידיש 9שון
געוויינלעך איז אונדוזצר יידיש לשון בּאקאַנט אונטער דעם נאָמען
;זשאַרגאָן". בּײַ אונדז איז דאָס חלילה נישט קין בּזון. אַנדערע וילן עס
אָבּער געגרויכן אַלס בּאַװײַז פאַר דער מינדערווערטיקייט פון דער יידישער
שפּראַך, װי איינער רעדט: װאָס פאַר אַ לשון אין דאָס, אַז עס בּאַשטײט גאָר
אויס א גצמיש פון דײַטש, העבּרעיַש און סלאַװיש? -- איז שוין אֶבּער וויסב*
שאַפּטלעך בּאַװיזן, אַז קיין שום הײַנטיק לשון האָט זיך ניט דערהאַלטן אין
זײַן ריינקייט און האָט זיך פאַרמישט מיט פרעמדע יסודות, אַפילו העבּרעיש
איז אויך אַ געמיש פון סיריש, אַראַבּיש און כאַלדעיִש,
בּאַדענקען מוז מען אויך, אַז העבּרעיִש איז קײנמאָל נישט געװען די
לעבּעריקע שפּראַך פון טאָלק. אַפילו ווען יידן זענען געווען אין ארץ:ישראל
האָט די פאָלקסמאַסע נישט גערעדט קיין העבּרעיִש, נאָר סיריש און אַראַמיש,
מיר מוזן אויך צוגעבן, אַז העבּרעיש איז הײַנט נישט אימשטאַנד צו װערן
די שפּראַך פון דער גאַס, דאָס לשון פון מאַרק, װייניקסטנס אויף אַזױ לאַנג
284 פּרעסע:שטימען
וי מיר לעבּן צעזייט און צעשפּרײט אין גלות, און װען עס זאָל אַפילו געֲלינ=
גען אַזױ װײַט צו אַנטװיקלען די העבּרעישע שפּראַך, זי זאָל װערן די אײנ.
ציקע בּיכערשפּראַך פון ידישן פאָלק, װעט מען שױן אױך האָבּן װײניק
אױפגעטאָן, װײַל א ביכערשפּראַך איז נאָך נישט קיין לעבּעדיק לשון, די לאַ
טײַנישע בּיכער פון פערצנטן און פופצנטן יאָרהונדערט, װען די גלהים און
די פילאָזאָטן האָבּן געשריבּן נאָר לאַטײַניש, האָבּן אויך נישט געקענט לעבּע=
דיק מאַכן די לאַטײַנישע שפּראַך, אַ שפּראַך איז לעבּעדיק װען די בּרייטע
פאָלקסמאַסן רעדן אין איר, װען זײי דריקן אין איר אויס אַלצדינג װאָס זײ
דענקען און װאָס זי פילן, די געדאַנקען און די געפילע מעגן אַפילו נישט
זײַן גענוי דורכגעדענקט און קינסטלעך אָפּגעטאָקט. די אינטעליגענץ איז דאָ
גאָרנישט מאָטגעבּנד, װײַל די אינטעליגענץ איז געװיינלעך אַסימילירט -- בּײַ
יידן וי בּײַ אַלע פעלקער. דער עיקר זענען די פאָלקסמאַסן, און בּײַ אונדזערע
פאָלקסמאַסן איז יידיש אײַנגעבּאַקן טיף אין דער נשמה, אויף ײדיש שטײט
זייער גאַנץ חיות, אין איר דריקט זיך אויס זײיער פרייך און לייך -- און
נעמט מען זיי אַװעק דאָס יידישע לשון, דאַן האָט מען זיי אונטערגעשניטן
דעם לעבנס:נערוו און אַפּירגענומען דעם בּאָדן פון אונטער די פיס,,
װי װײַט אונדזער אינטעליגענץ איז אַסימילירט קענען מיר זען פון
פאָלגנדן פאַקט; אַ בּאַדײַטנדער רײַכטראַטט:אַנגעאָרדנטער פונעם ,יידישן קלוב'
האַלט אַ רעדע אינעם פּאַרלאַמענט און דערציילט די שבחיס פון דער יידישער
ליטעראַטור, צַז מיר האָבּן דיכטער וי פּרץ, אַש, ראָזענפעלד וכדומה, איינער
פון די פּולישע מיניסטער שטייט און הערט זיך גענוי אײַן צו דער רעדע.
דערנאָך גייט ער צו צו יענעם אַבּגעאָרדנטן און רעדט צו אים יידיש, אין
דעם לשון פון פּרץ, אַשׁ און ראָזענפעלד, אויף דעם ווערט דער אַבּגעאָרדגטער
אין כּעט און פילט זיך בּאַלײדיקט פונעם מיניסטער װעלכער רעדט צו איט
אין זײַן לשון,
עפּעס ענלעכס איז אויך געװען, בּשעת עס האָט זיך געהאַנדלט װעגן
דער װאַלרעפאָרם און דער אַבּגעאָרדנטער שטרויכער האָט גערעדט װעגן
אַנערקענען די יידישע נאַציאָנאַליטעט, דאַמאָלס האָט דאַשינסקי געפרעגט:
,װוילט איר אפשר זשאַרגאָןגימנאַזיען;" האָט אים שטרויכער אויף דעם גע:
ענטפערט: ,מען קען איך אַנערקענען א נאַציאָן װאָס זי איז אױפגעצױגן
אויף אַ פרעמדער קולטור!" דאָס הייסט מיט אַנדערע װערטער: די נאַציאָנאַלע
אַנערקענונג פון די יידן איז זיך אַזױ גלאַט אַ פראַזע, אָבּער אין קולטורעלער
הינזיכט װעט אַלץ בּלײַבּן בּײַם אַלטן, יידן וועלן זיך בּילדן אין אַלע לשונות,
נאָר נישט אויף יידיש,
ס'איז אויך מערקווירדיק, אַז יעדער װאָס איך האָבּ אים דערצײילט די
מעשה פון יענעם פּױלישן מיניסטער האָט די האַנדלונגסװײַזע פון ייריש=
נאַציאָנאַלן אַבּגעאָרדנטן געפונען פאַר גאַנץ צאַרעכטיקט, איטלעכער האָט
אַרײַנגעלײגט אַ פ9שט, אַז דער מיניסטער האָט מףהסתם נאָר געװאָלט חוזק
2853 1009
מאַכן פון יידישן לשון -- און עס איז מיר געקומען דער געדאַנק, אַן אָט די
מיינונג איז בּאַגרינדעט אין אונדזער גלות:פּסיכאָלאָגיע. מיר זענען שוין אַזױ
געוויינט צום געשפּעט פון די פעלקער, אַז מיר קענען זיך עס גאָר נישט
גלייגן, אַ פּריץ זאָל װעלן מיט אונדז רעדן אויף אונדזער לשון נישט אויף
חוזק, ס'איז דער אייגענער געדאַנק וועלכער ליגט אין דעם מאמר פון דער
גמרא: ,גנוי ששבת חייב מיתה', עס האָט די קינדער פון געטאָ גאָרנישט גֹצָי
קענט קומען אויפן מוח, אַ גי זאָל װעלן אױף אַן אמת האַלטן שבּת,,, |
- לסוף געפינען זיך מענטשן װאָס װילן בּאַהױפּטן, אַז יידיש איז אַ פאָר:
שטופע צו אַסימילאַציע. דאָס איז אָלער אַזאַ מין שקר װאָס אַ בלינדער
אֲפילו קען אים אַרױסוען, ידיש אין טאַקע אַ גלות:לשון, עס איז אונדז
אָבֶּער אַרײַן אין פלייש און בּלוט, און דער נאָמען אַליין װײַזט שוין, אַז פון
אַסימילאַציע קען נישט זײַן קיין רײיד, והראַיה: האָט מען שוין געזען אַן
אַסימילירטן ייד װאָס זאָל רעדן יידיש? האָט מען שוין געזען אַ משומד װאָס
זאָל שרײַגן יידיש!--אָבּער פון העברעלש האַלטן אויך אַסימילאַנטן, העבּרעיש
שרײַבּן אויך משומדים. סאַלקינזאָן דער משומד האָט איבּערועצט שעקספירט
דראַמען אויף העבּרעיַש און פּראָפּעטאָר כװאָלזאָן שרײַבּט נאָך הײַנט העצרעיַש,
אָבּער יידיש שרײבט נאָר דער װאָס פילט זיך איינס מיט זײַן פאָלק. יידיש
איז דאָס לשון פון דעם הײַנט לעבּנדן ייך. העבּרעיש איז אַן אַלט לשון
װאָס זײַן נאָמען בּאַצײכנט אַפּילו נישט צו װאָס פאַר אַ פאָלק עס געהער,
אוֹן אַזױ װי עס געפינען זיך נישט:ידן װאָס גיבּן זיך אָפּ מיט העבּרעיִש,
איז עס אויך השוב בּײַ געװויסע יידן, כאָטש זי פילן נישט קיין שום שײַכוז
צו דער גזע פונעם אַלטן העבּרעישן פאָלק,
: פריער איז די אמונה געװען דער קיט װאָס האָט צזאַמענגעהאַלטן
| דאָס יידישע פאָלק. הײַנט איז די רעליגיאָן -- אין אירע צערעמאָניעלע
| אויסערלעכקייטן -- נישט מער קיין בּינד:מיטל, דאָס נאַציאָנאַלע צוזאַמענגע:
העריקייטט:געפיל איז ניט פאַר יעדן בּאַגרײַפלעך. פאַר די בּרייטע פאָלקט:
מאַסן איז די שפּראַן דאָס איינציקע פאַרבּינדונגס:מיטל, -- און װיל מען אָפּ:
היטן דאָס יידנטום פאַר צעזעצונג, מון מען אויפהײבּן די יידישע שפּראַך
צו דער מדרגה פון אַ נאַציאָנאַל:לשון, אָן דעם טיטל ,נאַציאָנאַל:לשן" קען
מען פאַר איר גאָרנישט אויפטון, װען מען זאָל זיך אַפילן מיט איר אָפּגעבּן
אויס ליבּהאָבּערײַ צום פאָלקס:לשון,,,
די געזעלשאַפטלעכע בּאַפּרײַונג פון דער פרוי האָט אַ גרויסע בּאַדײ:
טונג בל דער נאַציאָנאַלער אויפלעבּונג פון יעדן פאָלק. איר אײַנפלוס האָט
די אַנטװיקלונג פון דער נאַציאָנאַלער אידעע, אָן אונטערשייד בּײַ װעלכן
פאָלק, אַ סך צו פאַרדאַנקען, בּײַ יידן האָט די מיטאַרבּעט פון דער פרוי נאָך
אַ גרעסערן אײַנפלוס אויף דער נאַציאָנאַלער אויפלעבונג, גרעסער װי בּײַ
אַנדערע פעלקער, די געזעלשאַפּטלעכע שטעלונג פון דער יידישער פרוי איז געווען
אַ מער צוריקגעזעצטע. בּײַ אַנדערע פעלקער האָבּן בּיידע געשלעכטער װייגיקסטנס
286 פּרעסע. שטימען
געהאַט איין שפּראַך. בּײַ אונדז איז געווען אַ מענערײַשפּראַך און אַ פרויען:שפּראַך,
אַ ,טאַטע:לשון" און אַ ,מאַמע:לשון'. ווילן מיר אַצינד די בײדע שפּראַכן
פאַרשמעלצן און מאַכן פון דעם מאַמע:לשון אַן אַלגעמײן טאָלקס:לשון,
העבּרעיִש װעט בּלײַבּן דאָס לשון פון אונדזער פאַרגאַנגענהײט, לעבצ.
דיק קען עס אפשר װערן אין ארץ=שראל. דאָ אין גלות קען עס נאָר זײַן
אַ לוקסוס, װאָס בּעסער=סיטוירטע און מער גײסטיקלאַנטװיקלטע קענען זיך
אים פאַרגינען, פון די בּרייטע פאַלקסמאַסן קענען מיר דעם לוקסוס נישט
פאַרלאַנגען, מוזן מיר זײי געבּן די מעגלעכקײט, זי זאָלן קעגען יוצא זײַן
דעם נאַציאָנאַלן חוב זייערן אויף יידיש,
יגדישע וואַכענשריפט*, נומ' 1--2, װאַרשע, יאַנואַר 28, 1909;
ל פרץ, העבּרעיַש און -- יידיש
לאָמיר הערן, װי דאָט פאָלק רעדט,
העבּרעיִש רופט עס: ,לשון קודש"; דאָס איז פאַרגרײַזט פון , לשון:הקודש"?
דאָס איז טײַטש נישט די הייליקע שפּראַך, נאָר די שפּראַך פֿון דער
הייליקייט, די שפּראַך פון דער בּיב? -- פון תּנ'ך, װאָס איז און װעט
בּלײַבּן הייליק,
אָן דער בּיבּל זענען מיר פּאַרװעניס--אויפגעקומענע געכטיקע מענטשן,
אָן אַ ירושה פון קולטור, און אױבּ עס איז ויכטיק די בּיבֹּל איבּערצוזעצן
און צוגענגלעך צו מאַכן פאַר דער ײדישער מאַסע, דאַוף דאָך יעדער ייד,
װאָס האָט נאָר די מעגלעכקייט, צו קענען די בּיבּל אין אַריגינאַל,
די יידישע איבערזעצונג װאָלט געװען פיל נענטער צום אַריגינאַל אַלס
אַלע איבּערזעצונגען אין אַנדערע שפּראַכן, די בּיבּל ליגט ד אָך אין אונדזערף
בּלוט, און אַ מענגע העברעישע עלעמענטן -- אין אונדזער שפּואַך, דאָך לאָוט
זיך פּאַרפום אָן שאָדן נישט איבּערגיסן, און דער גייסט פון קונסטװערק פֿאַר?
שווינדט אין דער בעסטער איבערזעצובג.
העבּרעלש װירקט אויסערדעם באַצױבּערנד אויף דער ידישער נשמה;
דאָס ערהאַבּן=געפליגלטע װאָרט, זײַן מעטאַל:רײינער קלאַנג, די סקולפּטור-אַ:
טיקע פאָרמען--דטס אַלץ, בּאַשטואַלט מיט גאָלדיקע אָפּגלאַנצן פון אַ שטאֵלט
צער פאַרגאַנגענהײט, איז אַן אײבּיקער כּישוף, װאָס אין נישט פאַרשטענדלעף
נאָר פאַר די װאָס האָבּן די בּיבּל:שפּראך פאַרגעטן אָדער נישט געקעגט.
אָבּער אין דער בּיבּל:שפּראַך אויסלעבּן קאָנען מיר זיך נישט, האַנטירן
מיט בּאַגריפן פון טויזנטער יאָרן צוריק הײסט: זיך אָפּואָגן פון נײַנציק פראָ=
צענט קולטור:װערטן, זיך אַליין פאַראָרעמען; ווערן פאַרבּן:בלינד און קלאַבגען=
טויבּ און לעבּן נאָר מיט רייןאַטאַװיסטישע געפילן.
אַרײַנפירן דאָס גאַנצע גײַע אינעם אַלטן?
אויסער דער אוממעגלעכקייט דאָס אויסצופירן אין ער צעשטרײונב
17 109
װאָלט עס געהייסן: אַװעקװאַרפן אַ זיבּנהונדערטיעריקע יידישע קולטור} אל
מעקן זיבּנהונדערט יאר פון יידישן לעבּן אוֹן אָנהײבּן אויפסגיי,
אָבּער נישט ד אָ ס איז דאָס ערגסטע. עס װאָלט נאָך געהײיסן: בּאַשאַפן
אַ נײַעם זשאַרגאָן, פאַר װועלכן די בּיבֹּל װעט בּלײַבּן אַזױי פרעמד פּונקט װײ
װײַט און פרעמד זי איז פאַרן הײַנטיקן,
און עס איז נאָך אַ זינד דערבּײַ: אַ פאַרשוועכונג פון אַ הייליקייט,
דאָס גרעסטע גריכישע קונסטווערק, די מילעזישע וענוס, איז אוסגצף
גראָבּן געװאָרן שוין אָן הענט. דער קינסטלער װאָס פאַרהײליקט די קונסט
קניט פאַר איר און פאַרגעטערט זי, און װי גראָבּ, אין עסטעטישן זין, װאָלט
געווען ד ער װאָס װאָלט פאַר דער װענוס בּײַם הײַנטיקן גרעסטן קינסטלער
הענט בּאַשטעלט. אַן אױסגעהאַקטע שויבּ קען מען מיט אַ שמאַטע פאַרשטעקן;
אַלטע קינסטלערישע מאַקאַטן און גאָבּעלינען װערן נאָר דורך עמייהארצים
איבּערגעפאַרבּט און פאַרריכט,
און װוי רופט דאָס פאָלק זײַן הײַנטיקן קולטור-אינסטרומענט! יידיש!
עס האָט אַמאָל געהייסן ,טײַטש" (לױט דער הײַנעיקער אױסשפּראַך?
דײַטשי); דערנאָך עברי:טײַטש, יידיש:דײיטש, און צינד אינפאַך: יידיש,
און אַנדערש רופן האָט עס דאָס פאָלק נישט געקאָנט: עס איו דאָף
זײַן שפּראַך אין װעלכער ער לעבּט זיך אינגאַנצן אױסן אַ שפּראַך װאָס
ער האָט אַסימילירט, ענדערנדיק די פּאָרמען, די סטרוקטור און אַרײַגניסנדיק
אין איר זײַן גאַנצע נשמה: זײַן צער און צאָרן; זײַן בּענקשאַפט, האַפּנונג און
געבּעט,
ער האָט אַ פרעמדע צװײַג גענומען; אָבּער אין זײַן אייגן האַרץ מאר?
פלאַנצט, מיט אייגענע טרערן און בּלוט באַגאָסן,,, און אױסגעשפּראַצט און
אויפגעבּליט האָט זי אויף--,ײידיש",
-- די שפּואַך איז דאָך מיאוסן!
פּאַר די, פאַר וועלכע דאָס יידישע לעבּן איז מיאוס,
-- צוזאַמענגעשלעפּט פון פּאַרשידענע שפּראַכן? אַ ,זשאַרגאָן"!
פון פאַרשידעגע אַלט:שפּואַכיקע עלעמענטן שטאַמען, אָן אױסגאַס,
אַלע נײַע שפּראַכן, און--יידיש צװישן זיי. און געבּליבּן אין יידיש אַ זשאַרס
גאָן נאָר פאַר די װאָס זענען װײַט פון פאלק דערצויגן און קענען קין
יידיש--נישט רעדן, נישט שרײַבן,
העבּרעיַש פאַרבּינדט אונדז מיט דער פאַרגאַנגענהײט: ,פּסיק רישא ולא
ימות"-- אָן אַ קאָפּ לעבּט מען נישט, אָבּער יידיש פאראיגיקט אונדן אין דעף
געגנװאַרט,
אָן יידיש קאָן קיין יידיש לעבּן נישט זײַן
אָפּהענגיק עקאָנאָמיש און פּאָליטיש, מוון מיר קאָנען פאַרשידענץ
לאַנדס:שפּראַכן; אונדזער שפּראַך איז -- ,ײידיש" און װוילט איר יידיש
פּאַרגעסן און די פרעמדע לאַנדס-שפּראַכן פאַר אייגענע מאַכן, זײַט
283 פּרעסע.שטימען
אויפריכטיק; זאָגט אָפן, אַז איר װילט פאַרװירקלעכן דעם אַסימילאַטאָרישן
טרוים, דאָס יידישע פּאָלק זאָל פאַרשװינדן און גלײַבּן זאָלן וויפיל לענדער,
אַזױ פיל געמיינדן פון מאָואַיִשער קאָנפעסיאָן.
דעם אמת זאָגט!
-- אָבּער די שפּראַך איז צו אָרעם?
אָרעם איז די יידישע קולטור,
נישט דאָס קלייד איז צו שמאָל; אױסגעדאַרט איז דאָס לײַבּ,
| די יידישע שפּראַך קעגן אַנדערע זעט פּונקט אַזױ אויס, װי דאָס יידישע
חדר קעגן אוניווערסיטעטן, דאָס יידישע טעאַטער קעגן טעאַטערן פון אַנדערע
פעלקער, דאָס יידישע ,שטיב?" קעגן הוכן, מאַרמאָרנעם קלױיסטער, װילט
איר נישט גרויסט מאַכן דאָס אײגענע קליינע, נאָר אַנטלױפן צום פרעמדן
גרויסן, איז אֲפילו דאָס יידישע בּית:עלמין צו קליין און צו אָרעם; ערגעץ
אַנדערש איז עס רײַכער, פּײַנער, גרעסערי,
ווילט איר אָבּער בּלײַבּן בּײַ אונדז, װירקן אין יידישן פאָלק,
מוזט איר רעדן צום פאָלק אױף זײַן אייגענער שפּראַך און אױיף דער
װאָס לעבּט!
- = עג יי
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11